This book was produced in EPUB format by the Internet Archive.

The book pages were scanned and converted to EPUB format automatically. This process relies on optical character recognition, and is somewhat susceptible to errors. The book may not offer the correct reading sequence, and there may be weird characters, non-words, and incorrect guesses at structure. Some page numbers and headers or footers may remain from the scanned page. The process which identifies images might have found stray marks on the page which are not actually images from the book. The hidden page numbering which may be available to your ereader corresponds to the numbered pages in the print edition, but is not an exact match; page numbers will increment at the same rate as the corresponding print edition, but we may have started numbering before the print book's visible page numbers. The Internet Archive is working to improve the scanning process and resulting books, but in the meantime, we hope that this book will be useful to you.

The Internet Archive was founded in 1996 to build an Internet library and to promote universal access to all knowledge. The Archive's purposes include offering permanent access for researchers, historians, scholars, people with disabilities, and the general public to historical collections that exist in digital format. The Internet Archive includes texts, audio, moving images, and software as well as archived web pages, and provides specialized services for information access for the blind and other persons with disabilities.

Created with hocr-to-epub (v.1.0.0)

The text on this page is estimated to be only 6.00% accurate

f

The text on this page is estimated to be only 23.79% accurate

j I. R. Morales I Imprenta ------| Libreria y Pap-Ieiia - - Eneuadernaeion , Estuehei iaFabricantc de timbres de Goma, Metal y en Seeo II y 13 Haza Miranda, Quiapo.

The text on this page is estimated to be only 28.42% accurate

PERKINS LIBRARY Dulee U niversitv Gift of James A. Robertson I\are Boolea

ANG HLIBUSTERISMO.

J. RIZAL ANG 'TILIBUSTERISMO" (Karugtong ng NOLI ME TANGERE) (Tinagalog ni PATRIdO MARIANO) Masasapantaha kaagad, na, lihim na nagayuma ng isang Filibustero ang kapisanan ng mga makapraile at mga laban sa pagkakasulong, upang, sa pag-alinsunod na walang malay sa mga udy6k rig kanilang kalooban, ay makatulong at makapagpalusog doon sa imb6t na iisang bagay ang linalayon : palaganapin ang adhik& ng Filibusterismo sa boong bayan at pananaligin ang lahat ng pilipino na walang ibang kaligtasan liban sa humiwalay sa E ^pana. Ferdir»and BLUMENTRITT. (*) Kung ihuhulog sa wikang tagalog ang salit&ng Filibusterismo ay lubhang hahaha ang paiigalan ng aklat na it6 at rnarahil ay mangyaring hindi pa mawatasan ng babasa, kaya't hindi na namin inihulog sa wika natin ; nguni't ilalagay naman ang katuturan 6 kahniugan ng salitang it6 upang mabatid noong mga hindi nakaaalam ng kaniyang kahulugan. Filibustero; Galing sa salitang ingles na /reebooter; itinawag sa ilang mangdadamb6ng na lumagusaw sa karagatang Antillas.. Ameriea, niyong 1700.— Filibustero din ang tawag sa mga taong nag-uusig na mapahiwalay sa Espana ang mga lupaing sakop nito. sa kabil& ng mga dagat, kaya't ang salitang Filibusterismo ay walang ibang kahulugan kun di ang adhikang pag-usigin ang paghiwalay sa nakasasakop.— P. ng T. UNANG PAGKAKALIMBAG. MAYNILA Limbagan at Aklatan ni I. R. Morales, Liwasang Miranda, 11-13, Kiyapo 1911.

Digitized by the Internet Archive in 2013 http://archive.org/details/angfilibusterismOOriza *

B ALAALA sa mga paring G. Mariano GOMEZ (85 taon) Jose BURGOS (30 taon) at Jacinto ZAMORA (35 taon) na binitay sa Bagumbayan ng ika 28 (t) ng Febrero ng taong 1872. Sa di pagsang-ayon ng Relihion na alisan kayo ng karangalan sa pagkapari ay inilagay sa alinlangan ang kasalanang ibinintang sa inyo; sa pagbabalot ng hiwaga't kadiliman sa inyong usap ng Pamaha]aan ay nagpakilala ng isang pagkakamaling nagawa sa isang masamang sandali, at ang boong Pilipinas, sa paggalang sa inyong alaala at pagtawag na kayo'y mga PINAGPALA, ay hindi kinikilalang lubos ang inyong pagkakasala. Samantala ngang hindi naipakikilalang maliwanag ang iny6ng pagkakalahok sa kaguluhan, nagi'ng bayani kayo 6 di man, nagkaroon 6 di man kayo ng hilig sa pagtatanggol ng katwiran, nagkaroon ng hilig sa kalayaan, ay may karapatan akong ihandog sa inyo, na bilang ginahis ng kasamaang ibig kong bakahin, ang aking gawa. At samantalang inaantay namin na kilalanin sa balang araw ng Espana ang inyong kabutihan at hindi makipanagot sa pagkakapatay sa inyo, ay maging putong na dahong tuyo na lamang ng iny6ng mga liblib na libingan ang mga dahong ito ng aklat, at lahat niyong walang katunayang maliwanag na umupasala sa inyong alaala, ay mabahiran nawa ng inyong dugo ang kanilang mga kamay. (t) Hindi namin binago ang 28 na nasa wikang kastila, nguni't ipinauunawa namin na ika 18 ng bitayin ang mga tinurang pari. — P. ng T.

I SA CUBIERTA Sie itur ad astra. Isang umaga ng Disiembre ay hirap na sumasalunga sa palikolikong linalakaran ng ilog Pasig ang bapor Tabd, na may lulang maraming tao, na tungo sa Lalaguna. Ang bapor ay may anyong bagol, halos bilog na wari'y tabo na siyang pinanggalingan ng kaniyang pangalan; napakarumi kahit na may nasa siyang maglng maputi, malumanay at waring nagmamalaki dahii sa kaniyang banayad na lakad. Gayon man, siya'y kinagigiliwan sa dakong iyon, sanhi marahil sa pangalan niyang tagalog 6 dahil sa taglay niya ang sadyang ugali ng mga bagay-bagay ng bayan, isang wari'y tagumpay na laban sa pagkakasulong, isang bapor na hindi tunay na bapor ang kabuoan, isang sangkap na hindi nagbabago, hindi ayos nguni't hindi mapag-aalinlanganan, na, kung ibig mag-anyong makabago ay nasisiyahan na ng boong kalakhan sa isang pahid ng pintura. Na ang bapor na ito'y tunay na pilipino! Kaunting pagpapaumanhin lamang ang gamiti't pagkakamanlang siya ang daong ng Pamahalaan, na nayari sa ilalim ng pagsisiyasat ng mga Reberendo at mga Ilustrisimol Balot ng liwanag sa umaga, hayo na ang maputi niyang katawan (na iniwawasiwas ang maitim na usok) na nagpapagalaw sa aion ng ilog at nagpapaawit sa hangin sa mga maigkas na kawayang nasa sa magkabilang pangpang; may nagsasabing nag-uumusok din ang daong ng Pamahalaan ! . . . Sa bawa't sandali'y . tumitili ang -pasuit na paos at mapagbala na wari'y isang manggagahis na ibig makapanaig sa tulong ng sigaw, kaya't sa loob ng bapor ay hindi magkarinigan, ang lahat ng makatagpo'y pinagbabalaan ; minsa'y waring ibig durugin ang mga saiambaw, (mga yayat na kagamitan sa pangingisda) na ang galaw ay waring kalansay ng gigante na yumuyuko sa isang pagong na nabuhay sa kapanahunang dako pa roon ng pag-apaw ng tubig sa boong

mundo; minsa'y tumatakbong tungo sa mga kakawayanan 6 kaya'y sa mga karihan, na napapalamutihan ng gumamela at iba pang bulaklak, na waring mga magsisipaligdng nakalubog na sa tubig ang mga paa'y ayaw pang maglublob... minsa'y sa pagsunod sa daang itinuturd ng ilang kawayang nakatirik sa ilog ay lumalakad ng boong kasiyahang loob ang bapor; nguni't ang isang biglang pagkakabagok ay kaunti nang ikinabuwal ng mga sakay; napadumog sa isang burak na mababaw na hindi hinihinala nino man At kung' ang pagkakawangki sa daong ng Pamahalaanay hindi pa lub6s, ay tingnan ang pagkakalagay ng mga lulan. Sa ilalim ng eubierta ay nangagdungaw ang mga mukhang kayumanggi at maiitim ng mga taga rito, mga insik at mestiso na nagkakasiksikang kasama ng mga lulang kalakal at mga kaban, samantalang sa itaas, sa ibabaw ng eubierta at sa lilim ng isang panambil na nagtatanggol sa kanila sa init ng araw, ay nangakaupo sa maginhawang luklukan ang ilang: sakay na suot taga Europa, mga prayle at mga kawani, na humihitit ng malalaking tabako, samantalang tinatanaw ang. mga dinadaanan, na hindi man napupuna ang mga pagsusumakit ng kapitan na maiwasan ang mga balakid sa ilog. Ang kapitan ay isang ginoo na may magiliw na any6?. lubha ng matanda, dating maglalayag na noong kabataan niya ay namahala sa lalong matuling daong at sa lalong malawak na karagatan at ngayong tumanda'y ginagamit ang lalong malaking pag-iisip, pagiingat at pagbabantay upang maiwasan ang maliliit na kapanganiban . . . . At ya6n di'n ang balakid sa araw araw, ang dati ring mabababaw na burak, ang dati ring laki ng bapor na nasasadsad sa mga liko ring, yaon, na wari'y isang matabang babai sa gitna ng siksikan ng tao, kaya't ang mabait na kapitan ay humihinto sa bawa/t sandali, umuurong, pinagkakalahati lamang ang tulin, pinagpapalipatlipat sa kaliwa't sa kanan ang limang marinerong may hawak na tikin upang ipanibulos ang likong itinuturo ng timon. Waring isang matandang kawal, na matapos mamuno sa mga tao sa isang maligalig na himagsikan, ay naging taga pag-alaga, ng tumanda, ng batang masumpugin, matigas ang ulo at tamad. At si aling Victorina na siyang tanging babaing nakiuposa lipon ng mga europeo ay siyang makapagsasabi kung ang

— 9 — bapor Tab6 ay tamad, masuwayin at masumpungin : si aling Vietorina, na gaya ng karaniwan ay napakamasindakin, ay nagtutungayaw sa mga kasko, banka, balsa ng niyog, mga indio na namamangka at sampung mga naglalaba at nagsisipaligo na kinayayamutan niya dahil sa pagkakatuwa at kaingayan! Siya nga naman, kung walang mga indio sa ilog at sa bayan ay bubuti ang lakad ng Tabo, oo! kung walang isa mang indio, sa mundo: hindi niya napupunang ang mga tumitimon ay pawang indio, indio ang mga marinero, indio ang mga makinista, indio ang siyam na pu't siyam sa bawa't isang daang sakay at siya man ay india rin kung kakayurin ang kaniyang pnlbos at huhubaran siya ng ipinagmamalaking bata. Nang umagang iyon ay lalo pang namumuhi si aling Victorina dahil sa hindi siya pinapansin ng mga kalipon, at dapat nga namang magkagayon, sapagka't tignan nga naman ninyo: magkalipon doon ang tatlong prayleng nananalig na ang boong mundo'y lalakad ng patiwank sa araw na sila'y lumakad ng matuwi'd: isang walang pagal na D. Custodio na payapang natutulog. na siyangsiya ang loob sa kaniyang mga munakala; isang walang pagod na manunulat na gaya ni Ben-Zayb (katimbang ng Ibanez) na nag-aakalang kung kaya't may nag-iisip sa Maynila ay sa dahilang siya'y nag-iisip; isang eanonigo na gaya ni P. Irene na nagbibigay dangal sa mga pari dahil sa mabuti ang pagkakaahit ng kaniyang mukhang kinatatayuan ng isang ilong hudlo at dahil sa kaniyang sotanang sutla. na mainam ang tabas at maraming botones; at isang m.ayamang mag-alahas na gaya ni Simoun na siya manding tanungan at nag-uudyok sa mga galaw ng Oapitan Oeneral; akala^n nga ba namang magkatatagpo ang mga haliging ita na sine guibus non ng bayan, magkapipisan doon at maligayang nag-uusap, na hindi nabibighaning malugod sa isang tumakwil sa pagkapilipina, na nagpnpula ng buhok, ibagay ng sukat makabugnot sa igang Joba ! . pangalang ikinakapit sa sarili ni aling Victorina kailan ma't may katungo. At ang pagkayamot ng babai'y nararagdagan sa bawa't pagsigaw ng Kapitan ng: baborp! estriborp!, bubunutin ng mga marino ang kanilang mahahabang tikin at isasaksak sa isa't isang gilid at pinipigil sa tulong ng kanilang mga hita t balikat na masadsad sa dakong iyon ang bapor. Kung susu

— 10 — katin sa gayong anyo ang daong ng Pamahalaan ay maaasabing nawawala ang pagkapagong at nagiging alimango sa tuwing malalapi't ang isang panganib. — Nguni't kapitan, ^bakit tumutungo sa dakong iyan ang iny6ng mga mangmang na timonel? — ang tanong na pagalit og babai. — Sapagka't doon ay napakababaw, ali — ang sagot na malumanay ng Kapitdn at ikinindat ang mata. Naugali na ang ganito ng Kapitan upang sabihin wari sa kaniyang mga salita, na dahandahang lumabas: marahan, marahang marahan! — Kalahating tulin ng makina, ba, kalahating tulin! — ang paalipustang tutol ni aling Victorina — ibakit hindi boong tulin? — Sapagka't maglalayag tayo sa mga palayang iyan, ali, — ang walang katinagtinag na sagot ng Kapitan na sabay ang paglabi upang ituro ang bukid; makalawang kumindat. Ang aling Victorinang it6 ay kilala dahil sa kaniyang mga kasagwaan at mga himaling. Dumadalong palagi sa mga lipunan at siya'y tinitiis doon kailan ma't kasama ang kaniyang pamangkin, si Paulita Gomez, maganda at mayamang binibini, ulila sa ama't ina, na kinukupk6p ni aling Victorina. Nang tumanda na ang aling Victorinang ito ay nag-asawa sa isang kulang-palad na ang pangalan ay D. Tibureio de Espadana, at sa mga sandaling ito na nakikita natin siya ay may labing limang taon nang kasal, ang buh6k ay postiso at ang kalahati ng kagayakan ay ayos taga Europa. Sa dahil£ng ang kaniyang boong hangad sapol ng magkaasawa ay ang mag-anyong europea, sa tulong ng ilang mahalay na kaparaanan, ay nahulog ding unti-unti ang kaniyang ayos sa isang anyong, sa kasalukuyan, kahi't na magtulong si Quatrefages at si Virchow ay hindi mawawatasan kung sa aling lahing mga kilala siya maihahalo. Makaraan ang ilang taong pagkakasal, ang kaniyang asawang nagtiis, na wari'y fakir na umalinsunod sa lahat ng kaniyang maibigan, ay dinalaw ng isang masamang sandali, isang araw, at hinambalos siy£ ng tinutungkod sa pagkapilay. Dahil sa pagkakabigla ni aling Joba, sa gayong pagbabagong ugali, ay hindi naalumana ang magiging kasuriod ng pangyayari, at ng makaraan ang pagkakagitla at

— 11 — ng ang kaniyang asawa ay makatanan, ay saka p'a lamang naramdaman ang sakit at nahigang ilang araw, sa gitna ng pagkagalak ni Paulita na mahilig sa pagtataw& at pagbibiro sa kaniyang ali. Nguni't ang asawa, sindak sa nagaw&ng kasa'anan, na sa kaniya'y waring isang kakilakilabot na pagpatay sa kabiyak ng puso ang gayong nagawa, habol ng mga /uria sa tahanan (ang dalawang aso at isang loro sa bahay), ay nagtatakb6 ng boong tuling ipinahintulot ng kaniyang pilay, lumulan sa unang sasakyang natagpuan, sumakay sa unang bangkang nakita sa isang ilog, at, Ulises na pilipino, nagpagalagala sa mga bayan-bayan, sa isa't isang lalawigan, sa isa't isang pulo, na pinamumuntutan ng kaniyang Calipso, na naka quevedo, na nakayayamot sa bawa't makasama sa paglalakbay. Tumanggap ng balita na ang lalaki'y nagtatago sa isang bayan ng Laguna, kaya't yaon na siya upang akitin sa tulong ng kaniyang buhok na tinina. Ang mga kasabay ay nagkaisang magsanggalang sa kaniyang pakikitungo sa pamagitan ng isang walang hintong pagsasalitaang ang balang bagay ay pinagtalunan. Sa mga sandaling iyon, dahil sa palikoliko ng ilog, ay pinag-uusapan ang pagtutuwid sa kaniya at ang ukol sa mga gawain ng Obras del Puerto. Si Ben-Zayb, ang manunulat na mukhang prayle, ay nakikipagtalo sa isang paring bata na mukha namang artillero. Kapwa nagsisigawang ang anyo ng mukha ay iniaayos sa sinasabi, itinataas ang mga bisig, inilalahad ang mga kamay, na^sisitadyak, nag-uusap ng ukol sa patiti's, mga palaisdaan, ilog San Mateo, mga indio at ibp.. sa gitna ng kasiyahang loob ng m£a nakikinig at sa gitna rin naman ng boong pagkainip ng isang matandang paring pransiskano, na lubhang napakapayat at nangangalirang, at ng isang dominiko na maganda ang tindig na nagbabakas . . . . nagbabakas sa kaniyang mga iabi ng isang ngiting pakutya. Ang payat na pransiskano, na nakapuna sa ngiti ng dominiko, ay nagnasang makilahok sa usapan. upang maputol. Iginagalang siya marahil, kaya't sa i.^ang kilos lamang ng kamay ay napigil ang pag-uusap ng dalawa, nang ang paring-artillero ay tumukoy ng ukol sa kinatutuhan at ang manunulat na prayle ay ng ukol naman sa karunungan.

— 12 — —

— 13 — iti'm, madalang, na nagpapakilala ng kaniyang pagkamestiso. Upang iwasan ang sinag ng araw ay palaging gumagamit ng salaming asul na de rejillas, na tumatakip sa kaniyang mga mata at bahagi ng mga pisgi', na siyang nagbibigay sa kaniya ng anyong bulag 6 may sakit sa mata. Nakatayong ang paa'y nakabikaka upang makapanimbang wari, ang mga kamay ay nakapasok sa mga alapot ng kaniyang chaqueta. — Ang kagamutan ay lubhang madali — ang ulit — at walang magugugol. Ang pakikingig na mabuti ay nag-ibayo. Nasasabisabi sa mga lipunan sa Maynila na ang taong iyon ay siyang sinusunod ng General, knya't nakikinikinita na ng lahat na ang kagamutan ay magagawa. Pati si D. Oustodio ay napalingon. — Magbukas ng isang ludlod na tuwid, mula sa pagpasok ng ilog hangang sa paglabas, na dadaan sa Maynila, ito nga, gumawa ng isang bagong ilog na ludlod at tabunan ang dating ilog Pasig. Hindi mag-aaksaya ng lupa at iikli ang paglalakbay, mapipigil ang pagkakaroon ng dakong mababaw. Ang panukalang ito'y nakalito sa lahdt halos, na nahirati sa mga paraang tapaltapai. — Isang munakalang yankee — ani Ben-Zayb, na ibig kaiugdan ni Simoun — Ang mag-aalahas ay malaong naniiiirahan sa Amerika, sa Hilaga. Inari ng lahat na malaki ang palagay at ang gayon ay ipinakilala- sa mga galaw ng ulo. Tangi si D. Oustodio, ang may magandang loob na si D. Oustodio, na dahil sa kaniyang malay«ang kalagayan at matataas na katungkulang ginaganap, ay nag-akalang nararapat na bakahin niya ang isatig panukala na hindi sa kaniya buhat — iiyon ay isang pangungunang bait! — umubo, hinaplos ang kaniyang misay at sa tulong ng kaniyang matigas na boses at waring nasa sa isang sadyang pagpupulong ng Ayuntamiento, ay nagwikang: — Patawarin ako ni G. Simoun, na aking kagalanggalang na kaibigan, kung sabihin k<>ng hindi niya ako kasang-ayon ; maraming salapi ang magugugol at marahil ay sisira tayo ng mga bayanan. — Sumira! — ang m;.hinahong sagot ng mag-aalahas. — i,At ang salaping ibabayad sa mga manggagawa? — Huwag bayaran. Sa mga bilanggo at presidiario

— 14 — — Hindi makasasapat, ginoong Simoun! — Kung hindi sasapat, ang lahat ng bayan, ang mga matatanda, ang mga binata, ang mga bata, ay gumawa, at palitan ang labing limang araw na sapilitang paggawa, ng tatlo, apat 6 limang buwang paggawa na ukol sa Pamahalaan, na may katungkulan pang ang bawa't isa ay magdala ng kaniyang pagkain at kasangkapan. Si' D. Oustodio ay sindak na lumingon upang tanawi'n kung sa kalapit ay may isang indio ria nakakadingig sa kanila. Salamat na lamang at ang nangaroroon ay pawang taga bnkid, at ang dalawang timonel ay waring walang pinapansin kun di ang mga liko ng ilog. — Nguni't, ginoong Simoun — Manalig kayo, D. Oustodio — ang matigas na patuloy ni Simoun — sa ganiyang paraan lamang nayayari ang malalaking gawain, sa munting gugol. Sa ganiyang paraan nayari ang mga Piramide, ang lawang Maeris at ang Ooliseo sa Roma. Booboong lalawigan ay nanggagaling sa mga kaparangan na daladala ang kanilang mga sibuyas upang may makain; ang mga matatanda, mga binata at mga bata ay nangaghahak6t ng bato, tinatapyas nila at pinapasan sa pamamahala ng pamalo ng nakapangyayari ; at pagkatapos ay bumaba'ik sa kanikanilang bayan ang nangalabi, 6 nangamamatay sa buhanginan ng kalawakan. Makaraan yaon ay dumadating ang ibang lalawigan, pagkatapos ay iba naman, sunod sunod sa paggawa sa loob ng mga taon; ang gawain ay natatapos at ngayo'y hinahangaan natin, naglalakbay tayo, napaparoon tayo sa Egipto 6 sa Roma, pinupuri natin ang mga Faraon, ang mga mag-aanak na Antonina Maniwala kayo D. Custodio; ang mga patay ay naiiwang patay at ang malakas lamang ang binibigyan ng katwiran ng mga kapanahunang susunod. — Nguni't ang mga ganiyang kaparaanan, ginoong Simoun, ay mangyayaring maging sanhi ng kaguluhan — ang sabi ni D- Oustodio na -hindi mapalagay dahil sa masamang tungo ng salitaan. — Kaguluhan; ha, ha! ^Naghimagsik baga ang bayang ehipsio minsan man, naghimagsik ang mga piit na hudio ng laban sa maawaing si Tito? iHindi ko akalaing mahina pala kayd sa mga bagay na nasasabi sa kasaysayan !

— 15 — Napagki'kilala na ang Simoung yaon ay napakamapagmalaki 6 walang pinagaralan. ilpamukha kay D. Oustodio na hindi nakababatid ng kasaysayan, ay isang bagay na makagagalit sa kahitkanino! At gay6n nga ang nangyari, nakalimot si D, Custodio sa dating hilig at sumagot ng: — Ang bagay, ay sa dahilang hindi ehipsio ni hudio ang inyong mga kakaharapln! — At ang bayang ito'y hindi miminsang naghimagslk na — ang dugtong na may' munting takot ng dominiko — noong kapanahunang pinahihila ng malalaking kahoy upang gawing mga da6ng, kung hindi dahil sa mga pari — Ang kapanahunang iyon ay malayo na; — ang sagot ni Simoun na ang tawa'y lalo pa manding matigas kay sa karaniwan — ang mga pulong ito'y hindi muling maghihimagsik ng dahil sa mga gawain at buwis iHindi baga pinupuri ninyo P. SalVi — ang dugtong, na, ang hinar^p ay ang payat na pransiskano — ang bahay at pagamutan sa Los Banos na kinaroroonan ng General? Iginalaw ni P. Salvi ang ulo at tumingmg may pagkakamangha sa tanong. — dHindi baga sinabi ninyo sa aking ang dalawang bahay na iyon ay naitayo sa tulong ng pagpilit sa mga bayan na gumawa doon, sa ilalim ng kapangyarihan ng isang ulddg? Marahil, ang Puente del Capricho, ay nayari din sa gayong kaparaanan. At sabihin ninyo inaghimagsik baga ang mga bayang ito? — Nguni't. . . .naghimagsik na noong araw — ang sabi ng dominiko — at ab aetu ad posse valet illatio. — Wala, wala, wala! — ang patuloy ni Simoun na humandang dumaan sa eseotilla updng pumanaog sa kamara — ang nasabi ay nasabi na. At kayo P. Sibyla ay huwag bumanggit ng mga wikang latin at ng mga katunggakan. ^Sa ano't naririto kayong mga prayle kung maaaring maghimagslk ang mga bayan? Si Simoun ay pumanaog sa munting hagdanan, na hindi pinansm ang mga tutol at sagot, at inuulit «ulit ang salitang : Vaya, vaya! Si P. Sibyla ay namutla; noon lamang siya, Vice-Rector sa Universidad, napagsabihang may katunggakan ; si D. Custodio ay kulay berde; sa alin mang pulong na kanyang ki

— 16 — naroonan ay hindi nakatagpo ng isang katunggaling kagaya niyon. Ang gayon ay napakalabis. — Isang mulato amerikano! — ang pabulalas na ungol— Indio-ingles! — ang marahang sabi ni Ben-Zayb. — Sinasabi ko sa inyong ameiikano, ^hindi ko malalaman? — ang tugong nayayamot ni D. Oistodio — sinabi sa akin ng General; iya'y isang mag-aalahas na nakilala niya sa Habana at ayon hinala ko'y siyang nagbigay sa kaniya ng katungkulan, sapagka't pinautang siya ng salapi. Kaya nga, upang mabayaran, ay pinaparito at ng gawi'n ang bala na, dagdagan ang kaniyang kayamanan sa pagbibili ng mga brillanteng . . . . hindi totoo, i ano ang malay natin i At napakawalang lingap, na, matapos kunan ng salapi ang mga indio ay ibigpang.. ! !Pf! At tinapos ang salita, sa isang makahulugang kilos ng kamay. Walang makapangahas na makisali sa gayong mga pagalimura; si D. Oustodio ay mangyayaring makipagsira sa Gapitan General kung ibig niya, nguni't ni si Ben-Zayl), ni si P. Irene, ni si P. Salvi, ni ang hinalay na si P. Sibyla ay walang katiwala sa paglilibim ng iba. — Ang taong iyan, sapagka't amerikano, ay nag-aakalang ang kakaharapin natin ay ang mga "pieles rojas" . . . . IMagsalita ng mga bagay na iyan sa loob ng isang bapor! Ipagutos, pilitin ang tao!.... At iyan ang nag-udyok ng pagsalakay sa Carolina?, ng pagdigma sa Mindanaw na pupulubi ng kalaitlait sa atin . . . . At siya ang humandog na mamagitna sa paggawa ng "erueero'', nguni't ang tanong ko naman: ^ano ang muwang ng isang mag-aalahas, kahit na napakayaman at napakabihasa, sa pagpapagawa ng mga daong? Ang lahat ng ito'y sinasabing pinalalaki ang bosesni D. Custodio, kay Ben-Zayb, na sabay ang kumpay. higit ng balikat, maminsanminsang tumatanong sa tingi'n sa ibang iginagalaw naman ang ulo nang walang ibig turan. Ang kanonigong si P. Irene ay napapangiting walang ibig sabihin, na tinatakpan ng kamay sa tulong ng paghaplos sa kaniyang ilong. — Sinasabi ko sa inyo, Ben-Zayb — ang patuloy ni D. Oistodio na inaalog ang bisig ng manunulat — ang lahat ng kasamaang nangyayari ay sanhi ng hindi pagtatatanong sa mga taong may malaong paninirahan dito. I^ang panukulang may malalaki'ng salita at malaldng gug<>l, isang gugu

— 17 — Hng malaking halaga ay nakabubulag at tinatanggap agad . . . .' dahil dito! Pinagkiskis ni D. Oustodio ang kaniyang mga daliring hinglalaki', hintuturd at panggitna. — Mayroon ngang kaunti niyan, kaunti niyan — ang akala -ni Ben-Zayb na dapat niyang isagot, dahil sa kaniyang pagkamamamahayag ay dapat makaalam ng lahat. — Tignan ninyo, una diyan sa mga gawain ng Obras del Puerto, ay nagharap ako ng isang munakala, bago, malinaw, mapakikinabangan, munting gugol at magagawa •upang luminis ang wawa ng dagat na tabang, at hindi tinanggap dahil sa hindi nagbibigay ng ganito! At inulit ang kiskis ng mga daliri, kinibit ang balikat at ang lahat ay tinignan na waring ang ibig sabihin ay: ^Nakakita na kayo ng ganiyang kasawian? — At imaari bagang mabatid ang palagay? — At,. — Aba! — ang pamangha ng isa't isa na nangaglapitan at nagkagipitan sa pakikingi'g. Ang mga munukala ni D. Gustodio ay pawang bantog na kagaya ng mga yarins lunas ng mga manggagamot. Kaunti ug hindi sabihin ni D. Oustodio ang bagay, sapagka't nagdamdatn dahil sa hinHi siya sinang-ayunan noong

— 18 — up£ng makabati'd ng bagay na iyan, sukat na ang .magkaroon ng paningin! — Iyan nga, mga susong maliliit! — ang ulit ni D. Cus. todio na igin&galaw ang hintuturo — at alam ninyo kung saan kinukuha? Hindi rin bati'd ng ulong mapag-isip. — Kung kayo'y nanirahan na sa lupaing ito ng ka'gaya. ng haba ng aking paninirahan, ay mababatid ninyong nakukuha sa wawa at doon ay marami na kahald ng buhangin. — lAt ang inyong munakala? — Iyan nga ang tungo ko. Pipilitin ko ang lahat ng bayang kalapit ng wawa na mag-alaga ng pato, at makikita ninyo na sila, sa kanilang sarili, ay palalalimin nila ang wawa. sa panghuhuli ng suso... Ganiyang ganiyan. Binuksan ni D. Custodio ang kaniyang dalawang bisig at malugod na tinanawtanaw ang pagkakagulilat ng mga nakikingi'g sa kaniya; walang isa mang nakaisip ng gayong kainam na panukala. — (iPinahihintulutan baga ninyong makasulat ako ng isang artieido ukol sa bagay na iyan? — ang tanong ni Ben-Zayk) — napakakaunti ang nag-iisip sa lupaing ito.... — Nguni't D. Gu.-todio, — ani aling Victorina na nagpakend^ngkendeng at kumilingkiling — kung ang lahat ay mag&aiaga ng pato ay dadami ang itlog na balot. iUy nakapangdidiri! iMatabunan na muna ang wawa! II SA SILONG NG OUBIERTA Sa silong ay iba naman ang nangyayari. Nangakaupo sa bangko at sa maliliit na luklukang kahoy, kasalamuha. ng mga maleta, bakol at tampipi, sa kalapit ng makina, init ng kaldera, singaw ng katawang tao at mabahong amoy ng langi's, ay naroon ang lalong makapal na taong sakay. Tinatanaw na matahimik ng ilan ang sarisaring anyo ng mga pangpangin sa gitna ng dagundong ng mga pala, ingay ng' makina, sagitsit ng nakatatanang singaw, buluwak ng tubig na nahahalo, pasuwit ng pakakak. Sa isang sulok, nagkakapipisang wari'y bangkay, ay natutulog 6 nagta

— 19 — tangkang matulog ang ilang insik na mamimili, mga liyo, nangamumutla, sumasago ang laway sa mga nakangangang bibig, at naliligo sa malagkit na pawis ng kanilang katawan. Ang ilang binata lamang, na ang karamihan ay nangagaaral, madaling makiiala dahil sa kanilang kagayakang lubhang maputi at sa maayos na kiyas, ang nangangahas magyao't dito sa popa at proa, na palundaglundag sa mga bakol at kaha, ma^asaya dahil sa nalalapit na pagpapahinga sa pag-aaral. Mayamaya'y pinagtatalunan ang mga galaw ng makina, na inaalaala ang napag-aralan, at mayamaya'y nangagpapaligidligid sa mga binibining kolehiala, sa maghihitsong may mapupulang labi at may kuwintas na sampaga, at inaapungutan ang mga dalaga ng mga salitang nagpapatawa 6 ikipinagtatakip sa mukha ng mga pamaypay na may pinta. Nguni't ang dalawa ay hindi nakikihimasok sa mga maglalakbay na babai kundi nakikipagtalo, sa may dakong proa, sa isang matanda na may makiyas at matuwid na tindig. Silang dalawa'y kapuwa kilala at iginagalang mandin alinsunod sa tinging ipinatatanaw sa kanila ng iba- Ang pinakamatanda nga sa dalawa, na pulos na itim ang kagayakan, ay si Basilio na nag-aaral sa Medisina, kilala dahil sa kaniyang mabubuting panggagamot at mga kahangahangang pangangalaga sa mga may sakit. Ang isa, ang malaki' at malusog ang katawan, kahit bata kay sa una, ay si Isagani na isa sa mga makata 6 kun di man makata ay manunulang lumabas ng taong iyon sa Ateneo, may tanging kaugalian, parating walang kibo at lubhang malungkutin. Ang matandang katungo nila ay si kapitang Basilio na namili sa Maynila. — Opo, mabutibuti na si kapitang Tiago, — ang sabi ng nagaaral na iginagalaw ang ulo — ayaw pumayag sa anomang pangangalaga Sa udyok ng ildn ay pinatungo ako sa S. Diego, sa kadahilanang dalawin ko ang bahay doon, nguni't ang tunay na sanhi ay upang makahitit lamang siya ng apian . Sa pagsasabi ng nag-aaral ng salitang ildn ay si P. Irene ang tinutukoy, matalik na kaibigan at tanungan ni kapitang Tiago sa mga huling araw ng kabuhayan nito. — Ang apian ay isa sa mga salot ng kapanahunang ito — ang sabing paalipusta't pagalit ni kapitan, na wari'y senador romano — nakilala rin ng mga tao sa una ang apian,

- 20 — nguni't hindi nangagpakalabis. Samantalang nanagumpay ang pagkakahilig sa pag-aaral sa mga eldsieo (liwanagin ninyong mabtiti, mga binata), ang apian ay naging gamot lamang, at kung hindi, ay, sabihin ninyo sa akin kung sino ang nangagsisihitit. Ang mga insik, ang mga insi'k na hindi nakaaalam ng isa mang salitang latin! Ah, kung pinag aralan lamang ni kapitan Tiago si Ciceron! At ang di kasiyahang loob na lalong eldsieo ay nabakas sa mukha niyang epieuro na ahit na ahit. Pinagmamasdan siyang mabuti ni Isagani: ang matandang iyon ay nagdaramdam ng kauhawan sa matatandang bagay. — Nguni't balikan natin ang tungkol sa Akademia ng wikang kastila — ang patuloy ni kapitang Basilio — pinatutunayan ko sa inyong hindi ninyo magagawa — Magagawa po, inaantay na lamang namin ngayon 6 bukas ang pahintulot — ang sagot ni Isagani — si P. Irene, na marahil ay nakita ninyo sa itaas, na hinandugan namin ng dalawang kabayong eastano, ay nangako na sa amin. Kaya't makikipag-usap sa General. — Walang kabuluhan iyon; laban si P. Sibyla. — Lumaban man siya! Kaya nga't kasama upang sa Los Banos, sa harap ng General. At sa pagsasabi ng ganito'y pinagbubunggong pasuntdk ng nag-aaral na si Basilio ang kaniyang dalawang kamay. — '.Batid ko na! — ang tugong tumatawa ni kapitaug Basilio — Nguni't kahi't ninyo makuha aug pahintulot, isaan kukuha ng salapi? — Mayroon na po kami; ang bawa't nag-aaral ay aambag ng sikapat— iNguni't ang mga magtuturo? — Mayroon kami; ang kalahati'y pilipino at ang kala-" hati'y kastila. — ^At ang bahay? — Si Makaraig, idudulot ng mayamang si Makaraig ang isa niyang bahay. Napahinuhod si kapitang Basilio; naihanda ng mga binatang iyon ang lahat ng kailangan. — Kun sa bagay, — anyang kinibit ang balikat, — ay hindi lubhang masama ang panukala, at yamang hindi na mangyayaring mapag-aralan ang latin, ay mapag-aralan man lamang

— 21 — ang wikang kastila. Diyan ninyo makikita tukayo, ang katunayan ng paurong na lakad nati'n. Noong aming kapanahunan ay nag-aaral kami ng lati'n, sapagka't ang lahat ng aming mga aklat ay nasa wikang latin; ngayon ay kaunting latin na lamang ang inyong pinag-aaralan, nguni't wala kayong mga aklat sa wikang lati'n; sa isang dako naman, ang mga aklat ninyo'y nasa wikang kastila at hindi itinuturo ang wikang ito: wtas po^reatam pejor avis tulit nos nequiores\ gaya ng sabi ni Horaeio. At masabi ito'y lumayong nagmamalaki na waring isang •emperador romano. — Iyang mga tao sa una, — ani Isagani, — ay may puna sa laliat; ipalalagay mo sa kanila ang isang bagay at walang makikitang kabutihan kun di pawang salabi(i. Ibig nilang dumating na lahat ng palas at bilog na wari'y bola ng bilyar. — Ang amain mo ang kasundong-kasundo niya — ang wika ni Basilio; — paguusapan iyong kanilang kapanaluinan . . . . Hintay ka nga pala, ^ano ang sabi-sabi ng amain mo kay Paulita? Si Isagani ay namula. — Sinermonan ako ng ukol sa pag-aasawa . . . . Sinagot ko siyang sa Maynila ay walang kaparis niya, maganda, may pinag-aralan, ulila — Mayamang-mayaman, makisig, masaya at walang' kasiraan kung di ang pagkakaroon ng isang inaling tiwali sa langit at sa lupa, — ang dugtdng na tumatawa ni Basilio. Si Isagani man ay napatawa rin. — Mabanggit nga pala ang ali, alam mo bang ipinagbilin sa aking hanapin ko ang kaniyang asawa? — iSi aling Victorina? iAt nangako ka naman upang huwag kang mawalan ng iniirog? — iMangyari pa! Nguni't ang bagay nito'y sa bahay pa naman ng amain ko . . . . nagkakanlong ang asawa. Kapuwa sila nagkatawanan. — Ito ang sanhi, — ang patuloy ni Isagani — kung kaya ang aking amai'n, taong matalino, ay ayaw pumasok sa kamara, dahil sa nangingilag na baka itanong sa kaniya ni aling Victorina, si D. Tibureio. iAkalain mo bang ng mabati'd ni aling Victorina na ang bayad ko'y "de tereera" ay tiningnan ako ng wari pakutya....

— 22 — Nang mga sandaling iyon ay pumapanaog si Simoun, at ng makita ang dalawang binata ay: — iAba, Basilio, — ang bating may kiyas mapag-ampon —

— 23 — kanya, na kung tubig ang iniin6m niya at hindi alak 6 serbesa, marahil ay ikabuti ng lahat at hindi pa siya magiging sanhi ng bulungbulungan — At sabihin ninyo sa kaniya — ang dugtong ni Isagani, na hindi pinuna ang pagsiko ng kanyang kaibigan — na ang tubig ay matamis at napaiinom, nguni't lumulunod sa alak ■at sa serbesa at pumapatay sa apoy; na pag pinaiinit ay nagiging sulak, na pag namumuhi ay nagiging karagatang malawak at minsan ay pumugnaw na sa katauhan at pinapanginig ang mundo. Itinaas ni Simoun ang ulo, at kahit ang tingin niya'y hindi makita dahil sa pagkatakip ng salaming asul, ay nakita sa kaniyang mukha ang paghanga. — iMainam na tugon! — ang sabi — nguni't nangangamba akong baka idaan sa biro at itanong sa akin kung kailan magiging sulak ang tubig at kung kailan magiging karagatang malawak. Si P. Oamorra ay may pagka hindi paniwalain at napakapalabiro. — Pag siya'y pinainit ng apoy, pag ang mumunting ilog na sa ngayo'y nagkakahiwahiwalay pa sa kanikanilang ma-dawag na pinanggagalingan ay magkaisang bumuhos na aboy ng kasawian sa bangi'ng hinuhukay ng mga tao— ang sagot ni Isagani. — Huwag, ginoong Simoun — ang dugtong ni Basilio na inihulog sa biro ang salitaan. — Ang mabuti pa'y ulitin ninyo sa kaniya ang mga tulang ito, ng kaibigang Isagani: Kami ay tubig at kayo'y apoy ang wika ninyo; ikami'y sang-ayon! mamuhay tayo ng mahinaho't huwag patanaw sa sunog, ngayon, na magkababag! Kun di magtulong sa lilim niyong bihasang dunong. Sa loob niyong isang kaldera, walang sigalot at piigbabaka'y gawin ang sulak, na, ikalima sa elemento, na magbubunga niyong liwanag, ilaw, pagtumpa sa karapata't pagkabihasa.

— 24 — — iWalang pangyayari, walang pangyayari! — ang biglang sagot ni Simoun — ang makina ay hahanapin pa samantala'y tutungain ko ang aking serbesa. At iniwan ng walang paalam ang dalawang magkaibigan. — Nguni't ano ka ba mayroon at napakamapanghamok ka ngay6n? — ang tanong ni Basilio. — iWala, aywan ko, nguni't ang taong iyan ay nakasisindak sa akin, halos nakatatakot. — Sinisiko kita, e: «ihindi rao nalalamang ang tawag diyan ay Oardennl Moreno? — Oardenal Moreno? — O Kmineneia negra, kung papaano mo ibig. — Hindi kita niawatasan! — Si Kiehelieu ay may isang tanungang kaputsino na pinanganlang Emineneia Gris; ito'y siya namang tanlingan ng General — «iSiya nga ba? — Gayon ang nadingig ko sa ildn na nagmumura sa kaniya kung siya'y nakatalikod, at pinupuri siya kung kaharap. —

— 25 — hindi mapagmalaki at mapnlald. Naiiha sa karamihan ng klerigong indio, na lubha namang kaunti, na ng kapanahunang iyon ay gumaganap sa pagkakoadhutor 6 nangangasiwang pangsamantala sa ilang kurato, dahil sa kaniyang pagkamalumanay at ugaling tuwid na tngla> noong may lubos na pagkakilala sa karangalan ng kaniyang kalagayan at kabanalan ng kaniyang tinutungkol. Isang munting pagsisiyasat sa kaniyang anyo, kundi man dabil sa kaniyang buhok na puti, ay mapag-uunawa kaagad na siya'y nauukol sa malayong panahon, sa nakaraang knpanahunan, noong ang mga mabubuting binata ay hindi nangingiming ilaan ang kanilang karangalan sa pngigingpari, noong ang mga klerigo ay knsingpantay sa kalagayan ng sinomang prayle, at noong ang kngaya niya, na hindi pa dusta al alimtira, ay humihingi ng mga tnong malaya. at hindi alipin, matatayog na pag-iisip at hindi budhing api. Sa kaniya.ng mukhang malungkot at anyong mapngtnpat ay napngkikilnla ang katiwasayan ng kaniyang kaluluwang pinatibayan ng pag-naral at pagkukuro, at marahil ay sinubukan na ng mga sariling pagtitiis ng damdamin. Ang klerigong iyon ay si P. FJorentino na amm'n ni Isagani at ang kasnysnyan ng kaniyang .buhay ay lubhang maikli. Anak ng isang liping mayaman at kilala sa Mnynila, mainam ang tindi'g at may kasapatang mabantog, ay hindt nagkaroon knilan man ng hilig sa pagpapari ; nguni't dahil sa ilang pangako ng kaniyang Ina ay pinilit siyang pumnsok sa Seminario mntapos ang di kakaunting pagtutunggali at matinding pagtatalo. Ang Ina'y may matibay na pakikipagkilala sa Arsobispo, may matigas na loob at walang pngbnbago sa anomang maisip, na gaya ng sino mang babaing may pagankalang umaalinsunod sa hangad ng Dios. Walang nangyari sa tutol ng binatang si Florentino, hindi nngkabisa ang samo, walang nahita sa pagsasabing siya'y may iniibig at gumnwa na £uI6y ng gulo; magpapari siya at ng umabot sa dalnwang pu't limang taon ny naging pnri; ang Arsobispo ay siynng naggawad sa kaniya ng mga orden, ginanap na lubhang maringal ang unang pngmimisa, nagkaroon ng tatlong arnw na piging at ang ina'y namatay na masaya at siyangsiya ang kalooban, matapos na maipamana sa anak ang lahat ng kaniyang kayamana n . Nguni't sa pagtutunggaliang iyon ay tumangap si Flo

— 26 — rentino ng isang sugat na hindi na gumalmg kailan man; mga ilang linggo muna bago ganapin ang una niyang pagmimisa, ang babaing kaniyang pinakagigiliw ay nag-asawa ng wala nang pilipili dahil sa sama ng loob; ang dagok na iyon ay siyang pinakamahapding tinanggap niya; nanghilambot ang kaniyang budhi at ang kabuhayan ay naging isa niyang kinamuhian at mabigat na dalahin. Kung di man ang kabaitan at pagbibigay dangal sa kaniyang kalagayan ay ang pag-ibig na iyon ang nagligtas sa kaniya sa banging kinahuhulugan ng paring prayle at hindi prayle dito sa Pilipinas. Hinarap ang kaniyang mga nasasakop dahil sa kaniyang pagtupad sa katungkulan at pagkakahilig sa mga likas na karunungan. Nang mangyari ang mga kaguluhan noong 72 ay ipinanganib ni P. Florentino na siya'y mapuna dahil sa kalakihan ng kinikita ng kaniyang kurato, at sa dahilang siya'y payapang tao, ay humingi ng pagpapahinga at mula na noon ay nanirahan nang wari'y isang taong karaniwan sa mga ]upain nilang mag-aanak na nasa baybayin ng dagat Paeifico. Doo'y inaruga ang isa niyang pamangking lalaki, si Isagani, na alinsunod sa mga masasamang dila ay anak niya sa kaniyang dating iniibig, ng mabao, anak sa pagkadalaga ng isang pinsan niyang taga Maynila, alinsunod naman sa mga lalong nakababatid at hindi bulaan. Nang makita ng Kapitan ng bapor ang klerigo ay pinilitpilit na pumasok sa kamara at umakyat sa kubierta, Upang mapahinuhod lamang siya'y nagsabing: — -Kung hindi kayo paparoon ay aakaiain ng mga prayle na aayaw kayong .makisama sa kanila. Wala nang nagawa si P. Florentino kundi ang sumunod at ipinatawag ang kaniyang pamangkin upang pagsabihan ng nangyayari at ipagbilin na huwag lalapit sa kamara samantalang siya'y naroroon. — Kung makikita ka ng Kapitan ay aanyayahan ka at magpapakalabis naman tayo. — Paraan ng aking amain! — ani ni Isagani sa sarili — wala namang dahilan kung di upang huwag lamang akong =makausap ni aling Victorina.

— 27 — III MGA ALAMAT Ieh weiss nieht was soll es bedeuten Dass ieh so traurig bin! Nang bumati si P. Florentino sa munting lipunan ay -hindi na naghahari doon ang pagkakainisan dahil sa nakaraang pagtatalo. Marahil ay nakaakit sa mga budhi ang masasayang bahay sa bayan ng Pasig, ang mga kopa ng mga alak na Jerez na tinungga upang humanda 6 marahil ay ang pag-aantabay sa isang mabuting pananghalian ; maging alin man sa mga tinuran ang sanhi, ang katunayan, ay nangagtatawanan at nangagbibiruan na, sampu ng pransiskanong payat, kahit na hindi nangagiingay : ang kanilang mga tawa'y kahawig ng mga ngiwi ng isang mamamatay. — i Masasamang panahon!, imasasamang panahon! — ang sabing tumatawa ni P. Sibyla. — iMaano namang huwag kayong magsalita ng ganyan, Vice-Rector! — ang sagot ng kanonigong si P. Irene, sabay sa pagtutulak sa luklukan noon — sa Hongkong ay malusog ang inyong pangangalakal at nagpapatayo kayo ng mga bahay na bawa't isa ay . . . . iba! — iTate, tate! — ang sagot — hindi ninyo nakikita ang aming mga gugol, at ang mga naninirahan sa aming mga aring lupain ay nagsisimula na sa pagtutol . . . . — iSiya, siya na ng kadadaing, pagka't kung hindi ay iiyak na ako! — ang masayang sigaw ni P. Oamorra. — Kami'y hindi dumadaing gayong wala kaming mga lupain ni mga banko. At alamin ninyo na nagsisimula na ng pagtawad sa mga deretsos ang aking mga indio at iniuukilkil sa akin ang mga taripa! ISukat ba namang ukilkilan ako ng taripa ngayon, at taripa pa naman ng Arsobispo na si D. Busiiio ^Saneho, punales, wari bagang mula noon hangang ngayon ay hindi namahal ang mga bagay-bagay. Ha, ha, ha,! Bakit mamumura pa ang isang binyag kay sa isang inahing ma>nok? Nguni't ako'y nagtataingang kawali, sinisingil ko hangang saan makaabot at hindi ako dumadaing kailan man. JHindi kami makamkam, ano, P. Salvi?

— 28 — • Nang mga sandaling iyon ay siyang paglabas sa eskotilya. ng ulo ni Simoun. — Nguni't isaan baga kayo nagsuot? — ang sigaw sa kanya. ni D. Oustodio na nakalimot na sa sama ng loob: — hindi ninyo nakita ang pinakamainam sa paglalayag! — iPssh! — ang sagot ni Simoun nang makaakyat na ng: tuluyan; — nakakita na ako ng maraming ilog at maraming tanawin, kaya't wala ng may kabuluhan sa akin kun di iyong. may mga alamat. . . . — Kung sa alamat, ay may ilan ang Pasig — ang sagot ng Kapitan, na ayaw mawalang kabuluhan ang ilog na kaniyang nilalayagan at pinagkakakitaan ng pagkabuhay, — nariyan ang Malapad-na-bato, na sinasamba noong kapanahunang hindi* pa dumarating dito ang mga kastila, na umano'y tirahan ng^ mga espiritu: ng mawala n^ ang pananalig diyan at masalaula na ang bato ay nagi'ng tirahan ng mga tulisan, na mula. sa tugatog niya'y hinaharang ang mga bangka na nakikilaban na sa agos ay nakikilaban pa sa mga tao. Nang maka'-aan iyon at sa kapanahunan na natin, kahit nababakas sa kanya ang kamay ng tao, ay may nababanggit ding mangisangisang: bangkang natataob, at kung sa pagliko ay hindi ko ginagamit ang anim kong sentido ay hindi malayong mapabarandal sa kanyang mga tagiliran. Nariyan pa ang isang alamat, ang sa yungib ni dona Jer6nirna, na maibubuhay sa inyd ni P. Florentino. — Walang hin(ii nakaalam niyon! — ang pawalang bahalang; sabi ni P. Sibyla. Nguni't ni si Simoun, ni si Ben-Zayb, ni si P. Irene, ni si P. Oamorra ay nakaaalam, kaya't hiningi nilang isaysay; ang ilan ay pabiro at ang iba'y sapagka't sadyang ibig mabatid • Ang klerigo ay umanyong pabiro, kagaya ng paghiling ng ilan, gaya ng pagsalaysay sa mga bata ng isang sisiwa,. at nagsabing: — May isang lalaking nag-aaral na nangakong pakakasal sa isang babai, sa kanyang bayan, at pagkatapos ay hindi na naalaala ang pangakd. Dahil sa pagkamatanat ng babai ay inantay-antay ng malaon ang lalaki: nakaraan ang kanyang kabataan, naging dalagsot at isang araw ay nabalitaang ang kanyang katipan sa pag-aasawa ay siyang Arsobispo sa Maynila. Nagsuot lalaki at lumigid sa ungos ng Cabo, sa

— 29 — -pagparito, at humarap sa Ilustrislma na hinilingang tumupad sa pangako. Ang kahilinga'y hindi mangyayari, at ipinagawa nga ng Arsobispo iyang yungib na nakita ninyong may takip at napapalamutihan sa pagpasok ng mga pundng gumagapang. Diyan siya nanahan at namatay, at diyan din siya nalibing, at ayon sa sabisabihan ay tumatagilid si dona Jer6nima kung pumapasok sa yungib dahil sa katabaan. Ang kabantugan niya sa pagkaenkantada ay buhat sa ugali niyang paghahagis sa ilog ng mga kasangkapang pilak na ginagami't sa mga piging niyang dinadaluhan ng maraming ginoo. Isang lambat ang nasa ilalim ng tubig at siyang sumasahod sa mga kasangkapang doon na nahuhugasan. Wala pang dalawang pung taon ang nakararaan na ang ilog ay dumadaang halos humahalik sa pintuan ng yungi'b, nguni't untiunting lumalayo, gaya rin naman ng pagkalimot ng mga taga rito sa kay doria Jeronima. — i Mainam na alamat! — ani Ben-Zayb, — susulat ako ng ukol diyan. Nakaaawa. Iniisip na ni aling Victorina na manirahan sa isa namang yungib at sasabihin na sana ng unahan siya ni Simoun, na nagsabing : — Nguni't ano ang palagay ninyo sa bagay na iyon, P. Salvi — ang tanong sa pransiskano na walang imik dahil sa may iniisip — ihindi baga lalong mabuti, sa palagay ninyo, na dapat sanang hindi sa isang yungib siya inilaga'y ng Arsobispo kung di sa isang beaterio, sa Santa Clara, sa halimbawa? Galaw na pamangha ni P, Sibyla, na nakakitang si P. Salvi ay nanginig at sumulyap sa dako ni Simoun. — Sapagka't hindi naman mainam — ang patuloy na walang tigatig ni Simoun, — iyang bigyati ng munting tahanan ang mga nadadaya natin; labag sa pagkamapanampalataya ang ipain siya sa mgd tukso, sa isang yungib, sa tabi ng ilog; nangangamoy ninfa 6 kaya'y diiada ang gayon. Marahil ay nagi'ng mainam pa, lalo pang kabanalan, lalo pang maganda, lalo pnng kapit sa ugali dito, ang kulungi'n siya sa Santa Clara, na waring isang bagong Eloisa, upang madalaw at mahimok maminsanminsan, ^Ano ang sabi ninyo? — Hindi ko mahahatulan ni dapat kong hatulan ang kagagawan ng 'mga Arsobispo — ang tugong mabigat ang loob .ng pransiskano.

— 30 — — Nguni't kayo, na siyang gobernador eelesidstieo, ang kahalili ng Arsobispo, ian6 ang gagawin ninyo kung sa inyomangyari ang bagay na iyori? Kinibit ni P. Salvi ang kaniyang balikat, at payapang tumugon ng: — Walang kabuluhang isipin ang isang bagay na hindi mangyayari . . . . Datapwa'y yayamang napag-uusapan na rin lamang ang tungkol sa mga alamat, ay huwag ninyong kaligtaan ang lalong mainam, dahil sa siyang lalong katotohanan, ang kababalaghan ni San Nieolas, na marahil ay nakita ninyo ang mga sirang muog ng kaniyang simbahan. Ibubuhay ko kay G. Simoun na siyang hindi dapat makaalam. Waring noong araw ay maraming buwaya sa lawa't sa ilog, mga buwayang napakalalaki't napakamasiba na dinudumog ang mga bangka at pinalulubog sa hagkis ng kanilang buntot. Sinasabing isang araw, ang isang insik na hangga noon ay hindi pa nagbibinyagan, ay dumaraan sa harap ng Simbahan, at walang ano ano'y sasisipot sa kaniyang harapan ang demonio, na anyong buwaya, na itinaob ang kaniyang bangka upang lamunin siya at dalhin sa Impierno. Sa tulong ng Dios ay tinawagan ng insik si San Nieolas at noon din ay naging bato ang buwaya. Sinasabi ng mga matatanda na ng kapanahunan nila ay nakikilala pang maliwanag ang anyo ng hayop sa putol put61 na batong nalalabi; sa ganang akin ay masasabi kong nakita ko pang malinaw ang ulo at kung huhulaan ang katawan dahil sa aking nakita ay dapat na maging lubhang malaki ang hayop na yaon. — iKahangahangang alamat! — ang pabulalas ni Ben-Zayb, — at magiging sanhi ng isang salaysayin. Ang pagsasabi ng anyo ng hayop, ang takot ng insik, ang tubig ng ilog, ang kakawayanan . . . . At magiging sanhi ng pagsusuri ng mga pananampalataya. Sapagka't tignan ninyo; tawagan pa. naman ng isang insik na hindi binyagan, sa gitna ng kasakunaan, ang isang santo na hindi niya sinasamba at marahil ay kilala lamang sa dingig.... Ito'y hindi sakop noong sawikoing mnbuti pd ang masamdng kilald ua, kay sa mabuting • kikilalanin pd. Kung ako'y mapapasakainsikan at malalagay ako sa gayong kagipitan ang una ko munang tatawagan ay yaong lalong hindi kilalang santo sa ealendariokay sa kay Confusio 6 Budha. Kung ito'y isang kataasang tunay ng uri ng kato

— 31 — lisismo 6 kaya'y kahinaan sa paghuhulo at pagka walang katibayan ng pag-iisip ng mga lahing dilaw, ay malilinaw lamang ng isang pagkilalang masusi ng antropologia. Si Ben-Zayb ay gumamit ng kilos guro at pinagalaw ang hintuturo sa hangin, sabay sa pagtataka sa sariling pag-iisip na marunong humangd ng maraming bangglt at katuturan sa maliliit na bagay. At sa dahilang nakita, na si Simoun ay nagbubulaybulay dahil sa bagay na kasasabi pa lamang niya,. ay tinanong na kung ano ang iniisip. — Dalawang bagay na mahalaga — ang sagot ni Simoun, — dalawang katanungang maidaragdag sa inyong susulatin.. Una: iano kaya ang nangyari sa diablo ng biglang makulong sa bato? dnakatanan? ^naiwan doon? inapilpi'l? At ang pangalawa, ay kung yaong mga hayop na naging bato na napagkita ko sa ilang museo sa Europa, ay hindi kaya nagkagayon ng dahil naman sa ilang santong nabuhay na una sa panahon ng pag-apaw ng tubig sa sangmundo? Walang kapingaspingas na biro ang pagkakasabi ng; mag-aalahas at itinukod pa sa noo ang kanyang hintuturo, tanda ng malaking pagmumunimuni, kaya't si P. Camorra ay walang kapingaspingas ding sumagot na: — iSino ang makapagsasabi, sino ang makapagsasabi ! — At yayamang mga alamat ang napag-uusapan at pumapasok tayo sa lawa, — ang tugon ni P. Sibyla — ang kapitan ay dapat makabatid ng marami .... Nang mga sandaling yaon ay pumapasok sa wawa ang bapor at ang tanawing nasa harap ay lubhang mainam. Ang lahat ay nalugod. Sa harapan ay nakalatag ang magandang lawa, na nalilibid ng. baybaying berde at bughaw na buiubundukin, na waring isang malaking salamin na nakukulong ng palibid na pawang esmeralda at sapiro, na sa kaniyang lunas ay nananalamin ang langit. Sa kanan ay nakalatag ang dalampasigang mababa, na may mga look na may maiinam na anyo, at doon sa malayd, halos napapawi na sa paningin, naroon ang kawit ng bundok Sungay; sa harapan at sa huling dakong abot ng paningin ay nakatayo ang Makiling, mataas, nakahahanga, napuputungan ng manipis na ulap; at sa kaliwa ang pulong Talim, ang Susong-dalaga na taglay ang matatambok niyang guhit na naglng sanhi ng kaniyang

— 32 — pangalan. Isang malamig na simuy ang nagpapakulot sa malapad na ibabaw ng tubig, — Maala-ala ko pala, Kapitan — ang sabi ni Ben-Zayb, na kasabay ang paglingon — ^alam baga ninyo kung saan dako ng lnwa napatay ang isang nagngangalang Guevara, Navarra 6 Ibarra? Lahat ay napatingi'n sa Kapitan, tangi lamang si Simoun na ibinaling ang mukha sa kabilang dako, na waring may hinahanap sa dalampasigan . — iAy siya nga! — ani aling Victorina, — isaan Kapitan? • inakaiwan kaya ng bakas sa tubig? Kumindat ng makailan ang tinatanong, bilang katunayan na laban sa kanyang kalooban ang katanungan; nguni't ng mabatyag ang samo sa mga mata ng lahat, ay lumapit ng ilang hakbang sa unahan ng bapor at minataan ang baybayin. — Tumingi'n kayo roon — ang sabing marahan, matapos na maunawang walang ibang taol — alinsunod sa Cabo na nangulo sa pag-uusig, ng makita ni Ibarra na siya'y nakukulong, ay lumtinsad sa bangka, sa malapit sa Kinabntasan at sa kasisisid ay linangoy ang habang may dalawang milla, na hinahabol s ya ng punlo kailan ma't ilalabas ang ulo sa tubig upang huminga. Sa dako pa roon ay hindi na siya nakita, at sa malayolayo pa, sa may pangpang, ay nakakita ng wari'y kulay dugo. At ngayon ang ikalabi'ng tatlong taon ng pangyayari, na walang kulang at labis na araw. — ^Kung gayon, ang kaniyang bangkay?. . . — ang tanong ni Ben-Zayb. — Ay nakisama sa bangkay ng kaiiiyang ama, — ang sagot ni P. Sibyla; — «ihindi ba isa ring pilibustero, P. Salvi? — Iyan ang mga murang libing, P. Camorra, ^ano? — ang sabi ni Ben-Zaib. — Lagi ng sinasabisabi ko, na pilibustero ang mga hindi bumabayad ng maringal na libing — ang sagot na tumatawa ng tinukoy. — Nguni't

— 33 — — Ang masasabi ko sa iny6, — ang sagot ng Kapitan na nagkaroon na ng giliw sa mga pook na iyon ; — huwag ninyong panganlan ito ng patak na tubig: it6'y malaki sa alin man sa mga iawa sa Suisa at malaki pa kahit pagpisanin ang lahat ng lawa sa Espana; nakakita ako ng matatandang mangdaragat na nangaliyo rito. IV SI KABISANG TALES Ang mga nakabasa ng unang bahagi ng kabuhayang ito, -ay maaalaala marahil ang isang matandang magkakahoy na naninirahan doon sa kalookan ng isang gubat. Si Tandang Seio ay buhay pa at kahi't ang kaniyang buhok ay pumuti na ay mabuti rin ang kaniyang katawan. Hindi na nanghuhuli sa bitag at hindi na rin nagpuputol ng kahoy; sa dahilang bumuti na ang kabuhayan ay naggagawa na lamang ng walis. Ang kaniyang anak na si Tales (palayaw ng Telesforo) ay nakisama muna sa isang namumuhunan ; ngani't ng malaunan, ng magkaroon ng dalawang kalabaw at mga ilang daang piso, ay gumawa na sa sarili, na katulong ang kaniyang ama, ang kaniyang asawa at ang kaniyang tatlong anak. Hinawan nga at lininis ang makapal na gubat na nasa labasan ng bayan na inakala nilang walang may-ari. Nang kanilang ginagawa ang lupa at maayos ay linagnat na isa isa silang mag-aanak at namatay ang Ina at anak na panganay na si Luei'a, na nasa katamtamang gulang. Ang bagay na iyon na sadyang ibinibigay ng pagkakabungkal ng lupa na sagana sa sarisaring bagay, ay inakala nilang higanti ng mga laman-lupang naninirahan sa gubat, kaya't kinalamay nila ang kanilang loob at ipinagpatuloy ang gawain sa pag-asang lumipas na ang pagkamuhi ng espiritu. Nang aanihin na ang unang tanim ay inangkin ang mga lnpang iyon ng isang "Corporaci6n" ng mga prayle na may pagaari sa bayang kalapit, na ang ikinakatwiran ay nasa sa loob ng kanilang mga hanganan, at upang mapatunayan ang ga^on ay itinavo nooii din ang kanilang mga muhon. Gayon 3

— 34 man, ay pinabayaan siya. ng tagapangasiwa ng mga parl upang pag-anihan, kailan man at magbabayad siya sa taon taon ng isang munting halaga, isang walang gaano, dalawang pu 6 tatlong pung piso. Si Tales, na mabait sa dilang mabait, ayaw sa usapin na gaya ng iba at masunurin sa mga praile gaya ng ilan, sa pag-iwas na ibunggo ang isang paly6k sa isang kawali, gaya ng sabi niya, . (sa ganang kanya'y kasangkapang bakal ang mga prayle at siya'y kasankapang putik), ay umalinsunod sa kahilingan, dahil sa naisip niyang siya'y hindi marunong ng wikang kastila at walang maibabayad sa mga tagapagtanggol. At saka, sinabi sa kanya ni tandang Selo, na: — Tiisin mo na! malaki pa ang magugugol mo sa pakikipag-usapin ng isang taon kay sa magbayad ng makasampu ng hinihiling ng mga paring puti. iHmh! Marahil ay gantihin ka naman nila ng misa. Ipagpalagay mong ang tatlong pung pisong iyan ay natalo sa sugal, 6 kaya'y nahulog sa tubig at kinain ng buwaya. Ang ani ay naging masagana, nabili .^a mabuting halaga, at inisip ni Tales ang magtayo ng isang bahay na tabla sa nayon ng Sapang, ng bayang Tiani, na kalapit ng San Diego. Nakaraan ang isa pang taon at dumati'ng ang isa pang mabuting ani, at dahil sa paganito 6 pagayong sanhi ay ginawa ng mga prayle na limang pung piso ang eanon, na pinagbayaran naman ni Tales upang huwag silang magkagalit at sa dahilang umasang maipagbibili sa mabuting halaga ang asukal. — iTiisin mo na! Ibilang mong lumaki ang buwaya, — ang payo ni matandang Selo. Nang taong yaon ay naganap ang kanilang pangarap: maniralian sa bayan, sa kanilang bahay na tabla sa nayon ng Sapang, at inisip ng ama at ng nuno ang papag-aralin ang dalawang magkapatid, lalonglalo na ang babai, si Juliana 6 Huli, gaya ng kanilang tawag, na magiging maganda sa wari. Isdng batang lalaki, si Basilio, na kanilang kaibigan at kagaya rin nila sa uri ay nag-aaral na noon sa Maynila. Nguni't ang pangarap na ito'y waring ukol sa hindi pangyayari. Ang unang ginawa ng bayan, ng makita ang untiunting pagtighaw nila, ay ang paghahalal na kabisa sa pinakamalakas na gumawa sa mag-aanak; ang anak na panganay

— 35 — na si Tano ay may labmg apat na taon pa lamang. Tinawag na ngang kabisang Tales, nangailangang magpagawa ng chaqueta, bumili ng isang sambalilong pieltro at humanda sa paggugugol. Upang huwag makipagkagalit sa Kura at sa Pamahalaan ay pinagpapaluwalan niya ang naaalis sa padron, ipinagbabayad ang mga umaalis at namamatay, nag aaksaya ng maraming panahon sa paniningil at pagtungo sa Oaheeera. — IMagtiis ka na! Ipagpalagay mong dumati'ng ang mga kamag-anak ng buwaya, — ang sabing nakangiti ni tandang Selo. — Sa taong darating ay magsusuot ka na ng de eola at paparoon ka sa Maynila, upang mag-aral na gaya ng mga dalaga sa bayan! — ang sabl-sabi ni kabisang Tales sa kaniyang anak kailan ma't mddidingig dito ang mga pagkatuto ni Basilio. Nguni't ang taong darating na iyon ay hindi sumasapit at sa kanya'y napapalit ang pagdaragdag sa buwis ng lupa; riatubigan na si kabisang Tales at nagkakamot ng ulo. Ibinibigay na ng lutuang putik ang kaniyang bigas sa ealdero. Nang umabot sa dalawang daang piso ang eanon ay hindi na nagkasiya si kabisang Tales sa pagkamot sa ulo at pagbubuntong hininga: tumutol at bumulongbulong . Nang mangyari ang gayon ay sinabi sa kaniya ng prayleng tagapangasiwa, na, kung hindi siya makababayad ay iba ang magtatamm sa mga lupang yaon. Maraming may nasa ang liagbabayad. Inakala ni' kabisang Tales na nagbibiro ang prayle, nguni't tinototoo ng pari ang pagsasalita't itinuturo ang isa sa mga alila niya na siyang kukuha ng lupa. Ang kaawaawang tao'y namut'a, ang tainga niya'y urnugong, isang mapulang ulap ang tumakip sa kaniyang paningin at doo'y namalas ang kaniyang asawa't anak na babaing nangamumutla, yayat, naghihingalo, dahil sa walang gi.saw na lagnat. At pagkatapos ay namalas ang makapal na gubat na naging bukin'n, namalas niya ang agos ng pawis na dumidilig sa mga lubak, namalas niya siya, siya nn, ang kaawaawang si Tales, na nag-aararo sa gitna ng arawan, na nasusugatan ang mga paa sa mga bato't tuod, samantalang ang uldog na iyon ay nagliliwaliw na nakasakay sa isang sasakyan at yaong kukuha ng kaniyang ari ay susun6dsunod na gaya ng isang alipin sa kaniyang panginoon. iAh, hindi! i makalilibong hindi! Lumubog na muna ang mga kaparangang yaon sa kailaliman n^ lupa at matibing

— 36 — na silang lahat. ^Sino ang dayuhang iyon upang magkaroon ng karapatang makapag-ari sa kaniyang mga lupain? ^Nagdala baga siya ng pumarito ng isang dak6t man lamang ng alabok na iyon? iNabaluktot baga ang isa man sa mga daliri niya sa pagbunot ng isang ugat man lamang na nanuod doon? Bugnot na sa mga pagbabala ng prayle na nag-aakalang papaghariin ang kaniyang mga karapatan sa lahat ng paraan, sa harap n,^ ibang naninirahan doon ay nagmatigas si kabisang Tales, ayaw magbayad, ni isa mang kualta, at dala rin sa harap ang mapulang ulap, ay sinabing ipagkakaloob lamang niya ang kaniyang mga bukirin sa dumillg muna doon ng dugo ng kaniyang mga ugat. Nang makita ni matandang Selo ang mukha ng kaniyang anak, ay hindi nakapangahas na banggitin ang buwaya, nguni't tinangka niyang paglubagin sa pagsasabi ng n ukol sa mga kasangkapang putik at ipinaalaala, na sa mga usapin, ang nananalo y nawawalan ng baro't salawal. — Sa alabok tayo mauuwi, ama, at wala tayong damit ng sumilang sa maliwang! — ang sagot. At nagmatigas na sa hindi pagbabayad ni ibigay ang isang dangkal man lamang ng kaniyang lupa, kung hindi ipakikilala muna ng mga prayle ang katibayan ng kanilang paghahabol sa paraan ng pagpapakita ng kahi't anong kasulatan. At sa dahilang walang maipakita ang mga prayle ay nagkaroon ng usapin, at tinanggap ang gaydn ni kabisang Tales sa pag-asang kundi man ang lahat ay may ilang lumilingap sa katwiran at gumagalang sa mga kautusan. — Naglilingkod ako at marami ng taong ako'y naglilingkod sa hari, sa tulong ng aking salapi at mga pagpapagod, — ang sabi sa mga nagwiwikang wala, siyang mararating: — hinihiling ko sa kaniya ngayon na lingapin ang aking katwiran at lilingapin niya ako. At akay ng isang kasawian at parang sa usapin ay natataya ang kaniyang kabuhayan sa araw ng bukas at ang sa kaniyang mga anak, ay ginugol ang kaniyang naiipon sa pagbabayad sa mga abogado, eseribano at proeurador, na hindi pa kabilang dito ang mga kawani at mga taga-sulat na sinasamantala ang kaniyang kamangmangan at kalagayan. Yao't dito siya sa pangulong bayan ng lalawigan, nakararaan siya ng boong mag

- 37 hapon na hindi kumakain at hindi natutulog, at ang kaniyang pakikipagusap ay pawang tungkol sa mga kasulatan, pagharap, paghahabol sa lalong may mataas na kapangyarihan, ibp. Noon nakita ang isang labanang hindi pa namamasdan sa silong ng langit ng Pilipinas: ang sa isang maralitang indio, mangmang at walang mga kaibigan, tiwala sa kaniyang katwiran at sa kabutihan ng kaniyang pinaguusig, na nakikilaban sa isang malakas na "eorporaeion" na niyuyukuan ng kapangyarihan at sa harap niya'y binibitiwan ng mga huk6m ang kanilang timbangan at isinusuko ang kanilang tabak. Mapilit sa pakikitunggali na waring langgam na kumakagat, gayong nakikilalang siya'y matitins, waring langaw na tinatanaw ang kalawakang walang hanggan sa likod ng isang salamin. iAh! Ang kasangkapang lupa, sa pakikipaglaban sa mga ealdero, ay may nakahahanga ring anyo, sa pagkadurog: taglay niya ang kaigtingan ng pagdumog ng walang pag-asa. Sa mga araw na hindi siya naglalakbay, ay dinadaan niya sa paglilibot sa kaniyang bukirin na dala ang isang ban'l, sinasabisabi niyang ang mga tulisan ay nangloloob at nangangailangang magtanggol siya upang huwag mahulog sa kanilang mga kamay at matalo ang usap. At waring pagsasanay sa pagtudla ay binabarll ang mga ibon at mga bungang kahoy, bumabaril ng mga paroparo ng walang kalihislihis, kaya't ang tagapangasiwang uldog ay hindi na nangahas na tumungo sa Sapang kung walang kasamang mga guardia sibil, at ang palamon ng pari na nakakita sa magandang tikas ni kabisang Tales na naglilibot sa kaniyang bukirin na wari'y isang bantay, ay umayaw nang lipus ng takot na kunin ang pag-aari. Datapwa'y hindi makapangahas na ljigyan siyang katwiran ng mga hukom pamayapa sa bayan at nang nasa eabeeera, dahil sa natatakot maalis sa katungkulan, sapagka't nadadala na dahil sa isang kaagad-agad ay inaHs. At hindi naman masasama ang mga hukom na iyon, pawang taong matatalino, matapat, mabubuting mamamayan, maririlag na mga magulang, mabubuting anak... at nakatataya ng kalagayan ni Tales ng mabuti pa kay sa sariling may katawan. Marami sa kanila ang nakababati'd ng mga sanhi at pangyayari nang pagkakaari, alam nilang ang mga prayle ay hindi dapat magkaroon ng mga pag-aaring lupa alinsunod sa kanilang mga

— 33 — palatuntunan, nguni't alam din naman nila na ang panggagaling sa malayo, ang pagtatawid dagat sa pagtupad sa katungkulang pinaghirapang lubha bago nakamit, mag-usig na makagampang mabuti at pawalan anglahat ng iyon dahil lamang sa sinapantaha. ng isang indio na ang katwiran ay gaganapin sa lupa ng gaya sa langit, iaba! isa rin namang kahibangan ang gayon! Sila ay mayroon di'n nam&ng mga kaanak at marahil ay may malaki' pang pangangailangan kay sa indiong yaon: ang isa'y may inang pinadadalhan sa tuwina ng salapi, at

— 39 — ipagkakaloob sa sino mang hindi makagawa sa kanila ng higit sa ginawa ko. Diligin muna sila ng dugo ng nagnanasa at ilibing sa kanila ang asawa't anak. Ang kinahinatnan, sa katigasang ito ng ulo, ay ang bigyan ng katwiran ang mga prayle ng mga matapat na hukom, at siya'y pinagtatawanan ng bala na at pinagsasabihan pang hindi naipapanalo ang mga usapin ng dahii sa katwiran. Gayon man ay patuloy din siya sa paghahabol, linalagyan ng punlo ang kaniyang baril at mahinahong liniligid ang kaniyang lupain. Sa kapanahunang iyon ay waring isang pangarap ang kaniyang kabuhayan. Ang kaniyang anak na si Tano, binatang kasingtaas ng ama, at gaya ng kapatid na babai .

— 40 — yang baril, nguni't nagpatuloy din sa kaniyang pagbabantay na ang dala ay isang mahabang itak. —

— 41 — wat sa pagbibigay ng tubos ay lalawig ang araw at si kabisang Tales ay pupugutan ng ulo. Ang sabing ito'y nakatuh'g sa dalawa, na kapuwa mahihina at kapuwa walang magawa. Si tandang Selo ay mapaupo't mapatindi'g, akyat manaog, hindi malaman ang tunguhin, hindi malaman ang lapitan. Si Huli'y padulogdulog sa kaniyang mga larawan ng santo, uli't uling binilang ang salapi, nguni't ang dalawang daang piso'y hindi nararagdagan, ayaw dumami, biglang magbibihis, iipunin ang lahat ng kaniyang hiyas, hihinging sanguni sa mantanda, tatangkaing makipagkita sa Kapitan, sa huk6m, sa tagasulat, at sa teniente ng Guardia sibil. Oo ang sagot ng matanda sa lahat, at pag sinabi ng batang huwag ay huwag din naman siya. Dumating ang ilang babaing kapitbahay na kamag-anakan at kakilala, mga maralita, at may maralita pa kay sa iba, mga walang ma* lay na tao at minamalaki' ang lahat ng bagay. Ang pina kamatalas sa lahat ay ang pusakal na pagingera na si Hermana Bali na nanirahan sa Maynila upang mag ejercicio sa beaterio ng La Compania. Ipagbibili ni Huli ang lahat ng kaniyang mga hiyas liban lamang ang isang agnos na may brillante at esmeralda na bigay ni Basilio. Ang agnos na iyon ay may kasaysayan; ibinigay ng monja na anak ni kapitang Tiago sa isang ketongin, dahil sa pagkakagamot ni Basilio sa may sakit ay ibinigay nito na parang isang handog. Hindi niya maipagbili hanggang hindi maalaman ng nagbigay. Madaling ipinagbili' ang mga suklay, hikaw at kuwintas ni Huli sa isang mayamang kapitbahay at dinagdagan pa ng limang pung piso; kulang pa rin ng dalawang daan at ]imang pu. Maaaring isangla ang agnos, nguni't napaih'ng si Huli. Iminunkahi ng isang kalapit na ipagbili ang bahay, bagay na sinangayunan ni tandang Selo ng boong lugod, sapagka't babalik sa gubat upang makapangahoy na muli na gaya noong una, nguni't ang gayon ay hindi mangyayari ang sabi ni Hermana Bali sa dahilang wala ang tunay na may-ari. — Minsan ay pinagbilhan ako ng isang tapis ng asawa ng huk6m, sa halagang piso, at kadumatdumat ay sinabi ng a>awa na wala raw kabuluhan ang bilihang iyon sapagka't wala siyang malay. !Aba! Kinuha sa akin ang tapis at hindi isinauli sa akin

— 42 — ng babai ang piso hangga ngayon, ang ginagawa. ko naman ay hindi ko siya binabayaran sa panginge kung siya'y nananalo, aba! Sa gayong paraan ay nasingil ko siya ng labi'ng dalawang kualta; dahil lamang naman sa kaniya kung kaya ako nagsusugal. Hindi ko mapapayagang hindi ako pagbayaran. aba! Tatanungm sana ng isang kalapit kung bakit hindi siya pinagbabayaran ni Hma, Bali sa isang maliit na utang, nguni't natalasan ng pangingera, kaya't nagpatuloy kaagad: — £Alam mo Huli ang mabuti mong gawi'n? Isangla mo muna sa halagang dalawang daan at limang pung piso ang bahay, sanlang pagbabayaran hanggang sa manalo ang usap. Ito ang pinakamabuti sa mga balak, kaya't tinangkang gawin noon ding araw na iyon. Sinamahan ni Hermana Bali at linibot nila ang lahat ng bahay ng mayayaman sa Tiani, nguni't walang pumayag sa gayong kasunduan: anila'y talo ang usap, at ang pagtulong sa isang kalaban ng mga prayle ay parang humahanda na sa paghihiganti nito. Sa kahulihulihan ay nakatagpo rin ng isang matandang mapanata na. nahabag sa kaniyang kalagayan, ibinigay ang halaga sa pamag-itan ng kasunduan na si Huli'y paaalila sa kaniya hanggang sa maba^^aran ang utang. Sa isang dako naman ay walang maraming gagawi'n si Huli, manahi lamang, magdasal, samahan siya sa simbahan, magbanata maminsanminsan ng patungkol sa kaniya. Lumuluhang pumayag si Huli sa kasunduan, tinanggap ang salapi at nangakong sa kinabukasan, araw ng Pasko, ay maglilingkod na siya. Nang matanto ng matanda ang gayong halos pagbibili ng katawan, ay nag-iiyak na wari'y bata. Di yata't ang apo niyang yaon na ayaw niyang palalakarin sa init ng araw upang huwag masunog ang balat, si Huling may malilii't na daliri at mapulang sakong, idi yata! ang binibining }-a6n na siyang pinakamaganda sa nayon at marahil ay sa boong bayan, na lagi nang tinatapatan ng mga binatang nagtutugtugan at na,gkakantahan, idi yata! ang bugtong niya'ng apo, ang kabugtong niyang anak, ang tanging lugod ng malabo niyang paningin, yaong pinangarap niyang nakasayang mahaba, nagsasalita ng wikang kastila at nagpapaypay ng pamaspas na may mga pinta, na kagaya ng mga anak ng mayaman, 6ya6n ang papasok na alilang kagagalitan at pagwiwikaan, upang ma

— 43 — sira. ang kanyang raga daliri, upang makatulog sa kahi't saang sulok at magising nang walang patumanga? Ang matanda'y walang hurapay sa kaiiyak, sinasabisabing siya'y magbibigti at magpapakamatay sa gutom. — Kung aalis ka — ang sabi — ay babalik ako sa gubat at hindi na ako tiituntong ng bayan. Pinapayuhan siya ni Huli na kinakailangang makabalik ang ama, at pag nanalo ang usapm ay rnadali siyang matutubos sa pagkaalila. Dinaang malungkot ang gabing yaon; alin man sa dalawa ay hindi nakakain at ang matanda'y nagmatigas na hindi humiga, at magdamag na naupo na lamang sa isang sulok, walang imik, ni kakibokibo, at hindi man kumikilos. Sa isang dako naman ay tinangka ni Huli ang matulog, nguni't malaong hindi napikit ang mga mata. Nang mapayapa na dahil sa kapalaran ng magulang, ay ang kaniya namang kalagayan ang inisip nguni't tinitimpi ang pag-iyak na walang humpay upang huwag raadingig ng matanda. Sa kinabukasan ay alila na siya, at yaon pa naraan ang araw na karaniwang idating ni Basilio na galing sa Maynila't may dalang handog sa kanya . . . . Dapat na niyang limutin ang pag-irog na iyon; si Basilio, na di malalao't magiging manggagamot, ay hindi maaaring mag-asawa sa isang maralita . . . . At nakikinikinita niya na tumutungo sa simbahang kasama ng pinakamayaman at pinakamagandang dalaga sa bayan, na kapuwa sila gayak na gayak, raaliligaya at kapuwa nangakangiti, samantalang siya, si Huli, ay susunodsunod sa kaniyang panginoon at ang dala'y nobena, hitso at duraan, Pagsapit sa dakong ito'y nakaramdam siya ng isang paghihigpit ng lalamunan, isang pataw na malaki sa puso at hiinhingi niya sa Birhen na mamatay na muna siya bago mamalas ang gayon. — Datapwa't — aniya sa sariling budhi — malalaraan niya na pinili ko pa ang ako na ang masangla kay sa masangla ang agnos na bigay niya sa akin. Ang pagkukurong ito'y nakapagpalubag ng kaunti sa kaniyang sama ng loob at nagpangarap na siya ng sarisari. ^Sino ang makapagsasabi? maaaring mangyari ang kababalaghang makakuha siya ng dalawang daan at limang pung piso sa ilalim ng larawan ng Birhen; marami na siyang nabasang

— 44 — kababalaghan na gay6n ang pangyayari! Maaaring huwag sumilang ang araw at samantala'y mapanalo ang usap bago mag-umaga. Maaaring makabalik ang kaniyang ama; makapupulot siya sa bakuran ng isang gusi, ang mga tulisan ang siyang may padala sa kaniya ng gusi; ang kura> si P. Camorra na nagbibiro sa kaniyang parati, ay mangyayaring dumating na kasama ng mga tulisan .... lumalaon lumalaon ay unti-unting nagugulo ang kaniyang m£a pagiisip hanggang, sa, dahil sa pagkapata at pagdadalamhati ay nakatulog, na pinapangarap ang kaniyang kabataan doon sa gitna ng kagubatan: siya'y naliligo sa batis na kasama ang dalawa niyang kapatid, may mga isdang sarisari ang kulay na napahuhuling wari'y tanga, at nayayamot siya sapagka't hindi siya masiyahang loob sa panghuhuli niyong mga isdang napakaamo: si Basilio ay nasa ilalim ng tubig, nguni't hindi niya maalaman kung bakit ang mukha ni Basilio ay a.ng sa kaniyang kapati'd na si Tano. Sila'y minamatyagan mula sa pangpang ng kaniyang bagong pinaglilingkurang babai. V ANG "NOCHE BUENA'* NG ISANG KOTSERO Dumati'ng si Basilio sa San Diego ng mga sandah'ng inililibot ang prusision sa mga lansangan ng bayan. Siya'y nabalam ng ilang oras sa kaniyang lakad sapagka't nahuli ng guardia sibil ang kotsero na nakalimot magtaglay ng sedula personal at dinala sa kuartel upang iharap sa eomandante, matapos mabigyan ng ilang halibas ng kulata. Muling napigil ang kalesa upang paraanin muna ang prusision at ang kotserong nabugbog ay nag-alis ng sombrero at nagdasal ng isang Amd namin sa pagdaraan ng isang larawan, ng isang bantog na banal mandi'n, na nasa andas. Anyong matandang may mahabang misay na nakaupo sa gilid ng isang hukay na nasa ilalim ng isang punong may sarisaring pinatuyong ibor». Isang kalan na may isang palayok, isang lusonglusungan at isang kalikut na pandurog ng hitso ang kaniyang mga tanging kasangkapan, waring upang ipakilala na ang matanda ay naninirahan sa gilid ng libingan at doon linuluto ang kaniyang pagkain. Iyon ay si Matu

— 45 — salem, ayon sa pananampalaya sa Pilipinas; ang kaniyang kasama at marahil ay kapanahong taga Europa ay si Noel nguni't may matalaghay at masayang anyo, kay sa kay Matusalem. — Nang kapanahunan ng mga banal — ang hakahaka sa sarili ng kotsero — marahil ay walang guardia sibil, sapagka't kung mayroon, ay hindi sila mabubuhay ng malaon dahil sa pangungulata. Makaraan ang matanda ay sumunod ang tatlong Haring Mago na nangakasakay sa mga kabayong tatalontalon, lalonglalo na ang sa maitim na haring Melehor na waring ibig sagasain ang kaniyang mga kasama. — Wala, wala ngang guardia sibil noon — ang patuloy ng kotsero na kinai'inggitan sa sarili ang mga maliligayang kapanahunang iyon. — sapagka't kung mayroon ay nadala na sa bilagguan ang maitim na iyan na naglililikot sa piling niyang dalawang kastila (si Gaspar at si Baltazar). Nguni't sa dahilang napuna niya na ang maitim ay may korona at hari ding kagaya ng dalawang kastila, ay sumaisip niya ang hari ng mga tagalog at nagbuntonghininga. — ^Alam po ba ninyo — ang magalang na tanong kay Basilio — kung ang paang kanan ay nakakalag na? Ipinaulit ni Basilio ang katanungan. — ^Paang kanan nino? — iNang hari! — ang sagot na maraha't malihim ng kotsero. — iSinong hari? — Ang hari natin, ang hari ng mga tagalog.... Si Basilio ay ngumiti at ikinibit ang balikat. Muling nagbuntonghininga ang kotsero. Ang mga taga bukid ay may isang alamat na, ang kanilang hari umano na nakukulong at nakatanikala, sa yungib ng San Mateo, ay darating isang araw at sila'y palalayain. Bawa't isang daang taon ay napapati'd ang isa niyang tanikala, kaya't nakakawala na ang mga kamay at paang kaliwa: wala nang natitira kuneii ang paang kanan. Kung nagpupumiglas 6 gumagalaw ang haring ito ay nagiging sanhi ng paglindol at pangingim'g ng lupa; napakalakas, kaya't inaabutan siya ng isang buto, na nadudurog sa kaniyang pisil, ng sino mang nakikipagkamay. Tinatawag siyang Bernardo ng mga tagalog,

— 46 — nang hindi maalaman kung bakit, marahil ay pinagkakamalang siya ang Bernardo del Oarpio. — Pag nakakalag na ang paang kanan — ang bul6ng ng kotsero na tinimpi ang isang buntonghininga — ay ibibigay ko sa kaniya ang aking mga kabayo, paglilingkuran ko siya at magpapakamatay na ako ng dahil sa kaniya.... Ililigtas niya kami sa mga guardia sibil. At sinundan ng may hapis na tingm ang tatlong haring lumalayo na. Sumusunod ang dalawang hanay na batang malulungkot, mga walang katawatawa, na waring pinilit lamang. Ang ilan ay may dalang huepe at ang iba ay kandila, at ang iba ay parol na papel na may tukod na kawayan, at nangagtitilian sa pagdarasal ng rosario, na, waring may kaaway. Sumusunod si San Jose na nasa maralitang andas, na ang anyo ay malungkot at pakumbaba at ang tungkod ay may bulaklak ng asusena, sa gitna ng dalawang guardia sibil na wari nakahuli sa kaniya: saka pa lamang nataho ng kotsero kung bakit gayon ang anyo ng santo. Dahil sa siya'y nagulumihanan sa pagkakakita sa gu^rdia sibil 6 kaya'y dihil sa wala siyang paggalang sa santong may gayong kaakbay, ay hindi nagdasal ng kahit isang requiem eternam man lamang. Sa likuran ng San Jose ay sumusunod ang mga batang babaing umiilaw na nangakatalukbong ng panyong nakabuhol sa ilalim ng baba, nagdadasal din ng rosario, nguni't hindi lamang kasinglakas ng mga batang lalaki. Sa gitna'y ilan ang may hilahilang mumunting konehong papel, na ang buntot na papel ding ginupit ay nakataas at naiilawan ng isang munting kandilang pula. Dumadalo ang mga bata na dala ang mga laruang iyon upang sumaya ang prusision . At ang mga hayuphayupang matataba't mabibilog na wari itlog ay masasaya mandin kaya't napapalundag, napapagiwang, nabubuwal at nasusunog; lalapitan ng may ari upang patayi'n ang lagablab, hihip dito, hihip doon, mapapatay ang dingas sa kapapalo at kung minsan ay umiiyak, pag nakitang sirasira ang laruan. Malungkot na napupuna ng kotsero na umuunti sa taon taon ang lahi ng mga hayop na papel, na waiing nasasalot ding kagaya ng mga buhay na hayop. Naalaala* niya, siya, ang binugbog na si Sinong, ang kaniyang dalawang magagandang kabayo, na upang mailayo sa pagkakahawa sa sakit, ay pinaggugulan niya ng sampung

— 47 piso upang benditahin, alinsunod sa hatol ng kura — yaon ang pinakamabuting panglaban sa episootia na natagpuan ng ktira at ng Pamahalaan — nguni't gayon man, ay nangamatay din. Datapwa'y kinakalamay niya ang sarili, sapagka't matapos mawisikan ng agua bendita, matapos ang mga latin ng pari at mga eereinonias, ay nagtaglay ng ugaling pagmamataas ang mga kabayo, nangagmalaki na, ayaw pasingkdw, at sa dahilang siya'y mabuting kristiano ay hindi niya mapald, sapagka't sinabi sa kaniya ng isang Hermano tereero na benditado ang mga kabayong iyon. Ang panghuli ng prusision ay ang Birhen, suot "Divina Pastora" na may sombrerong ayos /rondeuse na may malapad na pardilyas at mahahahang pakpak ng ibon upang ipakilala ang paglalakbay sa Jerusalem. At upang maipahiwatig ang panganganak, ay ipinag-utos ng kura na patambukin ang tiyan at lagyan ng mga basahan at bulak sa ilalim ng saya, upang walang mag-alinlangan sa kaniyang kalagayan. Ang Birhen ay isang magandang larawan, na may anyong liapis, na kagaya ng lahat ng larawang gawa ng mga pilipino, ayos na nahihiya dahil sa ginawa sa kaniya marahil ng P. Kura- Sa dakong harapan ay may ilang kantores at sa likuran ay ilang musiko at ang mga kaukulang guardia sibil. Gaya ng maaantay ay hindi kasama ang kura, matapos ang kaniyang ginawa: nang taong iyon ay masama ang loob, sa dahilang kinailangan niyang gamitin ang boo niyang katalinuhan at pananalitang pasilosilo upang ang mga taong bayan ay magbayad ng. tatlong pung piso sa bawa't isang "misa de aguinaldo" at hindi dalawang pu na gaya nang dating halaga.. — Nagiging pilibustero kayo — ang sabi. Lubhang natutubigan marahil ang kotsero dahil sa mga bagay na napagkitd sa prusision, sapagka't nang makaraan ito at nang ipag-utos ni Basilio na magpatuloy, ay hindi napuna na ang ilaw ng parol ng karomata ay namatay. Sa isang dako naman ay hindi rin napuna ni Basilio sapagka't nalilibang sa pagmamasid sa mga bahay na naiilawan, sa loob at labas, ng mga parol na papel na maiinam ang ayos at iba't iba ang kulay, mga bituwing nalilibid ng bilog na may mahahabang palabunt6t, na pag nahipan ng hangin ay naglalagaslasan, at mga isdang ang ulo't buntot ay gumagalaw, na may baso ng ilaw sa loob, na pawang nakasabit sa ba

— 48 — lisbisan ng bahay at siyang nagbibigay nang anyong masaya. Namamasdan ni Basilio na ang mga pag-iilaw ay umuunti rin, na ang mga bitwin ay nawawala, na nang nakaraang ta6n ay kakaunti na ang mga palamuti at palawit, at nang taong ito ay lalo pa manding kaunti kay sa nakaraan .... Bahagya ng nagkaroon ng musika sa lansangan, ang masasayang galawan sa mga kusinaan ay hindi na namamalas sa lahat ng bahay at ang gayon ay sinapantaha ng bagong tao na alinsunod sa kasamaan ng panahon, ang asukal ay matumal, ang ani ng palay ay nasira, nangamatay ang mahigit sa kalahati ng mga hayop at ang mga buwis ay tumataas, nadadagdagan nang di maalaman kung bakit at sa anong dahil, samantalang naglalalo naman ang pamamaslang ng guardia sibil na siyang pumapatay sa kasayahan ng mga bayan. Ito pa naman ang kaniyang iniisip nang madingi'g ang isang inlto! na nagumugong. Kasalukuyang nagdaraan :sila sa harapan ng kuartel at napuna ng isang bantay na patay ang tanglaw ng kalesa at ang bagay na iyon ay hindi dapat manatili. Sunod-sunod na mura ang tinanggap ng kaawaawang kotsero na nagsabing ang kadahilanan noon ay ang kahabaan ng prusision, at sa dahilang pipiitin at ilalathala sa mga pahayagan, sapagka't lumabag sa ipina-uutos ay lumunsad sa sasakyan ang ayaw ng basagulo at mahinahong si Basilio at ipinatuloy ang lakad na pasan ang kaniyang takba. Yaon ang San Diego, ang kaniyang bayan, na wala man siya ni isang kamag-anak Ang tanging bahay na nakita niyang masaya ay ang kay kapitang Basilio. Ang mga tandang at mga inahin ay nagiiyukan, na sinasaliwan ng mga tunog ng wari nagtatadtad ng karne sa sangkalan at ng sagitsi't ng mantika sa kawali. May handa sa bahay at umaabot sa lansangan ang maminsan minsang simoy na may halong araoy ng ginisa. Sa entresuelo ay nakita ni Basilio si Sinang, na pandak ding gaya ng makilala ng aming mangbabasa, kahit tumaba at lalo pang bumilog sapol ng magka-asawa. At siya'y napamangha nang makitang kausap ni kapitang Basilio, ng Kura at ng alperes ng guardia sibil ang mag-aalahas na si •Simoun na may salaming asul sa mata at kilos malaya ring gaya ng dati.

— 49 — — Yari na, ginoong Simoun, — ang sabi ni kapitang Basilio— tutungo kami sa Tiani upang tingnan ang inyong mga hiyas. — Ako ma'y paparoon din — anang alperes — sapagka't kailangan ko ang isang tanikala sa relos, nguni't mayroon akong maraming gawain .... Kung iibigin sana ni kapitang Basilio na siya na ang mamanihala . . . . Malugod na sumang-ayon si kapitang Basilio at sa dahilang ibig niyang makasundo ang militar upang huwag siyang magambala, sa paggambala sa kaniyang mga tao, ay ayaw tanggapin ang halagang pinagpipilitang dukutin ng alperes sa bulsa. — ilyon na ang aking pamasko! — iHindi ko mapapayagan, kapitan, hindi ko mapapayagan ! — iSiya, siya! iSaka na tayo magtuos sa huh'! — ang sabing mapagparaya ni kapitang Basiiio. Ang Kura man ay nangangailangan din ng hikaw at ipinagbilin sa kapitan na ipakibili na siya. — Ang ibig ko ay yaong mabuti. Saka na tayo magtuos. — Huwag kayong mag-alaala P. Kura, — ang sabi niya, na ibig ding makasundo ang nasa dako ng simbahan. Isang patibay na ma3ama ng kura ay ikagagambala niya ng malaki at ibayo pa ang magugugol : ang hikaw na iyon ay isang sapilitang handog. Samantala nama'y pinupuri ni Simoun ang kaniyang mga hiyas. — i Nakagugulat ang taong ito!, — ang sabi sa sarili ni Basilio — sa lahat ng pook ay nakapangangalakal . . . . At kung paniniwalaan natin ang ildn, ay binibili niya sa ilang ginoo, sa munting halaga, ang mga ipinagbili din niyang hiyas upang ipang-alay . . . . iAng lahat ay nakapangangalakal sa Sangkapuluang ito. Kami lamang ang tanging hindi! At nagpatuloy sa kaniyang bahay, sa bahay ni kapitang Tiago, na tinatahanan ng isang katiwala. Inaantay siya, upang balitaan, ng katiwala na may malaking paggalang sa kaniya mula noong makita siyang bumubusbos na waring inahing manok lamang ang iniiwaan. Ang dalawang raanggagawa ay napipiit, ang isa'y matatapon sana sa malayong bayan . . . . namatay ang ilang kalabaw. 4

— 50 — — iAng dati rin, matatandang balita! — ang may yamot na putol ni Basilio — iKailan pa man ay ganyan ang pasalubong ninyo- sa akin! Ang binata/y hindi ganid, nguni't sa dahilang madalas siyang makagalitan ni kapitang Tiago, ay iginaganti naman niya sa kaniyang mga napag-uutusan. Ang matanda'y nagapuhap ng bagong balita. — INamatay ang isa nating mangsasaka, ang matandang bantay sa gubat, at hindi pumayag ang kura na malibing ng libing mahirap, sapagka't mayaman daw ang panginoon! — ulong dahil sa kaingayan, ay (iahandahang pumanaog si Basilio at nagpaligid ng makalawa 6 makaitlo sa ilang lansangan, at nang matunayang walang sumusunod at nakababatyag sa kanya ay nagliglig sa . mga landas na di pinagdaraanan ng maraming tao at tinungo ang dating gubatan ng mga Ibarra, na nabili ni kapitang Tiago, nang inangking at ipinagbiJf ng Pamahalaan ang mga pag-aari noon. Sa dahilang ang Pasko ng . Panganganak sa taong yaon ay natauiasa paglilt ng buwan ay laganap doon ang kadiliman. Ang

— 51 — pagrerepike ay huminto at ang mga tugt6g na lamang ang nadidingi'g sa katahimikan ng gabi', sa gitna ng lagaslas ng mga dahong pinagagalaw ng simtiy at mga dagundong ng alon ng kalapit na lawa, na wari'y hilik ng kadalagahang nalululong sa isang mahimbing na pagtulog. Ang binata ay patungong lumalakad na waring ibig makaaninag sa gitna ng kadiliman, may gun guni siyang taglay dahil sa pook at mga sandaling iyon. Maminsanminsa'y itinataas ang ulo upang tanawin ang mg;i bituwin sa pagitan ng mga dahong matataas ng kakahuyan, at pagkatapos ay ipinagpapatuloy ang lakad na hinahawi ang mga sanga at siit na nakasasagabal sa kaniya. Kung minsan ay bumabalik sa pinanggalingan, ang kaniyang mga paa'y nasasalabld sa isdng punong maliit, masasagasasa isang ugatna nakalabas sa lupa 6 sa isang sangang bakli. Nang makaraan ang kalahating oras ay nakarating sa isang munting batis na sa kabilang pangpang ay may isang waii bundokbundukan, na sa gitna ng kadiliman ay nagaanyong malaking bundok. Tinawid ni Basilio ang sapa, sa tulong ng pagpapalungdaglundag sa mga bato na namumukod sa kaitiman sa ibabaw ng kinang ng tubig, umakyat sa bundokbundukan at tinungo ang isang munting pook na nakukulong ng matanda't sirasirang muog. Tinungo ang puno ng baliting malaki', mahiwag^,, matanda, (na binubuo halos ng mga ugat na pataas at paibaba na wari mga sangang nangagkasalasalabid) na nakatayo sa kalagitnaan. Huminto sa piling ng isang bunton ng bato, nag-ali's ng sombrero at waring nanalangin. Yaon ang libingan ng kaniyang Ina, at ang unang dinadalaw niya ay ang libingang iyong walang nakababatid, walang nakamamalay. Sa dahihilang sa kinabukasan ay dadalaw sa mag-aanak ni kabisang Tales, ay sinamantala niya ang gabing yaon upang gurnanap sa gayong kautangan. Naupo sa isang bato at waring nag-iisip. Sumipot sa kanyang pagbubulaybulay ang mga panahong nakaraan na waiing isang maitim at mahabang badha na mapulapula sa simula, matapos ay nakapangingilabot, may bahid na dugo, at sa huli'y maitim, maitirn, abuhing malitiaw at untiunting lumiliwanag. Ang dakong dulo ay hindi mamalas sapagka't nakakanlong sa isang ulap na nagbabanaag ng liwanag at pagbubukang hwayway

— 52 — May labing tationg taon nang ganap na ganap na namatay doon ang kanyang ina, sa gitna ng karalitaan, nang isang magandang gabi na ang buwan ay maliwanag at ang mga kristiano sa boong mundo ay naggagalak. Sugatin at pipilay-pilay siyang nakarating doon sa pagsunod sa kanyang ina, at ito naman ay baliw at lipus katakutang lumalayo na wari'y anino sa kaniyang anak. J)o6n namatay; dumating ang isang taong hindi niya kilala at ipinag-utos sa kanyang magbunton ng kahoy, bigla siyang umalinsunod at ng siya'y bumalik ay isa pang hindi rin kilala ang natagpuan sa piling ng bangkay ng una. iAnong araw at gabi iyon! Tinulungan siya noong taong hindi kilala sa pagbubunton ng kahoy na pinagsunugan sa bangkay ng lalaki, hinukay ang pinagbaunan sa kanyang ina at matapos abutan siya ng kaunting kuwalta ay ipinagutos sa kaniyang urnalis sa pook na iyon. Noon lamang niya nakita ang lalaking iyon; matangkad, mapupula ang mata, mapuputla ang labi, matangos ang ilong.... Ulila ng lubos, walang magulang at kapatid, ay iniwan niya ang bayang iyon na mayroong mga may kapangyarihang kinasisindakan niya at tumungo sa Maynila upang pumasok na alila sa isang mayaman at mag-aral, na gaya ng ginagawa ng ilan. Ang kaniyang paglalakbay ay isang paglalagalag, puno ng pagpupuyat at pag-aagam-agam, na ang gutom ay inaalintana. Ang ipinangtatawid kagutuman niya ay mga bungang kahoy ng mga kagubatang kaniyang pinagtataguan kailan ma't nakakatanaw ng suot guardia sibil, kasuotang nakapagpapaalaala ng pinagbuhatan ng kaniyang mga kasawian. Nang nasa sa Maynila na siya, gulagulanit ang damit at may sakit pa ay dumulog sa mga bahaybahay at pu. mapasok na aiiia. Ilsang batang taga lalawigan na hindi marunong ng ano mang wikang kastila at masasaktin pa! iWalang pag-asa, dayukdok at hapis na gumalagala sa mga lansangan na napupuna ng mga tao dahil sa ayos na karumaldumal ng kaniyang daunt! IMakailang tinangka ang payurak na sa mga kabayo, na nangagdaraang parang kidiat na hila ang mga sasakyang nagkikinangan sa pilak at barnis, upang matapos na ang kaniyang mga paghihirap! Salamat at nakitang nagdaan si kapitang Tiago na kasama si tia Isabei; kilala niya ang mga taong iyon mula sa San Diego at sa kaniyang kagalakan ay inakalang wari mga kababayan niyang mistula.

— 53 — Sinundan ang karuahe, nawala sa kaniyang paningi'n, ipinagtanong ang bahay, at sa dahilang noong araw na iy6n pumasok si Maria Clara sa kombento at si kapitang Tiago ay nalulungkot, ay natanggap siyang alila, na walang upa, nguni't sa isang dako naman av may pahintulot siyang makapag-aral, kung kailan niya ibig, sa San Juan de Letran. Nang may ilang bawan na siya sa Maynila ay pumasok sa "primer ano" sa latin, kahi't nanglilimahid, masama ang bihis at nakabakya. Nang makita ng mga kasamahan ang kaniyans: gayak ay lumayo sa kanya, at hindi siya kinatungo kailan rnnn ng katedratiko, isang dominikong magandang lalaki, subali pa nga't ikiniikunot ang noo kung siya'y makita. Ang mga tanging salita na nagamit ng dalawa sa loob ng walong liuwang pasukan ay ang pagbanggit ng pangalan 8a pagbasa ng talaan at ang sag6t na adsum na itinutugon sa araw-araw ng nag-aaral. iGaanong kapaitan ang linalagok niya sa tuwing paglabas sa klase at ng mahulaan ang sanhi ng inaasal sa kanya ay gaanong luha ang namulas sa kaniyang mga mata at gaanong hinanakit at daing ang sumisilakbo't iniinis sa kaniyang puso! iGayon na lamang ang kaniyang iyak at paghihinagpis sa ibabaw ng libingan ng kaniyang ina na pinagsasabihan ng mga lihim niyang sakit, kahihiyan at kaapihan, ng siya'y ipagsama ni kapitang Tiago sa San Diego ng magpapasko! Gayon man ay isinasaulo niyang buongbuo ang lisyon kahi't marami ang hindi niya natatarok! Nguni't tumiwasay siya sa huli, ng makitang sa tatlo 6 apat na raang kasama niya ay may apat na pu lamang ang natatanong sapngka't napuna sila ng paring nagtuturo dahil sa kiyas, 6 kaya'y dahil sa isang kalikutan, 6 kaya'y dahil sa kinalugdan, 6 kaya'y dahil sa iba pang sanhi. Sa isang dako naman ay nagngalak sa gayon ang marami sa nag-aaral sapagka't hindi na sila mag-iisip at magninilay. — Pumapasok sa eolegio hindi upang mag-aral kun di upang makaraan sa paglilitis, at kung naaaiing maisaulo ang aklat ^.ano pa ang mahihingi? naaaring tapusin din naman ang pinag-aaralan sa sangtaong pagpasok. Si Basiiio ay nakaraan sa paglilitis dahil sa pagsagot sa tanging katanungang ginawa sa kaniya, nguni't parang makina, walang hinto't walang kahingahinga, at ang tinamo ay "aprobado" sa gitna ng tawanau ng mga lumilitis. Ang

— 54 — kaniyang siyam na kasama (sampusampu kung litisin upang matapos agad) ay hindi nagtamo ng gayon, kaya't nangatakdaang ulitin ang sangtaon pagkadungo. Nang siya'y nasa pangalawang taon ay binigyan siya ng mabuting pabuya ni kapitang Tiago, "sapagka't nanalo ang manok niyang inaalagaan, at ibinili niya agad ng sapatos at sombrerong pieltro. Dahil sa kanyang binili at sa mga damit na ibinigay sa kaniya ng kaniyang panginoon, na tinatabas niyang muli at isinusukat sa sariling katawan, ay bumutibuti ang kaniyang ayos, nguni't hanggang doon na lamang naman. Sa isang dase na marami ang pumapasok ay lubhang mahirap na mapuna ng guro ang isang bata, at ang nag-naral na sa una pang taon ay hindi napatampok dahil sa katangian 6 kaya'y hindi kinaiugdan ng nagtuturo gy mahirap nang mapuna sa boo niyang pag-aarai. Gayon man ay nagpatuloy din siya, dahil sa isa na sa kaniyang hilig ang pagkamatiyaga. Waring nagbago ng kaunti ang kaniyang kalagayan ng pumasok sa pangatlong taon. Ang naging guro niya ay isang dominikong masaya, palabiro at mapagpatawa sa mga tinutuman, napakatamad, sapagka't karaniwang ang pinapagsasalaysay ng katuturan ng lisyon ay ang kaniyang mga itinatangi lamang; kung sa bagay ay nasisiyahan na sa kahi't ano. Nang panahong iyon ay gumagamit na si Basilio ng sapatos at mga barong malinis at pinirinsa. Sa dahilang napuna ng propesor na hindi siya matatawanin at namatyagan sa kaniyang mga matang hapis at malalaki ang tila pagtatanong, ay ipinalagay siyang baliw at isang araw ay tinangkang gipitin siya sa pagtatanong ng lisyon. Sinagot ni Basilio ng mula sa puno hanggang dulo na walang kagatol-gatol sa isa mang f: tinawag siyang bui>utok ng guro, nagsalaysay ng isang bagay na ikinatawa ng boong klase, at upang maglalo ang halakhakan at matibayan ang pagkakapangalan ay tinanong pa siya ng ilang 4tanong na kasabay ang pagkindat sa mga minamabuti, na ang ibig sabihin ay: — "Tingnan ninyo't masasayahan tayo." Noon ay marunong na ng wikang kastila si Ba>ilio at nakasagot nang walang nakatawa. Ang bagay na iyon ay isinama ng loob ng lahat, ang inaantay na kamalian ay hindi sumipot, walang napatawa at ang pangyayaring iyon ay

— 55 — hindt naipatawad sa kaniya ng mabuting praile, sapagka't sinira ang pag-asa ng boong klase at pinabulaanan ang hula. Nguni't sino ang makahihinala na lalabas ang anomang bagay na may kabuluhan sa isang ulong ang buhok ay walang ayos na nagtatapos sa katawan ng isang indio na masama ang sapatos at kahahalo pa lamang sa kaniya sa mga ibong mapangunyapit? At kung sa ibang paaralan, na may sadyang pagnanasang ang mga bata'y matuto, ay nagagalak ang mga nagtuturo kung nakakatagpo ng gayon, sa mga paaralan namang pinamamahalaan ng mga taong ang lalong marami'y nananalig na ang matuto ay makasasama (kun di man sa lahat ay sa mga nag-aaral) ang nangyari kay Basilio ay hindi minabuti, kaya't hindi na siya natanong sa boong taon. iSa ano pa't tatanungin siyang rauli kung hindi rin makapagpapatawa sa kangino man? Masama ang loob at may tangka, nang iwan ang pagaaral ng nalipat siya sa ika apat na taon sa latin. £Ano pa't mag-aaral, bakit hindi magtulog na lamang na gaya ng iba at umasa na sa isang pagpapasumala? Ang isa sa mga guro ay lubhang kilala, naiibigan ng lahat; kinikilalang marunong, dakilang makata at may mga pagkukurong malaya. Isang araw na kasama ng mga ''eolegial" sa paglilibot ay nakagalit ng ilang yseadete'\ na, naging sanhi muna ng simulang pag-aaway at pagkatapos ay paghahamunan. Ang pari, na marahil ay naalaala ang kaniyang mabuting kabataan, ay nangayag at nangakong bibigyan ng mabuting nota ang sinomang makilahok sa pakikilaban sa linggong daiating. Naging masigla ang boong linggong yaon: nagkaroon ng pulupulutong na paglalabang ginamitan ng sable at tungkod at sa isa'y napatangi si Basilio. Dinala siyang galak na galak ng mga nag-aaral at iniharap sa propesor; mula niyon ay nakilala siya at kinagiliwan. Dahil sa pangyayaring ito at dahil din naman sa. kaniyang pagsusumigasig sa pag-aaral ay nagtamo siya ng mga sobresaliente at medalla pa ng taong iyon. Sa nakitang ito, si kapitang Tiago, na mula nang magmonha ang anak ay may pagkamuhi na sa mga praile, sa isang sandaling masaya, ay inudywkan siyang lumipat sa Ateneo Munieipal, na noon ay lubhang nababantog. Isang bagong mundo ang nahayag sa kaniyang mga mata,

— 56 — isang paraan sa pag-aaral na hindi man niya nahinala na makikita sa paaralang iyon. Liban sa ilang bagay na walang malaki'ng kabuluhan at ilang bagay na walang kapararakan ay hinangaan ang patakarang sinusunod doon sa pagtuturo at lubos ang kaniyang pagkilala ng utang na loob sa pagsusumakit ng mga guro. Napapaluha siya kung minsan at naaalaala ang apat na taong nakaraan na dahil sa kakulangan sa magugugol ay hindi siya nakapasok doon. Kinailangan niyang gamitin ang lahat ng pagsusumikap upang mapantayan ang nangagkaroon ng mabuting pasimula at nasabi niya sa sarili na nang taon iamang na iy6n napagaralan niya ang limang ta6n ng "segunda ensenanza". Dinaan ang baehillerato sa gitna ng kagalakan ng kaniyang mga propesor at sa paglilitis ay ipinagmalaki siya sa harap ng mga hahatol na dominiko na pinaparoon upang makibatyag. Upang mapawi ng bahagya ang kagalakau ay tinanong ang nililitis kung saan nag-aral ng mga unang taon sa latin. — Sa San Juan de Letran, Padre — ang sagot ni Basilio. — iAh! Sa lati'n ay mabuti — ang nakangiting sabi ng dominiko. Dahil sa kaniyang hilig at ugali ay pinili ang Medieina; ibig sana ni kapitang Tiago ang Dereeho upang magkaroon ng abogadong walang bayad, nguni't hindi ang dumunong at makabatid ng mga kautusan ang kailangan lamang upang magkaroon ng ipagtatanggol sa Pilipinas: kailangang magpanalo ng mga usapi'n at upang ito'y mangyari ay kailangang magkaroon ng maraming kakilala, lakas sa itaas, maraming salitang pasalisalimuut. Napahinuhod din si kapitang Tiago sapagka't naalaalang ang mga nag-aaral ng Medieina ay naglalamutak ng patay: malaon nang humahanap siya ng isang lason na ipangsusubo sa tari ng kaniyang mga manok at ang pinakamabuting nalalaman niya ay ang dugo ng isang insik na namatay dahil sa sakit na si'pilis. Gaya rin ng dating pagsusumigasig, 6 higi't pa kung mangyayari, dinaan ng binata ang mga ta6ng pag-aaral ng "facultad", at mula pa sa ikatlong taon ay nanggam6t na siya, na pinalad naman, bagay na hindi lamang pagsisimula ng isang magandang haharapin kundi nagbibigay din naman sa kaniya ng sapat na gugugulin upang makapagbihis ng mainam-inam at makapag-ipon pa ng kaunti.

— 57 — Ang taong ito'y siyang huh'ng taon ng kaniyang pagaaral at sa loob ng dalawang buwan na latnang ay "medieo" na siya, uuwi na sa kaniyang bayan, pakakasal kay Juliana at mamumuhay silang maligaya. Ang pagtatamo niya ng 1 lineneiatura" ay hindl lamang tiwasay niyang inaantay kun di inaasahan pa niyang magigi'ng maningni'ng na pinakaputong ng kaniyang kabuhayan sa pag-aaral. Siya ang natakdaang bibigkas ng talumpating pagpapasalamat sa pagsusuot ng *'muceta", at nakikim'kinita na niyang siya'y nasa gitna ng Paraninfo, sa harap ng lnhat ng nang igtuturo, at siya ang pinagtitinginanan at pinakikinggan ng madla. Lahat ng ulong iyon na bantog sa karunungan sa Maynila na nangakalubog halos sa kanilang mga mueeta na iba't ibang kulay, ang lahat ng babaing dumalo dahil sa hangad na makapanood lamang, na noong mga taong nakaraan ay hindi man siya napuna, kundi man natingnan siya na may pagwawalang bahala, ang lahat ng kaginoohang iyon na noong siya'y bata ay kaunti ng pagulungan siya sa karuaheng sinasakyan sa gitna ng lusakan na wari aso lamang, sa mga sandaling iyon ay siya ang pakikinggan, at ang mga tuturan naman niya ay mga maiinam na bagay, yaong hindi pa nadidinglg sa pook na iyon; lilimutin ang sarili upang alalahanin ang mga kaawaawang mag-aaral sa haharapin, at siya'y papasok sa sosyedad sa pamagitan ng talumpating yaon. VII SI SIMOUN Ang mga bagay na ito'y siyang naii'sip ni Basilio ng dumalaw sa libingan ng kaniyang ina. Babalik na siya sa bayan, ng tila nakabanaag ng liwanag sa lo6b ng kakahuyan at nakadingt'g ng lagitlit ng mga sanga, yabag ng paa at lagaslas ng dahon Ang ilaw ay nawala, nguni't ang yabag ay ttnti-unting lumalapit at nakita niya ang isang anino sa gitna ng pook na iyon at ang tinutungo ay ang kaniyang kinalalagyan. Si Basilio ay sadyang hindi mapamahiin at lalo na nga ng makabiyak na siya ng maraming bangkay ng tao at nakapangalaga sa di kakaunting naghihingalo : nguni't ang ma

— 58 — tatandang alamat na ukol sa nakapangnigilabot na pook na iyon, ang oras ng gabi, ang kadiliman, ang malungkot na simoy, at ang mga ilang kasaysayang napakinggan nang siya'y musmos, ay nakasindak din sa kaniyang kalooban at naramdaman niyang ang kaniyang pusd'y tumitibok ng malakas. Ang anino'.y tumigil, sa kabilang ibayo ng baliti, na nakikita ng binata sa puwang ng dalawang ugat na sa katandaan ay waring dalawang sanga na. Kinuha sa ilalim ng.damit ang isang ilawang may malakas na lente na inilagay sa lupa at nakaliwanag sa mga "botas de montar"; ang ibang dako ng katawan ay nababalot din ng kadiliman. Waring hinalungkat ng anino ang mga bulsa at pagkatapos ay tumungo upang ikama ang dahon ng isang asarol sa isang malaking tungkod: nagulat si Basilio ng makitang kaanyo yaon ng mag-aalahas na si Simoun. At siya ngang talaga. Hinuhiikay ng mag-aalahas ang lupa at maminsanminsa'y naliliwanagan ng ilaw ang mukha: wala ang salamlng nakapagpapabago ng anyo. Si Basilio ay nangilabot. Yaon din ang taong may labing tatlong taon nang humukay doon ng paglilibingan sa kaniyang ina, tumanda nga lamang; ang buhok ay pumuti at nagkaroon ng bigote at balbas, nguni't ang paningin ay hindi nagbabago, yaon din ang dating anyong malungk6t, yaon din ang ulap ng noo, ang malakas na bisig ay yaon din, tuyo nga lamang ng kaunti, yaon ding kaloobang masulak. Ang mga alaala sa nakaraan ay muling umali sa kanya: wari'y naramdaman ang init ng siga, ang gutom, ang kaniyang panglulupaypay noon, ang amoy ng lupang nabungkal Ang pagkakatuklas na ito'y nakapangilabot sa kaniya. Kung gayon ay ang mag-aalahas na si Simoun, na inaakalang indio ingles, portug^s, amerikano, mulato, Oardenal Moreno, Emineneia Negra, ang budhing nag-iiudyok ng masama sa Oapitan General, gaya ng tawag ng ilan, ay dili iba pala't ya6ng mahiwagang tao na ang kaniyang pagsipot at pagpanaw ay nataon sa pagkamatay ng magmamana sa mga lupaing ya6n. Nguni't ^sino ang Ibarra, doon sa dalawang taong kaniyang nakaharap, ang buhay 6 ang patay? Ang katanungang ito na itinatanong niya sa sarili, kailan nia't napagsasalitaan ang pagkamatay ni Ibarra, ay

— 59 — muling pnmasok sa kaniyang pag-iisip sa harap ng mahiwagang taong yaon. Ang namatay ay may dalawang sugat na gawa ng punglo, ayon sa kaniyang napag-aralan pagkatapos, at marahil iyon -ay gawa ng paghahabulan sa lawa. Kung gayon ay si Ibarra ang namatay na naparoon upang mamatay sa libingan ng mga magulang, at ang nasang sunugin ang kaniyang bangkay ay marahil nakuha sa ugali sa Europa na doo'y sinusunog ang patay. Kung gay6n ay sino ang isa pa, ang buhay, ang Simoung ito na manghihiyas, na noon ay ^nyong dukhangdukha at ngayo'y mayamangmayaman at kaibigan ng mga may kapangyarihan? Doo*y may lihim na sa kalamigang loob ng ating nag-aaral ay ninasang tahuin, at inantay ang kailangang pagkakataon. Samantala nama'y hukay ng hukay si Simoun, nguni't namasdan ni Basilio na nanghina na ang dating lakas: si Simoun ay humihingal, hirap sa paghinga at sa bawa't sandali ay tumitigil. Si Basilio'y nanganib na baka siya makita, kaya't sa biglang udyok ng kalooban ay tumindig sa kinauupan at nagsabing walang pagbabago ang boses: — ^Matutulungan ko po ba kayo, ginoo....? — ang tationg, ng makaalis sa kinakanlungan. Si Simoun ay umunat, lumundag na wari'y tigreng nabigla, idinukot ang kamay sa bulsa ng amerikana at tiningnang namumutla at kunot ang noo ang nag-aaral. — May labing tatlong taon na ngayong ako'y pinautangan ninyo ng loob, ginoo, — ang patuloy na walang tigatig ni Basilio — sa pook ding ito, sa paglilibing sa aking ina, kaya't ik;ililigaya ko ang matulungan naman kayo. Dinukot ni Simoun sa kaniyang bulsa ang isang rebolber, na hindi inilalayo sa bagongtao ang paningin . Nadingig ang lagitlit ng isang armas na iniakma. — iSino po ba ako sh akala ninyo? — ang sabing humakbang ng dalawang hakbang na paurong. — Isa pong taong aking iginagalang — ang sagot ni Basilio na may pakagulumiha nan, sapagka't inaakalang yaon na ang huli niyang sandali, — isung taong tangi sa akin, inaakala ng lahat na patay na, at taong ang kaniyang mga kasawian ay dinamdain kong palagi.

— 60 — Isang lubos na katahimikan ang sumunod sa mga salitang ito, katahimikang inaring am6y kabilang buhay ng binata. Gayon man, makaraan ang isang mahabang pag-aalinlangan, ay linapitan "siy4 ni Simoun at piniglan sa balikat at sinabi sa kaniyang ang boses ay nanginginig, na; — Basilio, nakababatid kayo ng isang lihim na mangyayaring ikasawi ko at ngayo'y nakatuklas ng isa pa, na knng mabansag ay makasisira sa aking layon, kaya't ang boo kong buhay ay nasa kamay ninyo. Upang ako'y tumiwasay at alangalang sa ikaaayos ng inaakala kong gawin ay dapat kong sagkaan ang iyong mga labi, sapagka't iano ang kabuluhan ng buhay ng isang tao sa kalakhau ng bagay na aking ti" nutungo? Mainam ang pagkakataon, walang nakababati'd ng aking pagparito, ako'y may sandata, kayo'y wala; sa mga tulisan ibibintang ang kamatayan ninyo kun di man sa isang bagay ng kabilang mundo.. .. nguni't, gayon man ay babayaan kong kayo'y mabuhay at inaakala kong hindi ko ipagdaramdam sa huli ang gayon. Kay6'y nagsumakit, nakipagtunggali ng lub~ hang tiyaga.... at gaya ko rin kayong may kailangang makipagtuiis sa sosyedad; ang kapatid ninyong munti ay pinatay» ang inyong ina'y naulol, at hindi pinag-usig ng sosyedad ni ang nakamatay ni ang nagpahirap. Tayong dalawa'y nabibilang sa mga uhaw sa katwiran, at hindi dapat tayong magtunggali kun di magtulungan. Si Simoun ay humintong pinigil ang buntonghininga at pagkatapos ay banayad na nagpatuloy na palingaslingas ang tingin : — Oo, ako nga iyong may labing tat!6ng taon na ngayon nang naparito, na may sakit at karumaldumal ang anyo upang dulutan ng huling handog ang isang kaluluwang magiting at matapat na inilaan ang biihay nang dahil sa akin. Inis ng isang pamamahalang masama ang hilig ay naglagalag ako sa boong mundo at maghapo't magdamag na pinunyagi ko ang makapag-ipon ng isang kayamanan upang masunod ang aking layon. Ngay6'y nanumbah'k ako upang durugin ang pamamahalang iyan, padaliin ang kaniyang pagkabuI6k, iaboy sa banging tinutungo, kahi't na kailanganin kong gamitin ang pagbaha ng luha atdugo.... Hinatulan na ang kaniyang sarili, yari na, at ayokong mamatay ng hindi ko muna siya. makitang durogdurog sa kailaliman ng bangi'n.

— 61 — At iniunat ni Simoun ang kaniyang mga kamay na tungo sa lupa, na waring sa kilos na iyon ay ibig palHgiin doon ang mga labi ng nasira. Ang kaniyang tingig ay nagkaroon ng kasindaksindak at kalagimlagim na tunog, na nakapangilabot sa nag-aaral. — Sa tawag ng masasamang hilig ng mga namamahala ay bumalik ako sa Kapuluang ito, at sa ilalim ng anyong mangangalakal ay linibot ko ang mga bayanbayan. Sa tulong ng aking yaman ay napasok ko ang lahat at saa't saan man ay nakita ko ang pangangamkam sa lahat ng anyong kahalayhalay, minsan a> may balat-kayo, minsa'y lantad na lantad, minsan ay ganid na nagpapakasawa sa isang katawang patay, na gaya ng ginagawa ng isang buitre sa bangkay, at naitanong ko sa sariling ibakit hindi tumitindi sa kaniyang bituka ang kamandag, ang ptomaina, ang lason ng mga libingan upang mamatay ang nakaririmarim na ibon? Binabayaan ng bangkay na siya'y gutayin, ang buitre'y napupundakanan sa laman, at sa dahilang hindi ko makaya ang siya'y bigyan ng buhay upang makalaban sa nagpapahirap sa kaniya, at sa dahilang mahina ang pagkabulok, ay pinasigla ko ang kayamuan, aking inayunan, ang pagsaiansang sa katwiran at kapaslangan ay nag-ibayo sa dami; aking pinalalo ang pagkakasala, ang mga gawang malulupit, upang ang bayan ay mahirati sa kamatayan : aking pinalagi ang ligalig upang sa pag-iwas dito ay humanap ng kahi't anong kaparaanan; aking hinadlangan ang pangatigalakal upang kung mahirap na ang bayan at pulubi na ay wala ng sukat ipanganib; aking inudyukan sa pangangamkam upang magsalat aiig kayamanang bayan, at dahil sa hindt pa sapat sa akin ang mga bagay na ito upang gisingin sa panghihimagsi'k ang bayan, ay sinugatan ko ang bayan sa dakong lalong dadamdamin, ginawa kong ang buitre na ang lumait sa bangkay na nagbibigay buhay sa kaniya at k aniyang bulukin Nguni't nang akiu ng magagawang sa lubos na kabulukan, ng pawang yagit, na pagkakahalohalo ng maraming bagay na nakaririmarim, ay tumindi ang lason, nang ang pagkagahaman ng kayamuan sa kaniyang kalituhan ay nagdudumali na sa pagsunggap sa lahat ng abot ng kaniyang kamay na waring isang matandang babaing nabigla ng sunog, ay sasisipot kayong na n gangalandakan ng pagkakastila, umaawit ng

— 62 — pag-asa sa Pamahalaan, bagay na hindt darating; narito't isang laman na kumikilos dahil sa init at buhay na dala, malinis, bata, malusog, kumikim'g sa dugo, sa kasiglahan, ay biglang sasusulpot upang humandog na muli na wari bagong pagkain iAh, ang kabataang kailan ma'y mapangarap at kulang sa pagkakilala sa mga bagay-bagay, laging kasunod rig mga paroparo at mga bulaklak! Nangagsapisapi kay6 upang sa inyong lakas ay mapagtali ninyo ng taling pulos na bulaklak, ang inyong bayan at ang Espana, gayong ang tunay ninyong ginagawa ay ang pagyari ng tanikalang matigas pa kay sa diamante. iHumihingi kayo ng pagkakapantaypantay sa karapatan, pag-uugaling kastila sa inyong mga hilig, at hindi.ninyo nakikitang ang hinihingi ninyo'y ang kamatayan, ang pagkapawi ng inyong pagkamamamayan, ang pagkaduhagi ng inyong inang-bayan, ang pananagumpay n£ paniniil! ^Ano kayo sa araw ng biikas? Bayang walang budhi, bansang walang knlayaan ; ang lahat ng taglay ninyo'y pawang hiram, sampu ng inyong mga kasiraan. iHurr/hingi' kayong maging parang kastila at hindi kayo namumutla sa kahihiyan kung ipagkait sa inyo! At kahit na ipagkaloob sa inyo ^ano ang inyong hangad? 6b na kagaya ng ilang republika sa timog ng Amerika! iAno ang layon ninyo sa pagtutuid ng wikang kastila; hangad na kahiyahiya kung hindi lamang napakasama ang ibubunga? i Ibig ninyong dagdagan ng isa pang wika ang apat na pu't kung ilan pang ginagamit sa Kapuluan upang huwag kayong laldng magkaantiluhan ! — Hindi p6 — ang tugon ni Basilio — kung dahil sa pag— kaalam ng wikang kastila ay mapapalapit tayo sa Pamabalaan, sa isang dako naman ay magiging sanhi ng paglalapi'tlapit ng mga pulo. — iLaking kamalian! — ang putol ni Simoun — napadadaya kayo pa maiinam na pangungusap at hindi ninyo tinutungo ang latak at sinusuri ang huti niyang iaanak. Hindi magiging siyang karaniwang salita dito kailan man ang wikang kastila, hindi siya gagamitin ng bayan, sapagka't ang mga. bukal ng pag-iisip at puso nito ay walang katimbatig.

— 63 na salita sa wikang iyan; bawa't bayan ay may kaniyang sarili, gaya rin naman ng pangyayaring may sariling pagdaramdam. ^An6 ang gagawi'n ninyo sa wikang kastila. kayong iilang gagamit? Patayin ang inyong katangian, isailalim ng ibang utak ang inyong mga pag-iisip at hiudi kayo magiging malaya kundi magiging tunay na alipin pa nga. Ang siyam sa bawa't sampu ninyong nag-aakalang kayo'y mga bihasa, ay pawang tumakwil sa inyong tinubuan. Ang bawa't isa sa inyo na gumagamit ng wikang iyan ay napapabayaan ng lubos ang kaniyang sarili na hindi man maisulat ni mawatasan, at iilan na ang nakita ko na nagpapakunwaring hindi nakababatid ni ;sang bigkas man lamang ng salitang iyan! Salamat na lamang at mayroon kay6ng isang mulalang pamahalaang. Samantalang ipinipilit ng Rusia ang wikang ruso sa Polonia upang ito'y kaniyang maalipin, samantalang ipinagbabawTal ng Alemania ang wikang pranses sa mga lalawigang kaniyang nasakop, ang inyong pamahalaan naman ay nagpupunyagi na huwag alisin sa inyo ang sariling wika, datapwa't kayo, bayang kahangahanga na hawak ng isang pamahalaang hindi malirip, kayo'y nagpupumilit na iwan ang inyong katangian sa pagkabansa! Ang isa't isa sa inyo ay nakalilimot na samantalang ang isang bayan ay may sariling wika ay taglay niya ang kaniyang kalayaan, gaya rin naman ng pagtataglay ng tao ng pagsasarili sainantalang tinataglay ang kaniyang sariling pagkukuio. Ang wika ay siyang pag-iisip ng bayan. Mabuti na lamang at ang inyong pagsasarili'y sadyang daratfng: linaandukha siya ng mga kalaswaan ng tao! Si Simoun ay huminto at pinahid ng kamay ang noo. Ang buwan ay sumisikat at inihahatid doon ang kaniyarig malamlam na liwanag na nakalulusot sa puwang ng mga sanga. Dahil sa naliliwanagang papaitaas ng lampara ang magaalahas, na matigas ang anyo at maputi ang buhok, ay waring isang multo ng kagubatan na nagbabalak ng kalagimlagim. Sa harap ng gayong katitigas na sumbat ay nakatungong walang imik si Basilio. Nagpatuloy si Simoun: — Nakita kong binabalak ang kilusang iyan at dumanas ako ng magdamagang ligalig, sapagka't batid kong sa kabataang iyan ay mayroong may taglay na katalinuhan at pusong maitatangi na nagpapakululong sa Dagay na inaakala nilang

— 64 — mabuti, nguni't ang katotohana'y gumagawa ng laban sa kanilang bayan . . . . Makailang kong tinangka ang lumapit sa inyo, hubdin ang pagbabalatkayo at pawiin ang inyong pagkakamali! nguni't sanhi sa mga pagpapalagay sa akin ay marahil masamai'n ang^ aking mga pangungusap at magkabiso pa'y magbunga ng laban sa akin akala i Makaiiang tinangka ko ang lumapit sa inyong Makaraig, sa inyong Isagani! Maminsan minsan ay naiisip kong sila'y patayin, lipulin Si Simoun ay tumigil. — Basilio, ito ang sanhi kung kaya hindi ko kayo pinatay, at mahanda ako, na dahil sa isang kabiglaanan, balang araw ay ihayag ninyo ang aking kalagayan .... Batid ninyo kung sino ako, alam ninyo ang aking mga tiniis, paniwalaan ninyo ako; hindi kayo kabilang ng karamihan na ang tingin sa mag-aalahas na si Simoun ay isang magialako na naguudyok sa mga may kapangyarihan sa gawang pamamaslang upang ang mga naapi'y bumili sa kaniya nghiyas.... Ako ay isang hukom na may nasang magparusa sa isang pamamahala, na, ang gagawing kasangkapan ay ang sarili niyang kasamaan; bakahin siya sa paraang siya'y ayuin.... Kailangan kong ako'y inyong tulungan, gamitin ninyo ang inyong kayang makaakit sa kabataan upang labanan ang baliw na nasang makikastila, pakikiugali, pagpapantaypantay sa karapatan . . . . Sa landasing iyan ay ang maging isang masamang huwad lamang ang matatamo, at nararapat na ang bayan ay lumingap ng lalong mataas. Isang kabangawan ang akitin ang pag-iisip ng mga namamahala; mayroon ua silang takdang balak, may piring ang mga mata, at, bukod sa ang gayon ay isang pag-aaksaya ng panahon, ay dinadaya pa ninyo ang bayan sa mga pag-asang hindi mangyayari at nakatutulong pa kayo upang yumuko sa harap ng nangduduhagi. Ang dapat ninyong gawin ay samantalahm ang kaniyang mga pag-aalinlangan sa kapakinabangan ninyo, iAyaw kayong ihawig sa kastila? iMabuti! sa gayon ay magpakatangi kayo sa pagbabadha ng sariling kaugaiian, itayo ninyo ang tuntungan ng bayang pilipino . . . .

— 65 — kapagpadala doon ng kinatawan na nahalal ng ayon sa inyong hangad, iano ang magagawa ninyo roon kun di malunod sa gitna ng maraming tingig at sang-ayunan, sa pamamagitan ng inyong pagkakaharap do6n, ang mga kapaslangan at kamaliang gawni? Samantalang laldng kaunti ang mga karapatang ipagkaloob sa inyo ay lalo namang malaki ang inyong karapatan sa pagpawi ng pasanin at gantihin sila ng masama sa kasamaan. Kung ayaw iturd sa inyo ang kanilang wika ay pag-aralan ninyo ang inyo, inyong pakalatin, bayaang mamalagi sa bayan ang sariling pag-iisip, at sa pagnanagang maging isang ialawigan ay ipalit ang hangad na maging bansa, sa paghahakang sumasalilong ay paghahakang malaya, ni sa hilig, ni sa salita ay huwag mangyaring maipalagay ng kastila na siya'y parang nasa bahay niya dito, ni ipalagay ng taga rito na sila'y kababayan kundi manglulapig magpakailan man, dayuhan, at sa malao't madali'y tatamuhin ninyo ang inyong kasarinlan. Ito ang sanhi kung kaya hangad kong kayo'y mabuhay. — Ginoo, napakalaking karangalan ang ipinagkaloob ninyo sa akin sa pagpapahayag ng inyong mga balak upang huwag akong magtapat at sabihin na ang hinihiling ninyo sa akin ay higit sa makakaya ko. Ako'y hindi nakikilahok sa politika, at kung sakaling linagdaan ko ang kahilingan sa pagtuturd ng wikang kastila ay dahil lamang sa nakikita kong iyo'y makabubuti sa pag-aaral, at wala nang iba. Ang aking tungo ay iba, ang hangad ko'y mapagaling lamang ang mga sakit na dinaramdam ng aking mga kababayan. Ang mag-aalahas ay napangiti. — iAno na lamang ang mga saklt ng katawan sa sakit ng damdamin? — ang tanong — iano na lamang ang kamatayan ng isang tao sa kamatayan ng isang kalipunan? Balang araw marahil ay magiging isa kayong bantog na manggagamot kung pababayaang makapanggamot na mapayapa; nguni't lalo pang dakila yaong makapagbigay buhay sa lugaming bayang it6. Kayo iand ang ginagawa ninyong ukol sa bayang ito na kinakitaan ng unang liwanag, nagbibigay buhay sa inyo at nagdudulot sa inyo ng ikatututo? ^Hindi ba ninyo alam na walang kabuluhan ang buhay na hindi iniuukol sa isang malaking layon? Iya'y isang munting batong natapon ea kaparangan na hindi kasama sa pagkabuo ng isang bahay. 5

— 66 — Hindi, hindi po ginoo, — ang pakumbabang sagot ni Basilio — hindi po ako humahalukipkip, ako'y gumagawa na gaya ng paggawa ng iba upang maibangon sa labi ng nakaraan ang isang bayan na ang kaniyang mga tao'y nagtutulungan at ang bawa't isa sa kanila'y dumadamdam sa sarili, ng budhi't kabuhayan ng kalahatan. Nguni't kahi't anong sigabo ang taglayin ng mga tao sa ngay6n ay nakikilala namin na sa malaking gawaang bayan ay dapat magkaroon ng paghahatihati ng gawa; pinili ko ang aking gagawin at tinungo ko ang karunungan, — Ang karunungan ay hindi siyang hantungan ng tao — ang wika ni Simoun. — Siya ang tinutungo ng mga bansang lalong bihasa. — Oo, nguni't parang isang kaparaanan lamang sa paghanap ng kaligayahan. — iAng karunungan ay siyang walang paglipas, lalong kagalingan ng katauhan, lalong ukol sa sangsinukob — ang sagot ng binata sa isang sulak ng kalooban — Sa loob ng ilang daang ta6n, pag ang katauhan ay matalino na't nahango sa kinalalagyan sa ngayon, pag wala na ang mga lipi, pag ang lahat ng bayan ay pawang malalaya na, pag wala ng alipin at umaalipin, sakop na bayan at nakasasakop, pag ang naghari ay isang kapangyarihan na lamang at ang tao'y nagi'ng mamamayan ng sanglupalop, ay walang malalabi kundi ang pananalig sa karunungan, ang salitang pag-ibig Fa bayan ay magkakaroon ng kahulugang dalubasang pananalig at ang sa panahong iyan ay magbunyag ng kaniyang taglay na pag-ibig sa bayan ay marahil kulungin na waring isang mapanganib na may sakit, isang manggugulo sa pagkakasundo ng lahatSi Simoun ay napangiti ng malungkot. — Oo, oo — ang wikang iniiling ang ulo — datapwa'y upang sumapit ang gayong kalagayan, ay kailangang huw^g magkaroon ng mga bayang manggagahi's, ni mga bayang mangaalipin, kailangang ang tao'y maging malaya saan man pumaroon, matutuhang igalang sa karapatan ng iba ang kaniyang sariling pagkatao, at upang mangyari ito'y kailangan munang magsabog ng maraming dugo, ang pagtutunggali'y kailangan Upang daigin ang matandang pananalig, na sumisiil sa mga budhi, ay kinailangang ang marami ay ma

- 67 tupok sa apoy, npang, sa pangingilabot ng budhing bayan ay ihayag na malaya ang budhi ng bawa't isang tao. Kailangan din naman na ang lahat ay tumugon sa katanungang sa araw-araw ay ginagawa ng bayan na inilalahad sa kanila ang kamay na nakatanikala . Ang pag-ibig sa bayan ay raagiging pagkakasala sa mga bayan lamang na manglulupig sapagka/t ang pagnanakaw naman ay lalagyan ng isang mainam na pangalan; nguni't kahi't magi'ng wastong-wasto na ang katauhan ay magiging isang kabanalan din ang pag-ibig sa tinubuan, sa mga bayang sakop, sapagka't sa lahat ng sandali'y may kahulugang pag-ibig sa katwiran, pag-ibig sa kalayaan, pag-ibig sa karangalan. Ang kalakhan ng isang tao'y hindi ang magpauna sa kaniyang kapanahunan, bagay na hindi naman mangyayari, kundi ang hulaan ang kaniyang mga adhika, tugunan ang kaniyang mga pangangailangan at turuan siyang magpatuloy sa lakad. Ang mga "genio" na inaakala ng karamihan na nagpauna sa kanilang kapanahunan, ay namamalas lamang na gayon sapagka't tinatanaw silang mula sa malayo ng mga sumusuri, 6 inaakalang daang taon ang buntot na nilalakaran ng mga nahuhuli. Si Simoun ay tumigil. Nang nakitang hindi mapasigabo ang malamig na kaluluwang iyon, ay gumamit ng ibang pangangatwiran, at tumanong na iniba ang pagsasalita. — At sa ala-ala ng inyong ina at kapatid iano ang ginagawa ninyo? ^sukat na ba ang sa taon taon ay pumarito at tumaghoy na wari'y babai, sa ibabaw ng libingan? At tumawa ng pakutya. Tumama ang tudla; si Basilio'y nagbagong anyo at humakbang ng isang hakbang. — iAno ang ibig ninyong gawin ko? — ang tanong na nagngangalit — Walang pagkunan nang kailangan, walang katangian dmatatamo ko baga ang katwirang laban sa mga pumatay sa kanila? Isa pa akong masasawi, at madudurog akong kagaya ng kaputol na salaming ipukol sa isang batong buhay. iAh, masama ang ginawa ninyong ipaalala pa sa akin, sapagka't iya'y isang walang kabuluhang pagtangki sa sugat. — At kung ihandog ko sa iny6 ang aking tulong? Iginalaw ni Basilio ang ulo at nag-isi'p. — iLahat ng pagtatagumpay ng katwiran, lahat ng higanti

— 68 — sa lupa, ay hindi makapagbibigay buhay pang muli sa isang buhok man lamang ng aking ina, hindi makapagpapasariwa ng isang ngiti sa mga labi ng aking kapatid ! Matulog na silang mapayapa.... l&no ang mahihita ko kahi't maghiganti? — Iwasan na tiisin ng iba ang inyong tiniis, upang sa susunod ay maiwasang magkaroon pa ng mga anak na pinatay at mga inang napilitang maulol . Ang pagpapaumanhin ay hindi laging kabaitan, siya'y kasamaan pag naguudyok sa paniniil; walang mang-aalipin doon sa walang napaaalipin- iAy! ang tao'y sadyang may kasamaan, na kailan ma'y nagpapakalabis pag nakakatagpo ng uma-alinsunod. Gaya ninyo'y ganyan din ang paghahaka ko, at alam ninyo kung ano ang aking sinapit. Binabantayan kayo gabi't araw ng mga may pakana ng inyong kasawian ; naghihinalang kayo'y nagaantay ng isang sadyang panahon; inaakalang isang mahigpi't na hangad na makaganti ang inyong pagpupunyaging matuto, ang inyong hilig sa pag-aaral, sampu ng inyong pananahimik.... Ang araw na magagawang kayo'y pawiin ay papawiin kayo na gaya ng ginawa sa akin, at kindi kayo papayagang lumaki, sapagka't kayo'y kinatatakutan at kinamumuhian. — ^Kamuhian ako? iKamuhian pa ak6 matapos ang masamang ginawa sa akin? — ang tanong na pamangha ng binata. Si Simoun ay humalakhak. — Katutubo ng tao ang mamuhi doon sa inapi niya, ang sabi ni Taeito na pinatibayan ang quos Iwserunt et oderunt ni Seneea. Kung ibig ninyong masukatan ang mga ginagawang pang-aapi 6 kabutihan ng isang bayan sa kapuwa, ay wala kayong ibang dapat gawin kundi tingnan na lamang kung kinamumuhian 6 minamahal. At sa ganyan ay naliliwanagan na kung bakit ang ilang yumaman dito, mula sa mga matataas na kutungkulang ginanap, ay pawang pag-alimura at pag-alipusta ang ipinatutunkol sa kanilang pinahirapan, pagbalik sa Espana, Proprium humani ingenii et odisse quem loeseris. — Datapwa'y kung ang mundo ay malaki', kung binabayaang matahimik sa kanila ang kapangyarihan . . . . Kung wa)a akong ibang hinihingi kundi ang gumaw&, bayaan akong mabuhay — iAt magkaroon ng mga anak na mapayapa na pag

— 69 — katapos ay ilalaan sa pahirap — ang patuloy ni Simoun na pakutyang ginayahan ang pag-bigkas ni Basilio ng mga sa]ita — IKay inam na kinabukasan ang inihahanda ninyo sa kanila, at pasasalamatan sa inyo ang isang kabuhayang pawang pangangayupapa at paghihirap! iMabuti, binata! Pag ang isang katawan ay hindi na kumikilos ay hindi na kailangang siya'y patibayin. Dalawang pung taong ganap na pagkaalipin, na pangangayupapang walang likat, walang hulaw na pagkakaratay, ay nakalilikha sa kaluluwa ng isang pagkahukot na hindi maitutuwid sa isang araw. Ang mabubtiti 6 masasamang kalooban ay minamana at nagkakasalinsalin sa mga magulang at mga anak. Mabuhay na nga ang inyong kaigaigayang mga paghahaka, mabuhay ang pangarap ng alipin na walang hinihingi kundi kaunting bunot na sukat maibalot sa tanikala upang mapahina ang kalansing at ng huwag masugatan ang kaniyang balat! Ang hinahangad ninyo'y isang munting tahanan na may kaunting kaluwagan; isang asawa't kaunting bigas: iyan ang lalaking pinakamagaling sa Pilipinas! Siya, kung ipag-kaloob sa inyo ang bagay na iyan ay akalain na ninyong kayo'y mapalad. Si Basilio na nahiratl sa pagsunod at sa pagtitiis sa kainitan ng ulo ng kapitang Tiago, at nabighani kay Simoun na namamalas niyang kasindaksindak at kakilakilabdt sa gitna ng isdng lagay na tigmak sa luha at dugo, ay nagnasang mangatwiran, sa pagsasabing wala siyang kakayahang manghimasok sa politika, na wala siyang masasabi, sapagka't hindi niya napag-aaralan ang bagay, nguni't kailan ma'y handa siyang maglingkod, sa araw na hilingm sa kaniya,. na sa mga sandaling iyon ay wala siyang nakikitang kailangan liban sa ang bayan ay matuto, at ibp. Pinigil ni Simoun ang kaniyang salita sa isang galaw, at sa dahilang malapit nang magumaga, ay nagsabing; — Binata, hindi ko ipinagbibilin sa inyo na itago ang aking lihim, sapagka't batid ko na ang pagkamalihim ay isa sa inyong ugaiing taglay, at saka ang isa pa'y kahi't na ibigin ninyong ako'y isuplong ay unang paniniwaiaan ang mag-aalahas na si Simoun, ang kaibigan ng mga may-kapangyarihan at ng mga pari, kay sa nag-aaral na si Basilio, na pinaghihinalaan nang pilibustero, sa dahilang siya'y taga ritong natatangi at nababantog, at sapagka't sa ninanasang

matutuhan ay makakatagpo ng malalakas na kalaban. Gayon man, kahi't hindi ninyo tinugunan ang aking pag-asa, sa araw na magbago kayo ng paghahaka, ay hanapin ninyo ako sa aking bahay sa Eseolta at paglilingkuran ko kayo ng boong lugod. Napasalamat si Basilio at lumayo. — Namali kaya ako ng tukoy? — ang bulong ni Simoun ng siya'y nag-iisa na — alinlangan kaya sa akin 6 lubhang lihim na binabalak ang kaniyang higanti kaya't ipinangangambang ipagkatiwala sampu sa katahimikan ng gabi? O kaya'y sa dahilang pinawi na sa kaniyang puso ang damdaming pagkatao ng mahabang panahong pamamanginoon at walang inilabi kundi ang hilig pagkahayop na mabuhay na lamang at magpadami ng lipi? Kung gayon ay sira ang bubuan at ang nararapat ay tunawing muli. . . . Ang pagkakamatay nga ay kailangan na: mamatay ang mga walang kaya at malabi ang mga lalong malakas. At mapanglaw na nagpatuloy, na waring may katungo: — Magtiistiis muna kayo, kayong mga nagpamana sa akin ng isang pangalan at isang tahanan, magtiistiis muna kay6? Lahat ay nawala sa akin, ang bayan, ang kinabukasan, sampu ng inyong mga libingan . . . . nguni't magtiistiis muna kayo! At ikaw budhing marangal, dakilang kaluluwa, pusong mapaglingap na nabuhay sa ii'sang hangad lamang at ipinara mo ang iy6ng buhay na hindi man nag-antay ng pasasalamat at paghanga ng kahit sino, magtiis ka muna, magtiis tiis ka! Ang mga kaparaanang ginagamit ko ay hindi marahil ang ginamit mo, nguni't siyang lalong madali.... Nalalapit na ang araw, at pagliliwanag ay ak6 na rin ang magbabalita sa inyo: iMagtiistiis muna kayo! VIII iMABUTING PASKO! Nang imulat ni Huli ang namumuktong mata ay nakitang madilim pa ang bahay. Nagtitilaok ang mga manok. Ang unang pumasok sa kaniyang kalooban ay ang sapantar hang marahil ay gumawa ng isang himala ang Birhen at ang araw ay hindi sisilang kahi't na inaanyayahan ng mga manok.

— 71 Nagbangon siya, nag ang tanda, taimtim na dinasal ang kaniyang mga dalangin sa umaga at lumabas sa batalan, na pinagiingatang huwag may kumalatis sa kaniyang paglakad. Walang himala: ang araw ay sisikat na, ang umaga'y magiging maliwanag, ang simuy ay may dalang lami'g, ang mga bituwin sa silanganan ay lumalamlam at ang mga manok ay naglalalo sa kanilang pagtitilaok, Ang gayo'y malabis na paghingi; madali pang magawa ng Birhen ang raagpadala ng dalawang daa't limang pung piso! ^Ano na lamang sa kaniya, siy& na Ina ng Dios, ang magbigay noon? Nguni't sa ilalim ng larawan ay walang natagpuan kundi ang sulat ng kaniyang ama na humihingi ng limang daang pisong pangtubos.. .. Wala ng daan kundi ang lumakad. Nang makitang ang kaniyang lelong ay hindi kumikilos, ay inakalang natutulog, at nagluto na siya ng salabat na pangagahan. IKatakataka! Sisa'y panatag at wari pang ibig matawa. iAno kaya ang dinamdam niya't naghinagpis ng katakottakot ng gabing yaon? Hindi naman siya malalayo, maaaring dalawin sa tuwing makalawa ang bahay; makikita siya ng kaniyang lelong, at tungkol naman kay Basilio ay malaon ng alam ang masamang lakad ng usap ng kaniyang ama, kaya't madalas na sabihin sa kaniya na: — Pag ako'y naging mediko at makasal na tayo ay hindi na kakailanganin ng ama mo ang kaniyang mga tupain. , — iMalaking kahangalan ang nagawa kong panggigipuspos! — anya sa sarili samantalang inaayos ang kaniyang tampipi.. .At sa dahilang nasagi ng kaniyang mga daliri ang agn6s ay 'inilapit sa kaniyang labi, hinagkan, nguni't kinuskos kaagad ang bibi'g dahil sa takot na mahawa; ang agnos na iyon na may brillante at esmeralda ay galing sa isang ketongin . . . . iAh! kung magkagayon, kung siya'y magkaroon ng gayong sakit, ay hindi na siya mag-aasawa. Sa dahilang nagllliwanag na at nakita ang kaniyang lelong na nakaupo sa isang sulok, na sinusundan ng tingin ang lahat ng kaniyang kilos, ay kinuha ang kaniyang tampipi ng damit at nakangiting lumapit upang humalik ng kamay. Benindisionan siya ng matanda na walang kaimikimlk. Nag. biro pa siya. — Pagdating ni tatay 'ay sabihin ninyong napasok din

— 72 — ako sa kolehiyo: ang panginoon ko'y marunong ng kastila. Ito ang mura sa lahat ng kolehiyong makikita. At ng makitang napupuno ng luha ang mga mata ng matanda ay sinunong ang tampipi at matuling pumanaog sa hagdanan. Ang kaniyang sinelas ay masayang tumutunog sa mga baitang na kahoy. Nguni't ng lumingon upang tumanaw pang muli sa kaniyang bahay, ang bahay na kinapawian ng kaniyang kabataan, at kinasilangan ng kaniydng mga unang pangarap sa pagkadalaga; ng makita niyang malungkot, nagiisa, walang tao, sa mga durungawang nakalapat ng kaunti ay walang nakadungaw at madilim na gaya ng mga mata ng isang patay; ng madingig ang mahinang kaluskos ng kakawayanan at nakitang nangagduduyan dahil sa simuy sa umaga na waring nagsasabi sa kaniyang "paalam", ay nawala ang kaniyang maliksing kilos, napahinto siya, ang kaniyang mga mata'y napuno ng luha at matapos magpatiupo sa isang sanga ng kahoy na nasa tabing daan ay umiyak ng kahapishapis. Malaon nang nakaalls si Huli at mataas ng lubha ang araw- Si tandang Selo ay nakadungaw at tinatanaw ang mga nakagayak na taong tungo sa bayan upang- magsimba sa misa mayor. Halos lahat ay may dala 6 kaya'y kilik na batang lalaki 6 batang babai na nabibihisang wari'y tungo sa isang kapistahan. Ang kaarawan ng Pasko sa Pilipinas, ayon sa matatanda, ay pista ng mga bata; marahil ay hindi kasang-ayon sa gayong akala ang mga bata, at mahihinalang kanila pang kinatatakutan ang araw na iyon. At gayon nga marahil, sapagka't ginigising silang maaga, linilinis, binibihisan at isinusuot sa kanila ang lahat ng kagayakang bago, mahal at mainam na mayroon sila, mga sapatos na sutla, malalaki't m^lalapad na sombrero, damit na lana, sutla 6 tersiopelo, kasama ang apat 6 limang maliliit na kalmen na may dalang ebanhelio ni San Juan, at matapos na mataglay ang lahat ng yaon ay dinadala sila sa misa mayor na kulangkulang sa isang oras ang haba, pinagtitiis sila ng init at singaw ng maraming taong nagkakasiksikan at nagpapawis, at kung hindi man sila pinagdadasal ng rosario ay kailangan naman nila ang huwag maglilikot^ mayamot 6 makatulog. Sa bawa't kagaslawang makapagpa

— 73 — padumi sa damit ay isang kurot 6 isang galit ang katugon; kaya't hindi man sila tumatawa ni naggagalak at nababasa sa kanilang mga mata ang pag-aalaala sa lumang kamisola na pang-araw-araw at ang pag tutol sa tungkol may burda. Matapos yaon ay dinadala sila sa mga bahay bahay ng mga kamag-anakan upang humalik ng kamay; doon ay kailangan nila ang magsayaw, umawit at sabihin ang lahat ng ikatutuwang nalalaman, sa ibig man 6 sa ayaw, suot 6 hindi man ang kanilang masisikip na bihis, na kasama rin ang kur6t at galit pag sumuway 6 gumawa noong bagay na di iniuutos sa kanila. Binibigyan sila ng kualta ng mga kamag-anak, nguni't karaniwang hindi man nila masilip pagkatapos, sapagka/t kinukuha ng kanilang mga magulang. Ang tanging bagay na kanilang napapala sa mga kapistahang yaon ay, ang mga bakas ng kurot na tinuran, ang mga kasikipan at madalas pa'y isang pagkasira ng sikmura dahil sa pagkabundat sa matamis 6 biskotso sa bahay ng mga kamag-anak. Datapwa'y yaon ang kaugalian at ang mga bata'y pumasok sa kabuhayan sa gayong paraan, na sa isang dako y siyang pinaka hindi malungkot, ang pinaka lalong hindi mahirap sa kabuhayan ng mga taong yaon. Ang mga taong may kagulangan na, may sarili nang pamumuhay, ay nakakalahok din sa kapistahang" itd. D-trmadalaw sa kanilang mga magulang at mga minama, iluluhod ang isang paa at babatiin ng magandang pasko : ang kanilang aginaldo ay isang matamis, isang bungang kahoy, isang basong tubig 6 isang munting handog na walang halaga. Napagmamasdan ni tandang Seio ang pngdaraan ng kaniyang mga kaibigan at malungkot na iniisip na wala siyang maibibigay na aginaldo sa kangino man ng taong iyon at ang kaniyang apo ay umah's na walang taglay na aginaldo at hindi man lamang siya nabati ng magandang pasko. ilsa kayang kahinhinan iyon ni Huli 6 isang pagkalimot lamang? Nang sinalubong ni tandang Selo ang mga kamag-anakang dumating na dala ang kanikanilang mga anak ay hindi makabigkas ng anomang salita, kaya't sa sarili niya'y namangha; walang nangyari sa pagpupumilit, hindi nakabanggit ng isa mang sabi. Pinigilan ang kaniyang lalamunan, pina

— 74 iling ang ulo, hindi rin maari! inagnasang tumawa at ang kaniyang mga labi ay kumimbot lamang! ang tanging napalabas sa kaniyang bibig ay isang ipit na tunog na kagaya ng sa hungkoy. Gulilat na nangagkatinginan ang mga babai. — iPipi', pipi! — ang sigawang balot ng sindak at nangagkagulo. IX SI PILATO Ang balita ng gayong kasawian ay dumatmg sa bayan; kinahabagan ng ilan at kiniMt na lamang ng iba ang kanilang balikat. Walang may kasalanan sa pangyayaring yaon at ang sino ma'y walang masisisi. Ni hindi man namilig ang teniente ng guardia sibil ; tumanggap siya ng utos na samsamin ang lahat ng armas, at siya'y tumupad sa kaniyang katungkulan; inuusig niya ang mga tulisan kailan ma't magagawa ang gayon, at ng bihagin si kabisang Tales ay linakad niya agad ang pag-uusig at inauwi niyang baliti sa bayan ang lima 6 anim na taong bukid na kaniyang pinaghinalaan, at kung hindi napasipot si kabisang Tales ay sapagka't wala sa bulsa ni sa balat ng mga hinuli na pinakaigihan sa palo. Kinibit ng uldog na tagapangasiwa sa haeienda ang kaniyang balikat. Wala siyang pakialam sa bagay na iyon; kagagawan ng tulisan! at siya'y tumutupad lamang sa kaniyang katungkulan. Tunay ngang kung hindi siya nagsumb6ng ay hindi marahil sinamsam ang mga armas at hindi marahil nabihag si kabisang Tales; nguni't siya, si Fr. demente, ay kailangan niya ang mag-ingat at ang Tales na iyon ay may isang tinging wari'y humahanap ng dakong patatamaan sa kaniyang katawan. Ang pagsasanggalang sa sarili ay katwiran. Kung may tulisan man ay hindi niya kasalanan ; hindi niya katungkulan ang umusig: katungkulan iy6n ng guardia sibil. Kung si kabisang Tales ay namalagi sa kaniyang tahanan at hindi naglibot sa kaniyang mga lupain ay hindi sana nabihag. Yaon ay isang parusa ng langit sa lahat ng mga lumalaban sa mga utos ng kaniyang "eorporaeion". Nabatid ni Hermana Penehang, ang matandang mapana

— 75 — tang pinaglilingkuran ni Huli, ang nangyari: bumigkas ng dalawa 6 tatlong susmariosep ! , nag-angtanda at nagsabing: — Kung kayatayo pinadadalhan ng Dios ng ganyang parusa, sa kadalasan, ay dahil sa tayo'y makasalanan 6 kaya'y mayroon tayong mga kamag-anak na makasalanan na dapat sanang turuan natin ng kabaitan, nguni't hindi natin ginawa. Sa pagsasabi nang "kamag-anak na makasalanan" ay si Huli ang tinutukoy; sa ganang sarili ng matanda ay lubhang makasalanan si Huli. — Sukat ba namang ang isang dalagang maaari ng magasawa ay hindi pa marunong magdasal! Jesus, anong laking pagkakasala! ^Dapat ba namang bigkasin ng tunggak na iy6n ang Dios ie Salve Maria ng hindi humihinto sa es eontigo, at ang Santa Maria ay walang patlang sa peeadores, na gaya ng ginagawa ng sino mang mabuting kristiana na may takot sa Dios? Susmariosep! iHindi nakaaalam ng oremus gratiam at ang sinasabi'y mentibus at hindi mentibus. Ang sino mang makakadingig sa kaniya ay mag-aakalang ang sinabi'y suman sa ibus. Susmariosep! At nag-aantandang wari'y di mapalagay at nagpapasalamat sa Dios na pinayagang mahuli ng tulisan ang ama upang maah'8 sa pagkakasala ang anak at matuto ng kabaitan, na alinsunod sa sabi ng kura, ay dapat taglayin ng bawa't babaing kristiana. At dahil dito'y kaniyang pinipigil, hindi pinadadalaw sa nayon upang kalingain ang nuno. Kailangan ni Huli ang mag-aral, magdasal, basahin ang mumunting aklat na ikinakalat ng mga prayle at gumawa hanggang sa mabayaran ang dalawang daan at limang pung piso. Nang maalamang tumungo si Basilio sa Maynila upang kunin ang salaping naiipon at ng matubos si Huli sa bahay na pinaglilingkuran, ay inakala ng babai na ang dalaga'y masa3awi na at pakikiharapan ng diablo na mag-aanyong kagaya ni Basilio. iKahit na nakaiinlp, ay lubhang makatwiran iyong munting aklat na ibinigay sa kaniya ng kura! Ang mga binatang tumutungo sa Maynila upang mag-aral, ay nangaliligaw at nangliligaw pa ng iba. At sa pag-aakalang inililigtas niya si Huli ay ipinag-uutos dito na basahing muli't muli ang aklat ni Tandang Basio Makunat at pinapaparoon sa bahay-pari upang makipagkita sa kura, na kagaya ng babaing pinakakapuri ng prayieng kumatha.

— 76 — Samantala nama'y nagsasaya ang mga prayle; nanalo na sila sa usapin at sinamantala ang pagkakabihag kay kabisang Tales upang ibigay sa humingi ang mga lupain nito na walang munti mang karangalan, ni walang kahiyahiya. Nang dumatmg ang dating mayarl at nabatid ang mga nangyari, ng makitang inaari ng iba ang kaniyang mga lupaini, yaong mga lupaing nagi'ng sanhi ng ikinamatay ng kaniyang asawa't anak; nang matagpuang pipi ang kaniyang ama, ang kaniyang anak ay naglilingkod na parang alila, at tumanggap pa ng isang utos, na bigay ng tininti sa nayon, upang alisfn ang mga laman ng bahay at iwan ito sa loob ng tatlong araw, ay umupo si kabisang Tales sa piling ng kaniyang ama at hindi man halos nangusap sa boong maghapon. X KAYAMANA'T KARALITAAN Kinabukasan, sa gitna ng pagkakamangha ng boong nayon, ay nakituloy sa bahay ni kabisang Tales ang manghihiyas na si Simoun na may kasamang dalawang bataan na may pasang malalaklng takba na nababalutan ng lona. Sa gitna ng_ kaniyang pagdadalita ay hindi naliiimutan ni Tales ang magandang ugali ng tagarito, kaya't nagugulumihanan sapagka't wala siyang sukat maihandog sa dayuhang yaon. Datapwa'y may taglay nang lahat ng bagay si Simoun, mga alila at kakanin, at wala siyang nais kun di ang manirahan ng isang gabi't isang araw sa bahay na iydn, sapagka't siyang pinakamalaki sa nayon at sa dahilang napapagitna sa San Diego at sa Tiani, mga bayang inaakala niyang may maraming mamimili. Inusisa, ni Simoun ang kalagayan ng mga daan at itinanong kay kabisang Tales kung sukat na ang kaniyang rebolber upang makapagtanggol sa mga tulisan . — May mga baril na malayo ang abot — ang sabi ni kabisang Tales na natatanga. — Hindi na pahuhuli ang rebolber na ito — ang sagot ni Simoun na nagpaputok, na ang pinatamaan ay isang punong bunga na may dalawang daang hakbang ang layo. Namalas ni kabisang Tales ang pagkahulog ng ilang bunga» nguni't hindi umimlk at nagpatuloy sa pag-fisi'p.

— 77 — Unti unting dumadating ang mga taong akay ng kabantugan ng mga hiyas na dala ng mag-aalahas: isa't isa'y nagbabatian ng maligayang pasko, nangag-uti3ap ng tungkol •sa misa, mga santo, masamang ani, nguni't gayon man ay gugugulin ang kanilang naiipon sa pagbili ng mga bato at mga bagay bagay na galing sa Europa. Bilitang balita na ang mag-aalahas ay kaibigan ng Oapitan General at hindi magiging isang kalabisan ang pakikipagkilala sa kaniya dahil •sa mga bagay na baka, mangyari. Si kapitang Basilio ay dumating na kasama ang kaniyang asawa, ang kaniyang anak na si Sinang at ang kaniyang manugang, na nangahahandang gumugol ng hindi bababa sa tatlong libong piso. Naroroon si Hermana Penehang upang bumili ng isang singsing na brillante na ipinangako niya sa Birhen sa Antipolo; iniwan niya sa bahay si Huli na isinasaulo ang isang munting aklat na nabiK niya ng dalawang kualta sa kura; ang arsobispo ay nagbibigay ng apat na pung araw na indulgeneia sa sino mang bumasa 6 makadingig ng pagbasa ng aklat na iyon. — Uesus! — ang sabi ng mabait na mapanata kay kapitana Tika — ang kaawa-awang batang iyan ay lumaki ditong wari'y .kabuting itinanim ng tikbalang!.. .. May makalimang pung ipinabasa ko ng malakas ang aklat nguni't walang naisaulo ni bahagya; waring isang buslo ang ulo, na, puno lamang sa.mantalang nasa sa tubig. Marahil ay hindi lamang dalawang pung taong indulgeneia ang aming tinamong lahat, sampu >ng aso't pusa sa pakikingig sa kaniya. Inihanda ni Simoun sa mesa ang dalawang takba na 4caniyang dala: ang isa'y malakilaki kay sa isa. — Marahil ay ayaw kayo ng hiyas na double ni batong huwad lamang..:. It6ng ali — ang sabing tinukoy ni Sinang — ay brillante marahil ang ibig — Iyan nga po, mga brillante at mga matatandang brillante, mga matatandang bato dha po? — ang sagot — ang magbabayad ay si tatay at ibig niya ang mga matatandang bagay, mga bato sa una. Kung gaano ang pagbibiro ni Sinang sa kakaunti at masama •pang latin na nalalaman ng kaniyang asawa ay gayon din ^naman ang sa maraming latin na nalalaman ng kaniyang ama.

— Sadya nga pong mayroon akong mga hiyas na lubhang matatanda — ang sag6t ni Simoun, na inalis ang balot ng munting takba. Yao'y isang sisidlang baka], na patalim na kininis, at maraming palamuting bronse at mga matitibay at pasuotsuot na panara. — Mayroon po akong mga palamuti ng liig ni deopatra, mga sadyang tunay, na nakuha sa mga piramide, mga singsing ng mga senador at mga ginoong romano na nakuha sa mga.labing muog ng Cartago — Marahil ay ang mga ipinadala ni Anibal ng matapos ang labanan sa Cannes! — ang sabing walang kapingaspingas na biro at lipus kagalakan ni kapitang Basilio. Ang mabuting ginoo natin, kahit na nakabasa ng maraming kasulatan na ukol sa matatandang kapanahunan ay hindi pa nakakikita ng mga bagay bagay ng panahong iyon dahil sa walang museo dito sa Pilipinas. — May dala rin ako ritong mga mahahalagang hikaw ng mga marangal na babaing romana, na nakuha sa bahay liwaliwan ni Antonio Mueio Papilino sa Pompeya Iginagalaw ni kapitang Basilio ang kaniyang ulo, na ang ibig sabihin ay alam niya ang mga bagay na tinuran, at ninanasa niyang mamalas kaagad ang mga mahahalagang labing iyon. Sinasasabi naman ng mga babai na ibig nilang magkaroon ng galing sa Roma, mga kuwintas na benenditahan ng Papa, mga religuias na nakapagpapatawad ng mga kasalanan na hindi na kailangan ang mangumpisal, at ibp. Nang mabuksan ang takba at maalis ang bulak na panakip, ay namalas ang isang lalagyang puno ng singslng, agnos, guardapelo, krus, alpiler, at ibp. Ang mga brillante na sinaglitan ng mga batong may sarisaring kulay ay kumikinang at nagniningni'ng sa gitna ng mga bulaklak na ginto na iba't iba ang kulay, may gisuk na esmalte at may sarisaring liluk at kudya. Inalis ni Simoun ang bandeha at lumitaw ang isa namang puno ng mga kahangaliangang hiyas na dapat ng makasiya sa pitong binibini sa pitong araw na sa kinabukasan ay magdada6s ng sayawang parangal sa kanila. Ang ayos ay sarisari, mga pagkakasagli'tsaglit ng mga bato at perlas na anyong mga hayuphayupang may mga kulay bughaw at balok na nanganganinag';

ang mga sapiro, esmeralda, rubi', turkesa at brillante ay magkakasamang anyong tutubi, paroparo, panilan, pukyutan, uwang, ahas, himbubuli, isda, bulaklak, kumpol, at ibp. : may suklay na ayos diadema, gargantilya, pamuti ng liig na perlas at brillante, na dahil sa kagandahan ay hindi tuloy napigil ng ilang dalaga ang isang pahangang iinaku! at si Sinang ay napapalatak, kaya't kinurot siya ng kaniyang inang si kapitana Tika, sapagka't baka lalong mahalan ng mag-aalahas ang dalang lako. Patuloy pa rin si kapitana Tika sa pagkurot sa kaniyang anak kahit may asawa na. — Hayan po ang mga brillante sa una — ang sabi ng magaalahas — ang singsing na iyan ay inari ng prineesa Lamballe, at ang mga hikaw na iyan ay sa isang dama ni Maria Antonieta. Ang itinurd'y ildng magagandang brillante na kasinglakL ng butil ng mais, ang kintab ay mangasulngasul, mainam, na waring taglay pa nila ang mga pangingilabot noong kapanahunang tinawag na "mga araw ng hilakbot'' — iAng dalawang hikaw na iyan! — ang sabi ni Sinang na ang tingi'n ay sa kaniyang ama at ipinagsasanggalang ng kamay ang bisig na nalalapit sa kaniyang ina. — Ibang lalo pang matatanda, ang mga romana — ang sagot ni kapitang Basilio na sabay ang kindat. Inisip ng mapanatang si Hermana Penehang na kung yaon ay ihandog niya sa Birhen sa Antipolo ay pahihinuhod at ipagkakaloob ang kaniyang pinakamasidhing hangad: malaon ng humihingi siya ng is&ng kababalaghang bunyag na kahalo ang kaniyang pangalan upang huwag nang mapawi ang pag-aalala sa kaniya dito sa lupa, at pagkatapos ay magtuloy sa langit, gaya ni kapitana Ines ng mga kura, kaya't itinanong ang halaga. Nguni't tatlong libong piso ang turing ni Simoun. Ang matandang babai'y nag-angtanda. iSusmariosep! Inilahad ni Simoun ang pangatl6ng lalagyan. Punongpuno ng mga orasan, kalupi, lalagyan ng posporo at mga agnos na pinamutihan ng brillante at maninipis na mumunting larawang esmalte. Ang pang-apat ay siyang kinalalagyan ng mga lagas na bato, at ng buksan, ay isang paghanga ang kumalat sa bahay ; napapalatak na muli si Sinang, kaya't kinuriit siya ng

— 80 — kaniyang ina, nguni't ito man ay nakabitiw din ng isang pahangang iSus Man'a! Hanggang sa mga sandaling iyon ay wala pang nakakikita ng gay6ng karaming kayamanan. Sa kahong iyon, na may balot na tersiopelong bughaw na mangitimngitim, na may mga halang, ay namamakas ang katunayan ng mga pangarap sa "Isang libo't isang gabi", ang pangarap ng mga salamisim sa kasilanganan. Mga brillanteng kasinglaki ng mga garbansos na nagkikinangang nagtatapon ng kislap na nakasisira ng mata, na waring ibig matunaw 6 mag-alab sa kintab; mga esmeraldang galing sa Peru na iba't iba ang tapyas f»t ayos, mga rubi sa India na mapupulang wari'y patak ng dugo, mga sapiro sa Ceylan na bughaw at puti, mga turkesa sa Persia, perlas na makinis ang balat, na ang ilan sa kanila'y numumulamula, mangabongabo at maitim. Ang makabubulay ng anyo ng sisidlang iyon, ay yaong nakakita lamang sa gabi ng isang kuwitis na nagsabog ng mumunting liwanag na sarisaring kulay, na ang kinang ay nakapagpapalamlam sa mga walang kupas na bituwin. Waring upang lalong maragdagan ang pagkakamangha ng mga kaharap ay hinalohalo ni Simoun ang mga bato ng kaniyang kayumanggi at mahabang daliri at waring naiigaya sa taginting at sa pagdudulasang wari'y patak ng tubig na nagbibigay kulay sa bahag-hari. Ang kinang ng gayong maraming tapyas at ang kahalagahan nila'y nakaaakit sa mga mata. Si kabisang Tales, na lumapit dahil sa nasang makakita naman, ay ipinikit ang mga mata at lumayong bigla na waring upang mapawi ang isang masamang akala. Ang gayong karaming kayamanan ay waring nakaaalipusta sa kaniyang kahirapan; naparoon ang taong yaon na ipinagpaparangalan ang kaniyang malaking yaman sa kasunod pa naman ng araw na iiwan niya ang bahay na iyon dahil sa kakulangan sa salapi at sa sukat mag-ampon. — Narito ang dalawang brillanteng itlm na pinakamalaki sa lahat — ang sabi ng mag-aalahas — mahirap tapyasan, sapagka't napakatitigas . . . . Ang batong ito na may kaunting kulay pula ay brillante rin, gayon din naman itong berde na marami ang nag-aakalang esmeralda raw. Tinawaran na iyan sa akin, ng anim na libong piso, ng insik na si Quiroga upang ibigay sa isang senora na malakas ang kapit..

— 81 — At hindi pa ang mga kulay dahon ang pinakamahal sa lahat, kungdi itong mga bughaw. At ibinukdd ang tatlong bato na hindi naman lubhang malalaki nguni't lubhang makakapal at mabuti ang pagkakatapyas, na may kaunting kulay bughaw. — Kahit na mumunti iyan kay sa mga kulay dahon — ang patuloy — ay ibayo ang halaga. Tingnan ninyo it6 na pinakamaliit sa lahat, na ang timbang ay hindi hihigit sa dalawang kilatis, nabili ko ng dalawang pung libong piso at ngayo'y hindi ko maibibigay ng kulang sa tatlong pung libo. Upang mabili ko lamang iyan ay linakbay ko pang sadya. Itong isa na nakuha sa mina sa Goleonda ay tatldng kilatis at kalahati ang timbang at ang halaga'y higit sa anim na pung libo. Tinatawaran sa akin iyan ng labing dalawang libong libras esterlinas nang Virrey sa India, sa pamag-itan ng isang sulat na tinanggap ko kamakalawa. Sa harap ng gayong karaming kayamanan na naipon sa kamay ng taong iyon, na palagay na palagay kung mangusap, ay nagdaramdam ng wari y paggalang na may I along sindak ang mga naroroon .... Makailang pumalatak si Sinang at hindi siya kinurot ng kanijang ina, sapagka't natutubigan marahil 6 kaya'y sa dahilang inaakala niya na ang isang mag-aalahas na kagaya ni Simoun ay hindi magnanasang magtubo ng limang piso pa, humigi't kumulang, dahii sa isang bulalas na hindi napigil. Ang lahat ay nakatingin sa mga bato, walang nagpapamalas ng nasang humipo, nangatatakot. Natitigilan sila dahil sa pagkakamangha. Si kabisang Tales ay sa kaparangan nakatanaw at iniisip na ang isa lamang sa mga brillanteng iyon, ang pinakamunti marahil, ay sukat ng maitubds sa kaniyang anak, huwag maiwan ang bahay at marahil ay maipagpagawa ng ibang bukid . . . . iDios! idiyata't ang isa lamang sa mga batong iyon ay mahalaga pa kay sa tahanan ng isang tao, sa ikaliligtas sa panganib ng isang dalaga, sa kapayapaan ng isang matanda sa kaniyang mga huling araw! At dahil sa waring nahuhulaan ni Simoun ang kaniyang iniisip ay sinabi sa mga kaharap na magkakaanak na: — At tingnan ninyo, tingnan ninyO; dahil lamang sa isa sa mg-t maliliit na batong bughaw na ito, na waring walang 6

— 82 kamalaymalay at di makasasama sa kangino man, malinis na waring buhanging natanggal sa langit, sa isa lamang nito na ihandog sa ukol na panahon ay nagawa ng isang tao ang ipatapon ang kaniyang kagalit, isang magulang na may inaampong mga kaanak, na wari'y nanggulo sa bayan . . . . at dahil sa isang munting bato pang gaya nito, mapulang wari'y dugo ng pusd, gaya nang nasang paghihiganti' at kumikislap na gaya ng luha ng mga ulila ay binigyang laya, ang tao'y nakauwi sa kaniyang tahanan, napagbalikan ng ama ang kaniyang mga anak, ng asawa ang kaniyang kabiyak ng puso, at marahil ay nailigtas ang isang boong mag-aanak sa isang maralitang sasapitin. At samantalang tinatapiktapik ang sisidlan: — Mayroon ako dito, gaya ng nasa tataguan ng mga manggagamot — ang patuloy sa wikang tagalog na hindi tumpak — ang buhay at ang kamatayan, ang lason at lunas, at sa isang dakot na ito ay magagawa ko ang lunurin sa luha ang lahat ng tao dito sa Pilipinas! Ang lahat ay sindak na napatingm sa kaniya sa pagka't nababati'd nilang tunay ang sinasabi. Sa boses ni Simoun ay napupuna ang isang kakaibang tingig at matalas na tingin ang wari'y namumulas sa kaniyang salaming bughaw sa mata. Waring upang maputol ang pagkakamangha ng mga taong iyon sa pagkamalas sa mga batong nakita, ay itinaas ni Simoun ang bandeha at inilantad ang ilalim na pinagtataguan ng saneta sanetorum. Mga sisidlang balat sa Rusia, na hiwahiwalay dahil sa mga halang na bulak ang siyang I)umupun6 sa kailalimang ang balot ay tersiopelong mangabong:»bo ang kulay. Lahat ay nag-aantay na makakikita ng mga kahangahanga. Inaantay ng asawa ni Sinang na makakita ng mga karbungko, mga batong nag-aapoy at kumi'kinang sa gitna ng kadiliman. Si kapitang Basilio ay nasa pinto ng kabantugan; makakikita ng bagay na may katuturan, bagay na katunayan, ang katawan ng kaniyang -mga laging pinangarap. — Ang parauting ito sa liig ay kay Cleopatra — ang sabi ni Simoun at • maingat na kinuha ang isang kahang lapad na ang ayos ay kalahating buwan — isang hiyas na hindi mahahalagahan, isang bagay na nararapat lamang ilagay sa mga museo, sa mga pamahalaang mayayaman laraang nauukol.

Yaon ay isang wari'y kolyar na binubuo ng iba't ibang palawi't na ginto na mga ayos anitong uwang na kulay dahon at bughaw, at sa gitna'y may isang ulo ng buitre na gawa sa bato, na ang kilabot ay katangitangl, na napapagitna sa dalawang pakpak na nakabuka, sagisag at hiyas ng mga haring babai sa Ehipto. Nang makita ni Sinang ay ikinimbot ang ilong at ngumuwing paalipusta na ' wari'y bata, at si kapitang Basilio kahi't na may malaking hilig sa mga lumang ari ay hindi nakapigil ng isang iaba! na anak ng hindi kasiyahang loob sa nakita. — Isang mainam na hiyas na naingatang mabuti, kaya't mayroon nang dalawang libong taon ang tanda. — iPsh! — ang sabing agad ni Sinang upang huwag mahulog sa tukso ang kaniyang ama at nang huwag bilhin. — iHangal! — ang sabi nito, na napigil ang kaniyang hindi kasiyahang loob na una —

— 84 — masusuot na ang dalawang daliri ng sino man sa atin; sinasabi ko na nga, tayo'y pumapaurong. — Mayroon pa akong mga ibang hiyas dito.... — iKung lahat ay kaayos niyan ay salamat! — ang sag6t ni Sinang — ibig ko na ang mga bago. Ang bawa't isa'y pumili ng isang hiyas, may kumuha ng isang singsing, may isang orasan, may isang guardapelo. Ang binili ni kapitana Tika ay isang agnos na may kaputol ng bato na nadiinan ng ating Poong Jesucristo sa ikatlong pagkakadapa; si Sinang ay isang hikaw at si kapitang Basilio ay ang tali ng orasang pabili ng alperes, ang mga hikaw ng babai na pabih' ng kura at iba pang bagay na panghandog: ang iba namang magkakaanak na taga Tiani ay bumili rin ng hanggang may ibibili upang huwag mahuli sa mga taga San Diego. Si Simoun ay namimili rin naman ng mga lumang hiyas, nakikipagpalitan, kaya't dinala roon ng mga mapag-impok na ina ang mga hiyas na hindi na nila magamit. — lAt kayo, wala po ba kayong ipagbibili — ang tanong ni Simoun kay kabisang Tales, dahil sa nakitang minamalas nitong may taglay na inggit ang mga pagbibih' at pagpapalitan. Sinabi ni kabisang Tales na ang mga hiyas ng kaniyang anak ay naipagbili na at ang mga natitira ay mga walaug halaga. — At ang agnos ni Maria Clara? — ang tanong ni Sinang. — iSiya nga pala! — aug bulalas ng lalaki, at biglang kuminang ang paningin. — Yaon ay isang agnos na may brillante at esmeralda — ang sabi ni Sinang sa mag-aalahas — na ginamit ng aking kaibigan bago magmongha. Si Simoun ay hindi sumagot; sinundan ng tingi'n si kabisang Tales. Matapos mabuklat ang ilang kahon ay natagpuan ang hiyas. Pinagmasdang mabuti ni Simoun, makailang binuksan at isinara; yaon nga ang agnos na suot ni Maria Clara noong pista sa San Diego, na sa pagkahabag ay ibinigay sa isang ketongin. — Ibig ko ang pagkakaayos — ang sabi ni Simoun —

— 85 — Kinamot ni kabisang Tales ang kaniyang ulo, na hindi maalaman kung ano ang gagawin, kinamot ang tainga at pagkatapos ay tumingm sa mga babai. — Naiibigan ko ang agnos na iyan— ani Simoun — iibig baga ninyong ibigay sa isang daan limang daang piso? ilbig ninyong ipagpalit ng iba? Pumili kay6 ng inyong ibig. Si kabisang Tales ay walang irmk at nakamulalang pinagmamasdan si Simoun na wari'y alinlangan sa kaniyang nadidingi'g. — iLimang daang piso? — ang bul6ng. — Limang daan — ang ulit ng mag-aalahas na nabago ang boses. Kinuha ni kabisang Tales ang agnos at pinihitpihit; malakas na tumltibok ang kaniyang palipisan, ang kaniyang mga kamay ay nanginginig. (iKung humingi pa kaya siya ng lalong malaki? Makapagliligtas sa kanila ang agnos na iyon: ang pagkakata6ng iyon ay mainam at hindi na mangyayaring muli. Kinikindatan siya ng mga babai upang ipagbili na, tangi lamang si Penehang, na, sa pangangambang baka tubusm si Huli, ay nagwikang: — Kung ako'y pakakaingatan ko iyang wari relikias.... ang mga nakakita kay Maria Clara sa kombento ay nagsasabing namalas nilang payat na payat na hindi halos makapagsalita, kaya't inaakalang mamamatay na banal . . . . Pinupuri siya ni P. Salvi, sapagka't siya niyang pinagkukumpisalan. Baka dahil doon kung kaya hindi iyan ipinagbili ni Huli at pinili pa ang masangla siya. Ang pahiwatig na ito'y nagkakabuluhan. Nakapigil kay kabisang Tales ang pagkaalaala sa kaniyang anak. — Kung ipahihintulot ninyo — anya — ay tutungo ako sa bayan at isasanguni ko sa aking anak ; babalik ako rito bago magtakipsilim. Nagkasundo sila sa gay6n at pumanaw noon din si kabisang Tales. Nguni't ng nasa labas na siya ng nayon, ay natanaw niya sa malayo, sa isang landas na tungo sa kagubatan, ang prayleng nangangasiwa sa haeienda at ang isang taong nakikilala niyang siyang kpmuha ng kaniyang mga lupain.

— 86 Ang pagkagalit ng isang lalaking nakakita sa kaniyang asawa na pumapasok na kaakbay ng ibang lalaki sa isang silid na lihim ay hindi papantay sa sulak ng galit ni kabisnng Tales sa pagkakakita sa dalawang iyon na patungo sa kaniyang hukid, sa mga bukid na kaniyang ginawa at inasahan niyang maipamarnana sa kaniyang mga anak, Sa wari niya'y nagtatawanan ang dalawang iyon, linilibak siya sapagka't walang rnagawa; pumasok sa kaniyang alaala ang sinabing: hindi ko ibibigay kung di sa dumihg muna sa kanila ng sariling dugo at ilibing sa kanila ang asawa't anak Napahinto, hinaplos ng kamay ang noo at ipinikit ang mga mata; ng muling dumilat ay nakitang namimilipit sa katatawa ang taong iyon at sapol ng prayle ang kaniyang tiyan upang huwag pumutok sa katuwaan; at pagkatapos ay nakita niyang itinurd ang kaniyang bahay at muling nangagtawanan. Naghumugong ang kaniyang tainga, naramdaman sa kaniyang palipisan ang higing .ng isang hagkis, ang ulap na pula'y sumipot na muli sa kaniyang paningin, muling namalas ang katawang bangkay ng kaniyang asawa't anak at sa kapiling ay ang lalaki at ang prayleng nagtatawa na pigil ang tiyan. Nalimot niya ang lahat, lumiko at tinungo ang landas na linalakaran ng lalaki at ng prayle; yaon ang landas na tungo sa kanyang bukinn. Si Simoun ay nabagot sa kaaantay kay kabisang Tales sa gabing yaon. Nang magising siya kinabukasan ay napunang ang supot na katad na kinalalagyan ng kaniyang rebolber ay walang laman; ng kaniyang buksan ay nakakuha sa loob ng kaputol na papel na kinababalutan ng agnos na may esmeralda at brillante at kinasusulatan ng ilang salita sa wikang tagalog, na ang sinasabi ay: "Ipagpatawad po ninyo, ginoo, na kahi't nasa aking bahay ay pagnakawan ko kayo: nguni't ang pangangailangan ay siyang nag-udyok sa akin, nguni't iniwan kong kapalit ng inyong rebolber ang agnds na pinakananasa ninyo. Kailangan ko ang armas at makikisama na ako sa mga tulisan. Ipinagbibilin ko sa inyong huwag ipagpatuloy ang inyong

— 87 lakad, sapagka't sa dahilang wala na kayo sa aking bahay, ay hihingan namin kayo ng malaking tubos pag kayo'y aming nabihag. Telesforo Juan de Dios. — Natagpuan ko rin ang taong aking hinahanap! — ang bulong ni Simoun — may kaunti pang balisa nguni't lalong mabuti; matututong gumanap sa kaniyang ipangako. Ipinag-utos sa kaniyang alila na tumungo sa Los Banos na sa dagat-dagatan magdaan at dalhin ang malakmg maleta, at doon siya hintin, sapagka't siya'y sa katihan magdaraan na dala ang kinalalagyan ng mga batong mahahalaga. Ang pagdatmg ng apat na guardia sibil ay lalo pang nakagalak sa kaniya. Hiihulihin ng mga sibil si kabisang Tales, nguni't sa dahilang hindi nakita ay si tandang Selo ang dinala. Tatlong patayan ang nangyari sa gabing yaon. Ang praileng nangangasiwa sa haeienda at ' ang bagong hahawak ng mga lupa ni kabisang Tales ay nangatagpuang patay, basag ang ulo at may sumpal na lupa sa bibig, sa kalapit ng mga lupain nito; sa bayan, ang asawa ng bagong mag-aari ng lupa na pinatay ay patay ding inumaga, na puno rin ng lupa ang bibig at pugot ang ulo, at ruay kasiping na papel na kinasusu latan ng pangalang "Tales" na ang ipinanulat ay daliring isinawsaw sa dugo 'iManahimik kayo, mapapayapang taga Kalamba! Sa inyo'y walang nagngangalang Tales, sino man sa inyo'y hindi siyang nakagawa ng kasalanan! Ang mga pangalan ninyo'y Luis Habana, Matias Belarmino, Nieasio Eigasani, Oayetano de Jesus, Mateo Elejorde, Leandro L6pez, Antonio L6pez, Silvestre Ubaldo, Manuel Hidalgo, Paeiano Mereado, kayoangboong bayan ng Kalamba!.... Lininis ninyo ang inyong mga bukirin,' ginugol ninyo sa kanila ang boong biihay, ang mga naimpok, mga pagpupuyat, pagtitipid, at pagkatapos ay inalis sa inyo, pinalayas kayo sa iny6ng mga tahanan at ipinagbawa' sa iba ang kayo'y patuluyin! Hindi pa nasiyahang lapastanganin ang katwiran kundi niyurakan sampu ng mga banal na kaugalian ng inydng bayan .... Naglingkod kayo sa Hari at sa Espana, at ng sa ngalan nila'y pinag-usig ninyo ang katwiran ay itinapon kayo't sukat ng hindi man linitis, inilayo kayo

— 88 — sa yakap ng inyong mga asawa at sa halik ng iny6ng mga anak .... Mahigit sa tinii's ni kabisang Tales ang tiniis ng bawa't isa sa inyo, nguni't gayon man, ay wala sa iny6ng naghiganti. Hindi nagkaroon sa inyo ng lingap ni kaawaan at pinag-usig pa kayo hangang sa kabilang buhay, gaya ng ginawa kay Mariano Herbosa.... iLumuha kayo 6 matuwa sa mga liblib na pulong iy6ng linalagalag nang hindi alam ang sasapitin! Kinakandili kayo ng Espana, at sa malao't madali ay tatamuhin ninyo ang katwiran! XI LOS BANOS Ang kataastaasang Capitan General at Namamahala sa Kapuluang Pilipinas ay nangaso sa Busobuso. — Nguni't sa dahilang may abay na isang bandang musika (sapagka't ang gayong kataas na tao'v hindi dapat mahuli sa mga 3ant6ng kahoy na ipinagpuprusisyon) at sa dahilang ang pagkagiliw sa di matingkalang arte ni Sta. Cecilia ay hindt pa laganap sa ugali ng mga usa at baboy-damo sa Busobuso, ay walang nahuli ni isa mang daga, ni ibon, ang General na may kasamang banda ng musika at kaalakbay na mga prayle, mga militar at mga kawani. Inakala na ng mga may kapangyarihan sa lalawigan na may maaalis sa katungkulan 6 kaya'y malilipat; ang mga kaawaawang kapitan sa bayan at mga kabisa ay hindi nangapalagay at hindi nangakatulog sa panganganib na baka masumpungan ng maalindog na mangangas6 ang ipalit sila sa mga hayop sa gubat na hindi marunong umalinsunod, gaya ng ginawa na ng isang alealde noong mga nakaraang araw na napapasan sa tao, sa boo niyang paglalakbay, sapagka't walang mabait na kabayong maaasahang hindi magbabagsak sa kaniya. May isang balitang kumalat na mayroon ngang gagawin ang General sapagka't ang gayong pangyayari umano ay isang simula ng paghihimagsi'k na dapat sugpuin kaagad: na ang isang pangangasong walang nahuli ay makasisira sa karangalan ng mga kastila, at ibp., at humanap na tuloy ng isang kahabaghabag na taong papagsusuutin rg suot usa, nang sinabi ng General (sa udyok ng isang pagkahabag na

— 89 — hindi natimbangan ni Ben Zayb ng salitang pagpuri) at pinawi ang lahat ng pangamba at sinabi, na siya'y naaawang pumatay ng mga hayop sa gubat. Kung ipagtatapat ay sadya ngang nasisiyahang loob ang Genera! at inter se ay nalulugod siya, sa dahilang ^ano ang nangyari sana kung hindi turaama sa pagtudla sa isang usa na hindi nakababatid ng ugaling dapat ipamalas sa mga gayong kaparaanan? isaan masasadlak ang karangalan ng nakapamamahala? ^Bakit? ilsa ba namang Oapitang General ang hindi tumama na wari'y bagong nangangaso! ^ano na lamang ang wiwikain ng mga indio, na, sa kanila'y mayroon din namang ilang mabuting manudla? Malalagay sa kapanganiban ang tibay ng Inang bayan Yaon ang sanhi kung kaya't ipinag-utos ng General (na nakatawa ng tawang koneho at anyong mangangasong masama ang loob) ang pagbabalik kaagad sa Los Banos, at ipinaghambog, sa paglalakbay, ang kaniyang kagitingan sa pangangaso sa ganito 6 gayong pangasuhan sa Espana at waring ibig ipahiwatig ang pag-alipusta niya sa mga pangangaso sa Pilipinas, bagay na inaakalang kapit sabihin dahil sa nangyari; ipse! ang paliligo sa Dampalit (daang paliit), ang sigangan sa baybay ng lawa, ang paglalaro ng tresillo sa palasyo at pagdayo sa gayon 6 ganitong kalapit na binubulusan ng tubig 6 sa lawang kinalalagyan ng mga buwaya ay mainam pa kay sa roon at hindi pa mapapara ang karangalan ng inang bayan. Nang isa sa mga huling araw ng buwan ng Disiembre ay nakikipaglaro ng tresillo ang Oapitang General sa« mantalang inaantay ang oras ng pananghalian. Katatapos pa lamang niyang maligo at pag-inom ng isang basong sabaw at , laman ng buko, kaya't ang mga sandaling iyon ay siyang bagay samantalahin sa paghingi ng mga biyaya. Isa pang nakapagpaparagdag sa kaniyang katuwaan ang pananalo, sapagka't pinupunyagi ni P. Irene at ni P. Sibyla, na kaniyang mga kalaban, ang lihim na pagpapatalor samantala namang si P. Oamorra ay nagngingitngit sapagka't, sa dahilang kararating pa lamang ng umagang yaon ay hindi niya batid ang mga pakanang iyon. Sa dahilang pinagbubuti ng paring-artillero ang pakikipaglaro ay namumula at napapakagat labi sa tuwing malilibang 6 mamamali sa pag

— 90 — sugal si P. Sibyla, nguni't hindi siya makaimik dahil sa malaki niyang pag-aalang-alang sa dominiko; datapwa'y si P. Irene naman ang pinagbubuntuhan niya ng galit, sapagka't ipinagpapalagay niyang mapagpusa at sa gitna ng kaniyang kabuhalhalan ay di binibigyang halaga. Hindi man lamang siya tinitingnan ni P. Sibyla: binabayaan siyang mag-uungol; datapwa si P, Irene, sa dahilang mapakumbaba, ay humihinging tawad samantalang hinihimas ang tungkil ng mahaba niyang ildng. Ang General naman ay nagagalak at sinasamantala ang pagkakamali ng kaniyang mga kalaban, sapagka't siya'y mabuting magparaan, alinsunod sa paayo ng kanonigo. Hindi batid ni P. Oamorra na ang pinaglalaruan sa ibabaw ng dulang na iyon ay ang ikalulusog ng pag-iisip ng mga pilipino, ang pagtuturo ng wikang kastila, sapagka't kung nalalaman niya, ay malugod sanang nakihalo sa Idruan. Sa mga durungawang bukas ay pumapasok ang malinis at masarap na simoy at natatanaw ang lawa, na ang kaniyang tubig ay mahinhing bumubulong, sa paanan ng bahay, nawaring nangangayumpapa. Sa dakong kanan, sa malayo, ay natatanaw ang pulong Talim na lubhang bughaw; sa gitna ng lawa at halos katapat lamang ay may isang pulong kulay dahon, ang pulo sa Kalamba, na walang tao at ang ayos ay waring kabiyak na buan: sa kaliwa, ang magandang pangpangin na nahihiyasan ng kakawayanan, isang bundok bundukang tanaw ang boong lawa, malalawak na bukirin, sa dako pa roon ay bubong na saga sa mga pagitan ng kulay na berdeng maitimitim ng mga dahon, pagkatapos ay ang bayang Kalamba at sa huling dakong abot ng tanaw ay waring bumababa ang langit sa tubig ng lawa na anyong dagat, na siyang sanhing tawagin siyang "dagat na tabang" ng mga taga roon. Sa isang dulo ng salas ay naroroon ang kalihim na nakaupo sa harap ng isang mesa na kinapapatungan ng ilang putol na papel. Ang General ay masipag at hindi niya ibig ang mag-aksaya ng panahon, kaya't tinatapos ang ilang gawain samantalang nag-aalkalde sa tresillo 6 samantalang namimigay ng baraha. Samantala namang naglalaruan ay naghihikab at nabubugnot ang kalihim. Ang ginagawa sa umagang iyon ay ang pagpapalitpalit ng bayang dapat kalagyan ng mga kawani,

— 91 — mga pag-aah's sa katungkulan, pagpapatapon sa malaydng lupa, pagbibigay ng biyaya at ibp., nguni't hindi p£ dumarating sa malaking usapang inaantay ng lahat, ang ukol sa kahilingan ng mga nag-aaral na pahintulutan silang makapagtayo ng isang Aeademia ng wikang kastila. Ang isang kawamng may mataas na katungkulan, si don Oistodio at isang prayleng nakatungo at waring may iniisip 6 may kabigatan ang loob (P. Fernandez ang kaniyang pangalan) ay nangagtatalong marahaa ang usapan, samantalang payao't dito sila sa dalawang dulo ng salas. Sa isang silid na kalapit ay nadidingig ang tunog ng mga bola ng billar, tawanan, halakhakan, ang boses ni Simoun; ito'y nakikipagbillar kay Ben Zayb. Si P. Oamorra ay biglang nagtindig. — iSi Oisto na ang makisugal sa inyo, punales!— ang pabulalas na sabing kasabay ang paghahagis ng rnga barahang nalalabi sa kaniya, sa ulo ni P. Irene — ipunales! ang taya ay sigurong siguro na, kundi man ang eodillo, at natalo pa dahil sa tawag! iPunales! si Oristo na ang makisugal! At galit na galit na isinasalaysay sa lahat ng naroroon ang pangyayari, lalong lalo na sa tatlong naglalakad, na waring siyang ibig niyang pahatulin. Sumusugal ang General, siya ay laban, may tiklop na si P. Irene: humatak siya sa espada at ipunales! hindi pinasunod ng kamoteng si P. Irene ang kaniyang masamang baraha. iSi Cristo na ang makilaro! Siya'y hindi naparoon doon upang magpatalo ng salapi at durugin ang kaniyang ulo sa walang kapararakan. — Ang akala marahii ng neneng ito — ang patuloy na namumula — ay kinikita ko ang salapi ng papalikwatlikwat lamang. iNgayon pa namang ang aking mga tao'y nangagsisitawad na! At umuungol na tumungo sa kinalalagyan ng billar, na, hindi na pinakinggan ang mga hinging ipagpaumanhin ni P. Irene na nagtatangkang mangatwiran sa tulong ng paghaplos ng ilong. — dlbig po ba ninydng umupo, P. Fernandez? — ang tanong ni P. Sibyla. — Masamang manglalaro ako ng tresillo — ang sagdt ng prayle. — Kung gayo'y paparituhin si Simoun — ang sabi ng Ge

— 92 — neral — ieh! Simoun, eh, mister!

— 93 — makabanl sa daan sa taong parurusahan, samantalang ipinaghahatiran, at ibp. : Ang hamon ay napakatangi. Ang tatlong lalakadlakad ay nangagsilapit. — Nguni't ginoong Simoun — ang tanong ng mataas na kawani — iano ang mahihita ninyo sa pananalo ng kabaitan sa bunganga, at mga buhay ng tao, mga pagpapatapon at mga pagpatay? — iMalaki! Bagot na ako sa kadidingi'g ng rnga usapang tungkol sa mga kabaitan at nasa kong maipong lahat, ang lahat ng nakakalat sa mundo, na nakapasok sa isang supot upang itapon sa dagatkahi't na kailanganing pamataw ang lahat ng aking brillante. — iSumpong din iyan! — ang bulalas na tumatawa ni P. Irene — £at ano naman ang gagawin ninyo sa mga pagpapatapon at pagpapapatay ?. — Upang linisin ang bayan at pawiin ang lahat ng masasamang budhi. . — iAh! hangga ngayo'y may galit pa kayo sa inyong mga tulisan, gayong mangyayaring hingan sana kayo ng lalong malaking tubos 6 kinuha sana ang lahat ng inyong alahas. iHuwag naman kayong walang utang na loob! Ipinamarali ni Simoan na siya'y hinarang ng mga tulisan, na pagkatapos siyang mapigi'ng na isang araw, ay pinabayaan siyang magpatuloy ng lakad na walang hininging tubos kundi ang dalawa niyang rebolber na Smith at ang dalawang kahang punglo na kaniyang dala. Idinugtong pang ipinakukumusta raw sa kaniya ang Oapitan General. Dahil doon at sa dahilang ibinalita ni Simoun na ang mga tulisan ay maraming eseopeta, baril at rebolber at sa gayong mga tao'y hindi maaaring makalaban ang nag-iisa kahi't na may sandata, ay lalagda ng bagong utos ang Capitang General na ukol sa mga "pistolas de salon" upang maiwasan na ang mga tulisan ay magkaroon ng armas. — iHuwag, huwag! — ang tutol ni Simoun — sa ganang akin, ang mga tulisan, ay siyang mga taong lalong raay karangalan sa lupaing ito; siia ang tanging kumikita ng ikabubuhay sa mabuting kaparaanan

— 94 — Tututol sana si Dn. Oustodio; tunay ngang isang amerikanong wwlato na walang pinag-aralan ang Simoun na iyon, na sinasamantala ang pakikipag-ibigan niya sa Oapitan General upang alimurahin si P. Irene. Tunay nga kung sa bagay na kung si P. Irene ang nakadaki'p sa kaniya ay hindi siya nakawala ng dahil sa gayong kaliit na bagay. - Sa ang kasamaan ay wala sa pagkakaroon ng tulisan sa mga bundok at kaparangan — ang patuloy ni Simoun — ang kasamaan ay nasa sa mga tulisang bayan.... — Na gaya ninyo — ang dugt6ng na tumatawa ng kanonigo. — Oo, gaya ko, gaya natin, tayo'y mangagtapat; dito'y walang indio na nakadidingig sa atin, — ang dugtong ng magaalahas — ang kasamaan ay nasa pangyayaring tayong lahat ay hindi mga tulisang hayag: kung ito'y mangyari at ma. nirahan na tayo sa gubat, sa araw na iyan, ay ligtas na ang bayan, sa araw na iya'y sisibol ang isang bagong kalipunan na siya na sa sarili ang mag-aayos . . . . at sa gayon ay matiwasay nang makapaglalaro ng tresitlo ang Oapitan General, na hind! siya kailangang linlangih ng kalihim.... Nang mga sandaling iyon ay naghihikab ang kalihim at nag-iinat na itinataas sa ulo ang mga kamay at iniunat sa ilalim ng mesa ang mga paa niyang nagkakapatong. Ang lahat ay nagtawanan ng siya'y makita.. Pinutol ng General ang pag-uusap at matapos na bitiwan ang barahang kaniyang sinusuksok ay nagwikang: — iSiya, siya! Siya na ang biruan at sugalan; gumawa tayo, pagbutihin natin ang gawa, kalahating oras pa ang kdlang sa oras ng pagkain. ^Marami bagang bagay ang kailangang lutasin? Lahat ay nakingig. Sa araw na iyon pagtatalunan ang ukpl sa pagtuturo ng wikang kastila, kaya't may ilang araw nang naroroon si P. Sibyla at si P. Irene. Batid nang ang una, sa dahilang siya'y Vice-Rector, ay laban sa panukala, at ang pangalawa ay kumakatig at kinakatigan naman ng eondesa. — &Ano, ano? — ang tanong na naiim'p ng General, — Hang hunghol ha maha hama he halon — anang kalihim na tinimpi ang isang paghihikab. - i Ipinagbabawal mula ngayon! — Ipagpatawad po ninyo, aking General, — ang sabi ng ina

The text on this page is estimated to be only 27.35% accurate

taas na kawam' — -Ipahintulot po sa akin ng inyong karangalan na sabihing sa alin mang bansa sa Sangsinukob ay hindi ipinagbabawal ang mga "armaa de salon" Ikinibi't ng General ang kaniyang balikat. — Hindi tayo nakikigaya sa alin inang bansa sa mundo — ang matigas na sabi ng General. Kailan ma'y nagkakatalo ang General at ang mataas na kawani, at sukat na ang isang pahiwatig nito upang ang una'y magmatigas sa kaniyang balak. Humanap ng ibang daan ang mataas na kawani. — Ang mga "armas de salon" ay sa mga daga at inahing manok lamang nakasasakit — ang wika — masasabi — s lahat ng "armas de sal.in" ay may anim na milimetro ang laki ng punglo, tangi laniang kung may ibang laki na ipinagbibili. Pahintulutang ipngbil! ang lahat ng mga walang anim na milimetro. Pinuri ng lahat ang naisip ni Simoun, tangi ang mataas na kawaning ibinulong kay P. Fernandez na iyon ay hindi tuwi(i, ni hindi pamamahala. — Ang guro sa Tiani, — ang patuloy ng kalihim samantalang binabasa ang ilang papel — humihinging bigyan siya ng lalong malaki'ng bahay upang — ^Ano pang malaking bahay, sa mayroon na siyang sariling isang kamaligT — ang putol ni P. Oamorra na nalimutan na ang tresillo at lumapit sa usapan. — Sira* daw ang bubungan— ang sagot ng kalihim — at sa dahilang bumih' siya ng mga mapa at euadro, sa sariling gugol, ay hindi mapabayaang ulani't arawin

— 96 — — Nguni't wala akong pakialam sa mga bagay na iyan — ang bulong ng General — sa Namamahala sa Pangasiwaan humingi, sa Pangulong Pulong lalawigan, sa Nuneio — Ang masasabi ko sa inyo — ang sabi ni P. Oamorra — ang maestrillong iyan ay isang filibusterillo na masama ang loob; akalain ba ninyong ipinagsasabi ng ereheng iyan na ang inililibing daw ng mainam na paglilibing at ang hindi ay magkaisa din kung mabulok! i Balang araw ay pagkukukutusan ko iyan, eh! At inianyong pasuntok ni P. Oamorra ang kaniyang kamay. — At sadya naman, — ang wika ni P. Sibyla na waring walang kinakausap kundi si P. Irene — na ang ibig mag-turo ay maaaring magturo kahi't saang dako, sa walang bahay: si Soerates ay nagturo sa mga lansangang bayan, si Piaton ay sa mga halamanan ng Akademo at si Cristo ay sa mga kabundukan at karagatan. — Marami akong karaingan ng maestrillong iyan — ang sabi ng General na nakipagsulyapan kay Simoun — inaakala kong ang lalong mabuti ay alisin siya. — iAlisin! — ang ulit ng kalihim. Ikinalungkot ng mataas na kawani ang kapalaran ng sawing taong iyon na humihingi ng abuloy at ang nakamit ay ang pagkaalis sa katungkulan, kaya/t tinangkang saklolohan. — Ang katotohanan ay — ang sabing may panganganib — na ang pag-aaral ay hindi naaarugang mabuti — Nagtakda na ako ng maraming halaga na ipamimili ng mga kailangan — ang sabing mataas ng General, na waring ang ibig turan ay: iGumawa na ako ng higit sa nararapat! — Ngunit't sa dahilang walang bahay na sadya ay nangasisira ang mga kasangkapang binibiii — Hindi magagawang sabaysabay na lahat — ang biglang putol ng General — Hindi mabuti iyang paghingi ng mga guro dito ng mabubuting bahay gayong ang mga guro sa Espana ay namamatay ng gutom. Kalabisan na iyang ibig pang humigit kay sa mga nasa Inang-bayan. — i Filibusterismo! — iUna muna sa lahat ang Inang-bayan! iuna muna ang ating pagkakastila! — ang dugtong ni Ben Zayb na ang

- 97 mata'y kumikinang dahil sa busog ng pag-ibig sa tinubuang lupa, at namula ng kaunti dahil sa nakitang siya'y napag-isa. — Magmula ngayon — ang sabi ng General — ay alisin sa tungkol ang bawa't dumaing. — Kung ang munakala ko lamang ay tatanggapin — ang pasumalang sabi ni don Oustodio, na waring kinakausap ang sarili. — iUkol sa mga bahay paaralan? — Magaan, magagawa at walang gugol, na gaya ng lahat ng aking munakala, anak ng mahabang pagkamalas sa mga bagaybagay at pagkakilala sa lupamg ito. Ang mga bayan ay magkakaroon ng paaralan na hindi paggugugulan ng pamahalaan. — Batid na ang bagay na iyan — ang pakutyang sabi ng kalihim — ipag-utos sa mga bayang itayo sa tulong ng kanilang sariling gugol. Ang lahat ay nagtawanan. — Hindi po, hindi po — ang sigaw ni Don Oustodio na nangupinyo at namula — ang mga bahay ay nakatayo na at nag-aantay lamang na gamitin. Mabuti sa katawan, walang kapintasan at maaliwalas Ang mga prayle ay may pangambang nagtinginan. ilpalalagay kaya ni Don Oustodio na gawing paaralan ang mga simbahan at mga kombento 6 bahay-pari? — iTingnan natin! — anang General na ikinunot ang noo. — Napakadali, aking General — ang tugon ni Don Oustodio na umunat at ginamit ang malaking boses na kagamitan niya sa mga tanging pagpupulong — ang mga paaralan ay bukas lamang sa mga araw na iginagawa at ang mga sabungan ay sa mga araw lamang ng pista.... Gawing paaralan ang mga sabungan kahi't sa loob man lamang ng sanglinggong araw. — iBah, bah, bah! — i Pumuslit na rin ! — Nguni't ikung ano ano ang naiisip ninyo Don Custodio! — ilsang kahalakhalak na panukala! — iAng lahat ay nalulusutan nito! — Nguni't mga ginoo — ang sigaw ni D. Oustodio ng madingig ang gayong mga pabulalas — magpakatino nga tayo, 7

— 98 — iah'o pa ang bahay na lalong agpang kay sa sabungan? Malalaki', mabubuti ang pagkakayari, at wala namang kapararakan sa loob ng sanglinggo, At maging sa dako man ng maayos na ugali tingnan, ang aking panukala ay matatanggap; tnagiging isang panglinis at pagsisisi sa Hngguhan ng sabungan. — Nguni't maminsanminsan ay may sabong sa boong sanglinggo — ang pahiwatig ni P. Oamorra — at hindi dapat na yamang ang may pasabong ay nagbabayad sa Pamahalaan ay — iOh, siya sa mga araw na iyan ay huwag magpaaral ! — iBah, bah! — anang General — iang ganiyang kakilakilabot na bagay ay hindi mangyayari samantalang ako ang namamahala! IHindi magpapaaral dahil sa nagsasabong! iBah, bah, bah! i magbibitiw na niuna ako ng tungkol! At ang General ay lubha nga manding nasusulukasok. — Nguni't aking General, mabuti na ang mawala sa ilang araw kay sa buwanang mawala. — ilyan ay laban sa mabuting ugali — ang dugt6ng ni P. Irene na lalo pa manding bugnot kay sa General. — Lalong laban sa mabuting ugali, ang pagkakaroon ng maiinam na bahay ang sugalan at ang paaralan ay wala Magpakatino tayo mga ginoo at huwag tayong paakay sa raga udyok ng kalooban. Samantalang sa paggalang sa katauhan ay ibinabawal natin ang pagtatanim ng apian sa mga lupang ating nasasakop ay binabayaan naman natin ang paghitit, ang nangyayari'y binabaka natin ang masamang hilig at namumulubi tayo — Nguni't unawain ninyong iyan ay nagbibigay sa pamahalaan ng may apat na raa't liinang pung libong piso na walang anomang gawa — ang tugon ni P. Irene na lalo't lalo pang kumakampf sa pamahalaan — Siya, siya na, mga ginoo — ang sabi ng General na pinutol ang pagtatalo — mayroon akong baiak tungkol sa bagay na iyan at iniuukol ko ang aking pagninilay sa katalinuhang bayan.

- 99 — Ang kahilingan ng mga nag-aaral na humihinging pahintulot upang magbukas ng isang Akademia ng wikang kastila — ang sagot ng kalihim. Napuna sa lahat ng nasa salas ang pagkagulo, at matapos silang makapagtinginan ay napatitig sa General upang makilala ang ipapasiya. May anim na buwan nang ang kahilingan ay nag-aantay doon ng isang kapasiyahan at naging isang waii'y easus belli na tuloy ng ilang lupon. Ang General ay nakatungo na waring upang huwag makilala ng iba ang kaniyang iniisip. Bumibigat ang anyo ng pananahimik at ang gayon ay nahalata, ng General. — ^Ano ang pasiya ninyo? — ang tanong sa mataas na kawani. — iAno pa ang ipasisiya ko, aking General — ang sagot ng tinanong na kinibit ang balikat at ngumiti ng ngiting malungkot — iano ang ipasisiya ko kundi ang kahilingan ay karapatdapat at ipinagtataka ko ang pagtatagal ng anim na buan upang ang bagay na iyan ay mapasiyahan. — Hindi't may napapagitnang mga bagaybagay — ang malamig na tugon ni P. Sibyla na ipiniki't ng kaunti ang mata. Muling ikinibit ng mataas na kawani ang kaniyang balikat na waring hindi niya batid kung ano ang mga bagaybagay na iyon. — Bukod sa wala sa panahon ang ninanasa,— ang [patuloy ng dominiko — bukod sa taglay niyang laban sa aming kapangyarihan .... Hindi nakapagpatuloy si P. Sibyla at tumingin kay Simoun. — Ang kahilingan ay may anyong dapat paghinalaan — ang dugtong nitong huli na nakipagtinginan sa dominiko. Ito'y makalawang pumikit. Nang makita ni P. Irene ang gayon ay nahalata na niyang ang kaniyang usap ay talo na halos, sapagka/t kalaban si Simoun. — Isang payapang pagtakwil, isang pagbabangong ang gamit ay papel sellado — ang dugtong ni P. Sibyla. —

— 100 — kabago at napakalald, kundi panganganlan ng iba pang tawag; — ang dugtong ng kalihira sa dominiko — ang isa sa kanila'y nagngangalang Isagani, ulong hindi matino pamangki'n ng isang klerigo — Isa sa mga tinuturuan ko — ang sagot ni P. Fernandez — at ako'y nasisiyahang loob sa kaniya. — iPunales, kasiyahan din naman iyan! — ang bulalas ni P. Oamorra, — kamunti na kaming magpanuntukan sa bapor: sapagka't napakawalang galang, iitinulak ko siya at itinulak naman ako! — Mayroon pang isang nagngangalang Makaragui 6 Makarai — Makarai, — ang sagot ni P. Irene na nakihalo sa usapan, — isang binatang napakagandang ugali at nakalulugod. At ibinulong sa General. — Iyan ang sinabi ko sa iny6, mayaman iniluluhog ng eondesa na inyong tingnan. — iAh! — Isang nag-aaral sa panggagamot na nagngangalang Basilio. — Sa Basiliong iyan ay wala akong masasabi — ang tugon ni P. Irene na itinaas at ibinuka ang mga kamay na waring mag dodominus vobiscum; — sa ganang akin iyan ay tubig na hindi kumikilos. Kailan ma'y hindi ko naunawa ang ninanasa ni ang iniisip. iSayang at hindi natin kaharap ngayon si P. Salvi upang magpakilala sa atin ng pinagmulan ng binatang iyan! Naaalala kong aking nadingi'g na sinasabing niyong kaniyang kabataan ay may ipinakialam sa kaniya ang guardia sibil.. .. ang kaniyang ama'y napatay sa isang gulo na hindi ko na maalaala .... Si Simoun ay napangiting malumanay, walang kalatis, ipinatanaw lamang ang kaniyang ngiping mapuputi't mabuti ang pagkakahanay .... — iAha, aha! — anang General na tumango tango — igayon pala? iltala ninyo ang pangalang iyan! — Nguni, aking General, — ang sabi ng mataas na kawani ng makitang masama ang tungo ng salitaan — hanggang sa ngayon ay wala pang nababatid na bagay na laban sa mga binatang iyan; ang kanilang kahilingan ay matuwid at wala tayong karapatang huwag dinggin dahil sa panunulay lamang sa mga hakahaka. Sa akaia ko ay nararapat na sang

— 101 — aynnan ng Pamahalaan ang kahilingan at sa gay6n ay magpapamalas ng kaniyang pagkakatiwala sa bayan at ng katibayan ng kaniyang pagkakatatag ; at siya'y may kalayaang bawiing muli ang pahintulot kung makitang dahil sa kaniyang mabuting kalooban ay nagpapakalabis. Mga sanhi at paraan sa pagbawi ay hindi mawawalan, mababantayan natin sila.... ^Ano't pasasamam ang loob ng ilang binata, na mangyayaring magdamdam pagkatapos, gayong ang kanilang hinihiling ay nalalagda sa mga utos ng harl? Si P. Irene, si don Oustodio at si P. Fernandez ay nagpamalas ng kanilang pagsang-ayon sa pamagitan ng tango ng ulo. — Nguni't ang mga indio ay hindi nararapat matuto ng wikang kastila ibati'd baga ninyo? — ang sigaw ni P. Camerra — hindi dapat matuto, sapagka't pagkatapos ay nakikipangatuwiranan sa atin, at ang mga indio ay hindi dapat mangatuwiran kundi sumunod lamang at magbayad.... hindi dapat manghimasok sa pagsuri ng sinasabi ng mga kautusan at ng mga aklat i napakamatatalas at mga mapagusap! Pagkaalam ng wikang kastila ay nagiging kalaban Dg Dios at ng Espana . . . . basahin ninyo ang kabuhayang "Tandang Basio Makuna" at kung hindi gayon ; iiyan ang aklat! iMay mga katotohanang ganganito! At ipinakita ang mabibilog niyang kamay na pasuntok. Hinaplos ni P. Sibyla ang kaniyang anit na bilang tanda ng pagkainip. — ilsang salita! — aniya na umanyo ng anyong lalong mapayapa sa gitna ng kaniyang pagngingitngit — hindi ang pagtuturo lamang ng wikang kastila ang pinag-uusapan dito, dito'y may isang piping pagtutunggali ng mga nag-aaral at ng mga pari sa Unibersidad ng Sto. Tomas; kung masusunod ng mga nag-aaral ang kanilang hangad ay manghihina ang pananalig sa amin, sasabihing kami'y dinaig at mangagmamataas, at wala na ang paniniwala, wala na ang lahat! Pagkaguho ng unang sagka isino pa ang makahahadlang sa kabataang iyan? Sa aming paglagpak ay wala kaming gagawin kun di ang ipakilala naman ang paglagpak ninyo? Matapos kami ang pamahalaan naman. — ilyan ang hindi mangyayari, punalesl — ang sigaw ni P. Gamorra — itingnan muna natin kung sino ang may malakas na pangsuntok!

- 102 — Sa gayon ay nagsalita si P. Fernandez, na sa boong pagtatalo ay nanira larnang sa kangingiti. Lahat ay nakimatyag sapagka't kilalang siya'y rnay mabuting ulo. — Huwag sumama ang loob ninyo sa akin, P. Sibyla, kung hindi ninyo ako kaisa sa paghuhulong ukol sa bagay na ito, nguni't napakatanging kapalaran ang sa akin, na kailan man halos, ay kasalungat ako ng aking raga kapatid. Ang sabi ko nga/y hindi tayo dapat mabakla. Ang pagtuturd ng wikang kastila ay mangyayaring pahintulutan ng walang anomang kapanganiban, at upang huwag lumabas na isang pagdaig sa Unibersidad, ay nararapat na tayong mga dominiko ay magpauna sa pagkagalak ng dahil sa bagay na iyan; iyan ang politiea. ^Bakit tayo makikipaglabanan tuwi na sa bayan, sa tayo ay kakaunti at sila ay marami, sa kailangan natin sila at tayo'y hindi nila kailangan? — iHintay muna kayo, P. Oamorra, liintay muna kayo! — Payagan na nating ngayon ay mahina ang bayan at walang maraming nalalaman, ako man ay gayon din ang akala ko, nguni't bukas ay hindi na gayon, ni sa makalawa. Bukas makalawa ay sila ang magiging malakas, mab.ibatid ang kanilang mga kailangan at hindi natin mapipigii, gaya rin naman ng liindi mangyayaring mapigil, na, pagdating ng bata sa ilang gulang ay makaaiam ng maraming bagay. . . Ang sinasabi ko nga ay ibakit hindi natin samantalahin ang kalagayang ito sa kamangmangan upang magpah't ng paraan sa pamamalakad at itatag sa matibay na batayan, na hindi mapapawi, sa batayang katwiran, sa halimbawa, at huwag sa batayang kamangmangan? Sapagka't wala nang kagaya ng maging makatwiran, gaya ng sinabi ko sa tuwi na sa aking mga kapatid, nguni't ayaw akong dinggin. Ang indio, gaya rin ng alin mang bayang bata pa ay mapag-usig ng katwiran; humihingi ng parusa kung nagkasala, at namumuhi pag hindi kinamit ang gay6n. ^Marapat ang hinihingi? Ipagkaloob, ibigay natin sa kanila ang lahat ng paaralang kailangan, mapapagod din sila: ang kabataan ay bulagboi na talaga, ang nag-uudyok lamang sa kanila sa pag-uusig ay ang ating pagsalungat. Ang ating panildng karangalan ay luma na, P. Sibyla: gumawa, tayo ng iba, ang panilong pagkilala ng utang na loob, sa halimbawa. Huwag tayong magsamangmang, gayahan natin ang mga hesuita

— 103 — — iOh, oh, P. Fernandez! Hinding hindi: matitiis na lahat ni P. Sibyla, liban na lamang sa pagayahan sa kaniya ang mga hesuita. Namumutla't nangingimg na nagbubusa ng mga rnatalas. na wika. — Magpransiskano na muna.... iKahit na ano, huwag lamang hesuita! — ang sabing walang patumangga. — iOh, oh! — iEh, eh! Padre P ! ! Ang sumunod ay isang pagtatalong panabay ng lahat, na nalimot na ang General; nagsasalitang sabaysabay, nagsisigawan, hindi mangagkalinaw, nangagtatalo; si Ben Zayb ay kaharap ni P. Oamorra at nag-uumangan ng suntok, binabanggit ng isa ang mga gansa at ang isa'y ang mga manghihitit ng tinta, tinutukoy ni P. Sibyla ang kapitulo at si P. Fernandez naman ay ang sa Summa ni Sto. Tomas, at ibp., hangang sa pumasok ang kura sa Los Banos at sinabing nakahanda na ang pananghalian. Tumindig ang Oapitan General at sa gayo'y naputol ang pagtatalo. — iSiya, mga ginoo! — ang sabi — ngayo'y marami tayong nagawa, gayong tayo'y nasa kapanahunan ng pagpapahinga! May nagsabing ang mga maseselang na bagay ay dapat pagusapan sa pagtatapos ng pagkain. Ako'y lubos na sangayon sa sabing iyon. — Baka masira ang tiyan natin — ang sabi ng kalihim, na ang tinutukoy ay ang init ng salitaan. — Kung gayon ay ipagpabukas na natin. Nagtindigang lahat. — Aking General — ang sabing marahan ng mataas na kawani — ang anak na babai ni kabisang Tales ay nagbalik na muli't hinihingi ang paglaya ng kaniyang nunong may sakit na hinuling bilang kapalit ng ama Tiningnan siyang masama ang loob ng General, na hinaplos ang malapad na noo. — Putris yatang ihindi na babayaang ang tao'y makapananghaling mapayapa! — Ikatlong araw na ng kaniyang pagparito; isang kaawaawang dalaga. . .. — iAh, demonio! — ang bulalas ni P. Oamorra — sinasabi ko na ngang mayroon akong bagay na sasabihin sa Gene

— 104 ral; kung kaya nga akd naparito ay upang katigan ang kahilingan ng binibining iyan! Kinamot ng General ang kaniyang tainga. — iSiya— ang sabi— padalhan ng sulat ng kalihim ang teniente ng guardia sibil upang pakawalan. IHindi masasabing hindi ako maawain at mahabagin ! At tumingin kay Ben Zayb. Ikinisap ng mamamahayag ang kaniyang mata. XII PLAOIDO PENITENTE Masama ang loob at halos ang mga mata'y lumuluha ng lumalakad sa Eseolta si Plaeido Penitente upang tumungo sa Universidad ng Sto. Tomas. May mga ilang linggo lamang na kararating na galing sa kaniyang bayan at makalawa nang sumulat sa kaniyang ina na ang iniuukilkil ay ang kaniyang nasangiwan ang pag-aaral upang umuwi at maghanap buhay. Sinagot siya ng kaniyang ina na magtiistiis, makuha man lamang ang pagka baehiller en artes, sapagka't sayang namang iwan ang pag-aaral, matapos ang apat na taong paggugugol at paghihirap ng isa't isa sa kanila. iSaan buhat ang pag-ayaw ni Penitente sa pag-aaral, gayong siya'y isa sa mga masumigasig at bantog sa paaralang pinamamahalaan ni P. Valerio sa Tanawan? Doon ay nabibilang si Penitente na isa sa mga ialong mabuti sa latin at matalas sa pakikipagkatwiranan, na marunong gumusot at maghanay ng mga paguusap na lalong magaan at walang kahirapan; siya ang inaaring laldng pinakamatalas ng kaniyang mga kababayan, at dahil sa kabantugang iyon, ay ibinibilang na siyang pilibustero ng kaniyang kura, katunayang lubos na hindi siya hangal ni taong walang namumuwangan. Hindi mawatasan ng kanyang mga kasama ang gayong nasang pag-uwi at iwan ang pag aaral; wala namang nililigawan, hindi manunugal, bahagya ng marunong ng hungkian at kapangahasan na sa kaniya ang pakikilaro ng isang rebesino; hindi naniniwala sa payo ng mga prayle, kinukutya ang tanddng Basio, may salaping higit sa kailangan, may mahuhusay na damit; nguni't gayon man, ay masama ang loob kung pumasok at kinasusuklaman ang mga aklat.

— 105 — Sa tulay ng Espana, na ang tanging bagay na taglay na ukol sa Espana ay ang pangalan lamang, sapagka't sampu ng kaniyang mga bakal ay galing sa ibang lupain, ay nakatagpo ng mahabang hanay ng mga binatang tungo sa loob ng Maynila upang pumasok sa kamkanilang paaralang pinapasukan. Ang ilan ay suot taga Europa, matutulin ang lakad, na dala ang mga aklat at kuaderno, may iniisip, inaalaala ang kanilang mga lisyon at mga sinulat na ihaharap; ang mga ito'y taga Ateneo. Ang mga taga Letran ay napupuna sapagka't lahat halos ay suot pilipino, sila ang lalong makapal at walang maraming aklat. Ang bihis ng mga taga Universidad ay lalong rnanyos at makisig, mararahan ang lakad at madalas pang tungkod ang dala at hindi aklat. Ang kabataang nag-aaral sa Pilipinas ay hindi mapanggulo at mapag-ingay; nangaglalakad na wari'y may iniisip; ang sino mang makakita sa kanila ay magsasabing sa harap i g kanilang mga mata ay walang ano mang pagasang natatanaw, ni magandang kinabukasan. Kahi't na sa mga ilan ilang dako'y nakapagpapasaya sa hanay ang matalagbay at makulay na anyo ng mga nag-aaral na babai sa Eseuela Munieipal, na may mgi sintas sa balikat at bitbit ang kanilang mga pinag-aaralang aklat at kasunod ang kanilang mga alila, ay bahagya nang madingig ang isang tawa, bahagya nang madingig ang isang aglahi; walang mga awitan; walang masasayang parunggit; kung baga man ay mabibigat na biro, awayan ng maliliit. Ang mga malalaki ay karaniwan nang walang kibo at maayos ang kagayakan na gaya ng mga nag-aaral na aleman. Si Plaeido ay naglalakad sa liwasan ni Magallanes upang pumasok sa butas — dating pinto — ng Sto. Domingo nang biglang tumanggap ng isang tampal sa balikat na siyang nakapagpalingon sa kaniyang bigla, na masama ang ulo. — iHoy, Penitente, hoy, Penitente! Ang tumampal pala ay ang kasama niyang si Juanito Pelaez, ang mapaglangi's at minamahal ng mga guro, walang kapara sa kasamaan at kalikutan, may tinging mapanukso at ngiting mapagbiro. Anak ng isang mestisong kastila, mayamang mangangalakal ng isa sa mga arrabal, na umaasa sa katalinuhan ng binata; dahil sa kaniyang pagkamakulabid ay hindi nahuhuli sa iba, may ugaling mapagbiro ng masama sa lahat

— 106 — at pagkatapos ay magkakanlong sa likuran ng mga kasama at may katangitangi siyang kakubaan na lumalaki' kailan ma't may panunuksong ginagawa at nagtatawa. — iNakapag-ah'w ka bang mabuti, Penitente? — ang tanong na kasabay ang mga malakas na pagtampal sa balikat. — Ganoon, ganoon — ang sagot na may kamuhian ni Plaeido — iat 'ikaw? — iMabuting mabuti! Sukat ba namang anyayahan ako ng kura sa Tiani, na sa kaniyang bayan ako magpahinga; naparoon ako kaibigan! ^Kilala mo ba si P. Camorra? Siya'y isang kurang mapagpaumanhin , mabuting kaibigan, matapat, lubhang mapagtapat, kagaya ni P. Paeo. . . . At sa dahilang maraming dalagang magaganda doon, ay nanapatan kaming dalawa, ang pigil niya'y gitarra at kumakanta ng mga peteneras at ako nama'y biolin . . . . Masasabi ko sa iyo, kaibigan, na gayon na lamang ang saya namin; walang bahay na hindi namin inakyat. Bumulong sa tainga ni Plaeido ng ilang salita at pagkatapos ay nagtawa. At sa dahilang nagpakita ng pagkakamangha si Plaeido, ay idinagdag pang: — iMaisusumpa ko sa iyo! At walang hindi pangyayari, sapagka't sa pamag-itan ng isang utos ng pamahalaan ay maaaring pawiin ang ama, asawa 6 kapatid at tapus ang salitaan! Gayon man ay nakatagpo kami ng isang ungas, katipan mandin ni Basilio sa akala ko. Napakaulol niyong si Basilio! Magkaroon ba naman ng niligawang hindi marunong ng wikang kastila, walang yaman at naging alila pa! Masungit na masungit nguni't maganda. Isang gabi'y hinambalos ni P. Oamorra ang dalawang nanapatan sa kaniya at salamat na lamang at hindi nangapatay. Nguni't gayon man ay masungit pa rin ang babai. Datapwa'y susuko rin siya na gaya ng iba. Si Juanito Pelaez ay malakas na humahalakhak na warikj ikinaliligaya niyahg lubos ang gayon, Minasdan siyang masama ang loob ni Plaeido. — Hintay ka pala ^,ano ba ang iniulat kahapon ng katedratiko? — ang tanong na iniba ang salitaan. — Kahapon ay walang pasok. — iOho! At kamakalawa? — iTao ka. Huebes, e!

— 107 — — Siya nga pala inapakahayop ako! inasa ang talaan ng mga pangalan at itinakda ang lisyon: ang ukol sa mga salamin. Tingnan mo; mula rito hanggang doon, isasaulo, walang labis walang kulang.... tatalunan ang kaputol na ito at it.6 ang isiisunod. At itinuturo ng daliri sa pisika ni Ramos ang mga dakong pag-aaralan, ng biglang sumalipadpad sa hangin ang aklat dahil sa isang tampal na papaitaas na ibinigay ni Juanito. — Siya bayaan mo nga ang lisyon, mag ipit na araut na tayo. Tinatawag na ipit na araw ng mga nag-aaral sa Maynila, ang araw na napapagitna sa dalawang kapistahan, na inaalis at pinapawi sa kaibigang sarili ng mga nag-aaral. — Mlam mO bang napakahayop mo nga? — ang tugong pagalit ni Plaeido samantalang pinupulot ang kaniyang aklat at mga napel — Halinang mag ipit na araw — ang ulit ni Juanito. Ayaw si Plaeido: hindi dahil sa pagkukulang ng dalawa'y hindi itutuloy ang klase ng mahigit sa isang daa't limang pu. Naaalaala ang mga paghihirap at pag-iimpok ng kaniyang ina na siyang nagbibigay ng ginugugol niya sa Maynila at siyang nagsasalat. Nang mga sumandaling iyon ay pumapasok sila sa butas ng Sto. Domingo. — Maalala ko pala — ang bulalas ni Juanito ng makita

— 108 — ang liwasan sa harap ng bahay-aduana — ialam mo bang ako ang natungkulang mangilak ng ambagan? — iAnong ambagan? — Ang sa monumento. — iAn6ng monumento? — iAlin pa! ang sa kay P. Baltazar ^hindi mo ba nalalaman? — iAt sino ba ang P. Baltazar na iyan? — iAba! iisang dominiko! Kaya't lumapit ang mga pari sa mga nag-aaral. iSulong na, magbigay ka na ng tatlo 6 apat na piso upang makitang tayo'y hindi maramot! Upang huwag masabing sa pagtatayo ng isang estatua ay ang alapot nila ang dinukot. iSulong na Plaeidete! hindi mawawalang kabuluhan ang salapi mo! At sinabayan ang salitang ito ng isang makahulugang kindat. Naalaala ni Plaeido iyong isang nag-aaral na nakalalampas sa pagsusuri dahil sa paghahandog ng kanario, kaya't nagbigay ng tatlong piso. — Tingnan mo, isusulat kong maliwanag ang iyong pangalan upang mabasa ng propesor, ^nakikita mo ba? Plaeido Penitente, tatlong piso. iAh! itingnan mo! Sa loob ng ikalabing limang araw ay pista ng propesor sa Historia Natural. . . . Alam mong napakamasaya, na hindi naglalagay ng pagkukulang at hindi tumatanong ng lisyon. iKaibigan, dapat tayong gumanti ng utang na loob! — iSiya nga! —

— 109 — — iAh, siya nga pala! napakahayop ako!

— 110 — mapanata; dadalaw sa Birhen del Rosario sa kaniyang piniling araw: ang mga mata ng nanonood ay handang lahat upang tanawin ang anyo at laki ng paa ng mga binibini sa pag-ibi's sa sasakyan : minsan ay isang nag-aaral na lumalabas sa pintuan na taglay pa sa mukha ang pagkakapanalangin: dumaan sa simbahan upang idalangin sa Birhen na mangyaring maliwanagan niya ang lisyon, upang tingnan kung naroroon ang kaniyang nilalangit, makipagsulyapan at tumungo sa paaralan na taglay sa alaala ang mga matang magiliw na iyon. Nguni't namatyag sa mga pulutong ang galawan, isang waring pagaantabay, at si Isagani ay napatigil at namutla. Isang sasakyan ang huminto sa pintuan: ang magkaparis na kabayong puti ay kilalang-kilala. Yaon ang sasakyan ni Paulita G6mez na nakalundag na agad sa lupa, na mabilis na wari'y ibon, na hindi binigyang panahong makita ng mga nanonood ang kaniyang paa. Sa isang mainam na kilos at isang haplos ng kamay ay naayos ang mga tupi ng kaniyang saya, at sa isang matuling sulyap na wari'y hindi kinukusa ay nakita si Isagani, bumati't ngumiti. Bumaba naman si aling Yietorina, tumingin ng paimbabaw sa kanyang salamin, nakita si Juanito Pelaez, ngumiti at binati ito ng magiliw. Si Isagani ay sumagot ng bating takot, na namumula dahil sa lugod; si Juanito ay nagpakayukoyuko, nag-alis ng sombrero at ikinilos ang mukha na kagaya ng -bantog na komiko at karikato Panza kung tumatanggap ng pagakpakan. — iMeeaehis! IKay gandang dalaga! — ang bulalas ng isa, na humanda sa pagyao — sabihin ninyo sa katedratiko na ako'y malubha. At si Tadeo, ito ang kaniyang pangalan, ay pumasok sa simbahan upang sundan ang dalaga. Si Tadeo ay pumaparoon araw araw sa Unibersidad upang itanong kung may pasok at tuwi na'y nagtataka kung bakit may pasok: mayroon siyang hinalang may isang euaeha na panay at walang katapusan at inaantay niyang dumating sa bawa't sandali. At bawa't umaga, matapos na hindi mangyari ang mungkahi niyang magliwaliw, ay aalis na nagdadahilang may malaking kagipitan, 6 gagawin, 6 sakit, sa sandali pa namang ang kaniyang mga kasama ay papasok sa klase. Nguni't sa di mabatid na kaparaanan ay na

— 111 — kalalampas si Tadeo sa mga pagsusuri, ginigiliw ng kaniyang mga propesor at nahaharap sa isang magandang kinabukasan. Samantala naman ay nagsisimula ang mga kilusan at gumagalaw ang mga puliipulutong; pumanaog na sa klase ang propesor sa Pisika at Kimika. Ang mga nag-aaral, na waring nawalan ng pag-asa, ay ay pumasok sa loob ng paaralan na nangakabitiw ng ilang bulalas sa di kasiyahang loob. Si Plaeido Penitente ay nakisundd sa karamihan. — iPenitente, Penitente! — ang tawag sa kaniyang palihi'm ' ng isa — lumagda ka rito! — At ia.no iyan? — Huwag mo nang tanungm, lumagda ka! Waring naramdaman ni Plaeido na may pumipirol sa kaniyang tainga; nasa sa alaala niya ang kabuhayan ng isang kabisa sa kaniyang bayan, na dahil sa pagkakalagda sa isang kasulatang hindi batld ang laman, ay nabilanggong malaon at kaunti pang napatapon. Upang huwag niyang malimot ang pangyayaring iyon ay pinirol siya ng malakas sa tainga ng isa niyang amain. At kailan mang nakakadingig siya ng salitaang ukol sa paglagda ay waring nararamdaman niya sa kaniyang tainga ang sakit na tinanggap. — Patawarin mo ako, kasama, nguni't hindi ako lumalagda sa ano man, kailan pa ma't hindi ko pa nauunawa. — INapakahangal mo! nakalagda na rito ang dalawang earabineros eelestiales

— 112 — tutol. ^Alam mo ba? Si Makaraig at ilan pang kasama ay humihinging magbukas ng isang akademia ng wikang kastila, bagay na isang malaking kaululan — iSiya, siya! kasama, mamaya na sapagka't nangagsisimula na — ang sabi ni Plaeido na nagpupumiglas. — iNguni't, hindi naman bumabasa ng talaan ang inyong propesor! — Oo, kung minsan ay bumabasa. iMamaya na! mamaya na! At saka.... ayokong sumalungat kay Makaraig. — Nguni't hindi naman pagsalungat, lamang ay Hindi na «iya nadingig ni Plaeido, malayo na't nagtutumulin sa pagtungo sa klase. Nakadingig ng iba't ibang lad sum! iad sum! iputris, binabasa ang talaan!.... nagmadali at dumating sa pinto ng nasa letrang Q pa naman. — iTinamaan ng.... — ang bulong na napakagat labi. Nag-alinlangan kung dapat 6 hindi dapat pumasok; ang guhit ay nakalagay na at hindi na maaalis. Kaya lamang dumadalo sa klase ay hindi upang mag-aral kundi upang huwag lamang magkaroon ng guhit; walang ginagawa sa klase kundi pagsasabi ng lisyong sinaulo, basahin ang aklat at malaki na ang mangisangisang tanong na malabo, malalim, nakalilito, wari'y bugtong: tunay nga na di nawawala ang munting pag aaral — ang dati rin — na ukol sa kapakumbabaan, sa pagka-maalinsunod, sa paggalang sa mga pari, at siya, si Plaeido, ay mapakumbaba, masunurin at magalang. Aalis na sana nguni't naaalaalang nalalapit ang paglilitis at hindi pa siya natatanong ng propesor at waring hindi siya napupuna; mabuting pagkakataon iyon upang siya'y mapuna at makilala. Ang makilala ay katimbang ng pagkaraan ng isang taon, sa dahilang kung walang anoman ang magbigay ng suspenso sa isang hindi kilala, ay kailangang magkaroon ng pusong matigas upang huwag mabakla sa pas;kakita sa isang binata na isinisisi sa araw-araw ang pagkaaksaya ng isang taon niyang buhay. Pumasok nga si Plaeido na hindi patiyad na gaya ng dating ugali kundi pinatunog pa ang kaniyang mga takon ng sapatos. At ilabis na tinamo ang ninanasa! Tiningnan «iya ng katedratiko, ikinunot ang noo at iginalaw ang ulo na waring ang ibig sabihin, ay: — IWalang galang, magbabayad ka rin sa akin!

XIII ANG ARALAN NG PISIKA Ang klase ay isang look na higit ang kahabaan sa kaluwangan at may malalaking durungawang may karali na pinapasukan ng hangin at liwanag. Sa hinabahaba ng dingding na bato ay may tatlong baitang na bato na may takip na dalig, na puno ng mga nag-aaral na ang pagkakahanay ay alinsunod sa unang letra ng kanilang pangalan ; sa ibayo ng pasukan, sa ilalim ng isang larawan ni Santo Tomas de Aquino, ay nalalagay ang luklukan ng propesor, mataas at may dalawang hagdan sa magkabilang panig. Liban sa isang magandang tablero na may markong narra na hindi halos nagagamit, sapagka't nasusulat pa ang viva! na nakita roon sapol sa araw ng pasukan, doon ay walang anomang kasangkapang matino 6 sira. Ang mga dingding, na pinintahan ng puti at natatanggol sa ilang dako ng mga lariong may sarisaring kulay upang maiwasan ang mga pagkakakiskis, ay buhad na buhad; ni isang guhi-t, ni isang inukit, ni bahagyang kasangkapan na ukol sa Pisika! Ang mga nag-aaral ay hindi nangangailangan ng higit pa sa roon, walang naghahanap ng pagtuturo sa pamamag-itan ng pagsasanay sa isang karunungang lubhang ukol sa kasanayan; mahabang panahdn nang gayon ang pagtuturo at hindi nagulo ang Pilipinas, kundi patuloy pa rin ngang gaya ng dati. Maminsan minsan ay bumababang buhat sa langit ang isang kasangkapan na ipinakikitang malayo sa nag-aaral, gaya ng pagpapakita ng Santisirao sa mga mapanambang nangakaluhod, tingnan mo ako nguni't huwag salangin. Panapanah6n, pag nagkakaroon ng nagtuturong may maganddng loob, ay nagtatakd& ng isang araw sa loob ng taon upang dalawin ang makababalaghang Gabinete at hangaan mula sa labas ang mga kasangkapang di maturan ang kabuluhan, na nangakalagay sa loob ng mga kinalalagyan; walang makadadaing; ng araw na iyon ay nakakita ng maraming tanso, maraming bubog, maraming tubo, bilog, gulong, kampana, at ibp.; at hindi na hihigit pa roon ang pagtatanyag, ni hindi nagugulo ang Pilipinas. Sa isang dako naman ay alam ng mga nag-aaral na ang mga kasangkapang iyon ay hindi binili dahii sa ka8

— 114 — nila ihindi hangal ang mga prayle! Ang Gabineteng iyon ay ginawa upang ipakita sa mga taga ibang lupa at sa mga matataas na kawaning nanggagaling sa Espana, upang sa pagkakita noon ay igalaw ang ulo na may kasiyahang loob, samantalang ang umaabay sa kanila'y ngumingiting ang ibig sabihin wari'y: — iEh! Inakala ninyong ang matatagpuan ay mga paring huli sa kapanahunan? Kami ay kapantay ng mga kasalukuyan; mayro6n kaming isang Gabinete! At isusulat pagkatapos ng mga dayuhan at mga matataas na kawani, na pinasalubungan ng malugod na pagtanggap, sa kanilang mga paglalakbdy 6 mga tala, na: Ang Real y Pontificia Unwersidad ng Sto. Tomds sa Maynila, na pinamamahalaan ng bihasang orden dominikana, ay may isdng mainam na Gabinete ng Pisika na ukol sa ikatututo ng kabataan... Sa taontaon ay may dalawdng daa't limang pu ang • nagaaral ng tinurang asignatura, at marahil dald ng katamarant ng pagwawalang bahaia, sa kauntian ng kaya ng indio 6 ibd pang sanhing likds sa kanild 6 bagay na di mawatasan .... hanggdng sa ngayon ay hindi pa sumisipot ang isdng kahit munti man lamang, na Lavoisier, isdng Secchit ni isdng Tyndall, na lahing malayong pilipino. Datapwa/y upang mapagkilala ang katotohanan ay sasabihin namin, na sa Gabineteng ito nag-aaral ang tatlo 6 apat na pung pumapasok sa ampliaeion sa ilalim ng pamamahala ng isang nagtuturong gumaganap naman ng mabuti sa kanyang tungkulin ; nguni't sa dahilang ang lalong marami sa mga nag-aaral ay galing sa Ateneo Munieipal na ang pagtuturo doon ay sa pagsasanay sa loob ng Gabinete, ay wala ring malaking kabuluhan ang gayong pangyayari na di gaya nang kung ang makasamantala noon ay ang dalawang daa't limang pung nagbab'ayad ng kanilang matricula% bumibili ng aklat, nangag-aaral at gumugugol ng isang taon at walang namumuangan pagkatapos. Ang nangyayari, liban sa isang kapista 6 utusan na naging bantay ng mahabang panahon sa museo, kailan man ay walang nabalitang may napala sa mga isinaulong lisyon na pinagkakahirapan muna bago natutuhan. Nguni't balikan natin ang klase. Ang katedratiko ay isang dominikong bata na tumung

— 115 — k61 ng lubhang mahigpit at mabantog sa kaniyang pagtuturd sa ilang katedra sa paaralang San Juan de Letran. Bantog siya sa pagkamabuting manalita't mabuting pildsopo at isa sa mga may mainam na maaasahan sa loob ng kaniyang pangkatin. Ang mga matatanda'y may pagtingfn sa kaniya at kinaiinggitan siya ng mga bata, sapagka/t sila man ay mayroon ding pangkatpangkat. Yaon ang pangatlong taon na ng kaniyang pagtuturd at kahi't ng taong iyon lamang siya magtuturo ng Pisika at Kimika, ay kinikilala na siyang marunong, hindi lamang ng mga nag-aaral, kundi sampu ng mga kagaya niyang palipatlipat na mga propesor. Si P. Millon ay hindi kabilang ng karamihang sa taontaon ay palipatlipat ng katedra upang magkaroon ng kaunting pagkabatid sa karunungan, nag-aaral sa gitna ng ibang nag-aaral, na walang pagkakaiba kundi ang pangyayaring iisang bagay lamang ang pinag-aaralan, tumatanong at hindi tinatanong, may mahigit na pagkabatid ng wikang kastila at hindi nililitis pagkataposng taon. Hinahalungkat ni P. Millon ang karunungan, kilala niya ang Pisika ni Aristoteles at ang kay P. Amat; maingat niyang binabasa ang Ramos at maminsanminsan ay tumutunghay sa Ganot. Gayon man ay iginagalaw kung minsan ang ulo na wari'y nag-aalinlangan, mangingiti at bubulong ng: transeat. Tungkol sa Kimika, ay inaakalang mayroon siyang di karaniwang kabatiran sapol noong, sa pag-alinsunod sa isang banggit ni Sto. Tomas, na ang tubig ay isang halo, ay maliwanag niyang pinatunayan na ang taga langit na doetor ay nagpauna ng malaki sa mga Berzelius, Gay Lussae, Bunsen at iba pang materialista, na pawang may munti 6 malaking kahambugan. Datapwa/t kahi't na naging propesor sa Geografia ay mayroon siyang mga ilang pag-aalinlangan tungkol sa kabilugan ng mundo at gumagamit ng may makakahulugang ngiti pagsasalita ng pag-ikit at pagligid sa araw, at binabangglt yaong: Ang sa bituing pagbubulaa'y Isang pagbubulaang mainam Ngumingiting may pakahulugan sa harap ng ilang paghahaka tungkol sa pisika at inaakalang hibang, kundi man bangaw, ang hesuitang si Seeehi, na umano'y ang pagputol nito ng pariparisukat sa ostia ay anak ng pagkagulo sa astronomia, at dahil doon, ang sabi'y pinagbawalang mag

— 116 — misa; marami ang nakapuna sa kaniya ng tila pagkamuhi sa bagay na itinuturd; nguni't ang mga kapintasang ito'y malililt na bagay, mga himaling sa paraan ng pag-aaral at pananampalataya, at madaling malilinawan, hindi lamang sa dahilang ang karunungan sa pisika ay lubos na galing sa kasanayan, sa kababatyag at panghihinuha, samantalang siya'y malakas sa pilo3opia, lubos na ukol sa paghuhulohulo, sa palagay at kuro, hindi, sa dahilang siya'y mabuting dominiko, na magiliw sa karangalan ng kaniyang kapisanan, ay hindi mangyayaring malugod sa isang katarungang hindi ikinabantog ng isa man sa kaniyang mga kapatid — siya na ang unang hindi naniniwala sa kimika ni Sto. Tomas — nguni't ikinadadakila ng ibang Samahang kalaban, sabihin na nating katunggali nila. Ito ang propesor ng umagang iyon, na matapos mabasa ang talaan, ay ipinauulit sa mga tinuturuan ang mga isinaulong lisyon na walang labis walang kulang. Ang mga ponograpo ay umalinsunod, ang ilan ay mabuti, ang iba'y masama, ang iba'y pautal-utal, nag-aanasan. Ang makapagturing ng walang mali ay nagtatamo ng isang mabuting guhit at masamang guhit ang magkamali ng higit sa makaitlo. Ang isang batang mataba, na mukhang nag-aant6k at ang mga buhok ay nangagtuwid at matitigas na wari'y balahibo ng isang sepilyo, ay naghikab ng makalinsad-sihang at nag-inat na iniunat ang mga kamay na wari'y nakahiga pa sa banig. Nakita ng katedratiko at pinag-isipang gulatin — iOy! ikaw, matutulugin, aba! eosat Perezoso tambien, siguro hindi ka marunong ng lisydn, ha? Hindi lamang hindi pinupupo ni P. Millon ang lahat ng nag-aaral, gaya ng sino mang mabuting prayle, kundi kinakausap pa sila ng wikang tinda, bagay na natutuhan sa katedratiko sa Canones. Kung sa gayong pananalita ay inakala ng Reberendo ang kutyain ang mga nag-aaral 6 ang mga banal na takda ng mga eoneilio, ay bagay na hindi pa napasisiyahan, kahi't pinagtalunan na iig mahaba. Ang pagkakatukoy ay hindi ikinamuhi ng mga nagaaral kundi ikiuagalak pa at marami ang nangagtawanan; yaon ay nangyayari sa araw araw. Gayon man ay hindi natawa ang mataba; biglang tumindig, kinuskos ang mga mata, at

— 117 — waring makina ng bapor ang nagpagalaw sa ponograpo at sinimulan ang pagsasabi ng: — "Tinatawag na salamin ang lahat ng pamukhang binuli at nalalaan upang malarawan sa kaniya, dahil sa tama ng liwanag, ang mga larawan ng bagay na ilapit sa tinurang pamukha; dahil sa mga bagay bagay na bumubuo ng mga pamukhang ito ay binabahagi sa salaming metal at salaming bubog 99 — iHintay, hintay, hintay! — ang biglang pigil ng katedratiko — Jesus para kang pagupak! Tayo'y nasa salitaang ang mga salamin ay binabahagi sa mga salaming metal at salaming bubog

— 118 — — ilkaw ang mabuting kamagong! — ang sabi ng katedratiko na napilitang tumawa — Tingnan natin kung alin ang tatawagin nating salanrin: ang pamukha, per se, in quantum est superficies, 6 ang katawang bumubuo ng ibabaw na it6 6 kaya'y ang bagay na kinapapatungan ng pamukhangito ang pinagbuhatang bagay, na naiba dahil sa pagkakabago sa kaniya ng tinatawag na pamukha, sapagka't maliwanag na, sa dahilang ang pamukha ay kabaguhan ng mga katawan, ay hindi mangyayaring mawalan ng kabagayan. Tingnan natin iano ang sabi mo? iAko? iwala! ang isasag6t sana ng kahabaghabag na hindi na maalaman kung ano ang pinagsasalit^an dahil sa karamihan ng mga pamukha at mga pagbabagong bumabayong masakitsa kaniyang tainga; nguni't nakapigil sa kaniya ang udyok ng kahihiyan, kaya't balot kahapisan at pinapawisan na, noong inulit ng marahan: — "Tinatawag na salamin ang lahat ng pamukha na binuli.. — Ergo, per tey ang salamin ay ang ibabaw, — ang dukit ng katedratiko. — Kung gayon ay linawin mo sa akin ang ganitong bagay. Kung ang pamukha ay siyang salamin, ay iba sa kabagayan ng salamin ang ano mang nalalagay sa llkuran, sa dahilang ang nasa lik6d ay hindi makapagbabago sa nasa sa harapan, id est, ng ibabaw, qux super faciem est, quia vocatur superficies facies ea qux supra videtur; pinaayunan mo 6 hindi? Lalo pang nanindig ang buhok ng kaawaawang binata, na wari pinakilos ng isang malakas na galaw. — ^Pinaayunan mo 6 hindi? — Kahi't na ano, ang ibigin po ninyo, Padre, ang inaakala niyang isagot, nguni't hindi makapangahas na turan ang gay6n, dahil sa natatakot siyang mangagtawanan. Yaon ang matatawag na kagipitan at kailan pa man ay hindi pa siya napapasok sa gay6ng kahigpit. May-roon siyang munting gunita na hindi mapapaayunan ang kahi't napakaliit na bagay sa mga prayle, na hindi nila pinalalabasan ng lahat ng pangyayari at kapakinabangang mahahaka, kundi'y magsabi na ang kanilang mga lupaing ari at mga kurato. Kaya't ang iniuudy6k ng kaniyang anghel na taga pag-adya ay ipagkait ng boong tibay ng kalu

— 119 — Iuwa at katigasan ng kaniyang buh6k ang ano mang bagay, at handa. nang bumitiw ng isang matinding inego!y sa dahilang ang hindi umaamin ng anoman ay walang tinatanggap, ang sabi sa kaniya ng isang kawani sa hukuman; datapwa'y ang masamang ugaling hindi nakikingig sa udyok ng sariling budhi, ang di pananalig sa mga taong nakaaalam ng kautusan at ang paghanap ng abuloy sa iba, gayong sukat na ang kaniyang sarili, ay siyang sa kaniya'y sumira. Hinuhudyatan siyang umayon ng mga kasama, lalo na si Juanito Pelaez, at sa pagpapadala sa masama niyang kapalaran, ay bumitiw ng isang amaayon po ako, Padre na ang boses ay malamlam na waring ang tinuran ay Inmanus tuas eommendo spiritum meum. — Ooneedo anteeedentum — ang ulit ng nagtuturo na ngumiti ng may kahulugan — ergo, maaaring kayurin ko ang tinggang puti ng isang salaming bubog, palitan ng kaputol na bibingka at mayroon din tayong salamin, ^ha? iAno, magkakaroon tayo? Ang binata'y tumingin sa mga nagsusuplong sa kaniya, nguni't nang makitang sila'y pawang gulilat din at hindi maalaman ang turan, ay nalarawan sa kaniyang mukha ang mapait na pagsisisi. Deus meus, Deus meus, quare dereliquiste me, ang ipinahahayag ng kaniyang hapis na paningin samantalang ang kaniyang mga labi'y bumibigkas ng ilinintikdn! '. Walang nangyari sa kaniyang kauubo, binatak ang petsera ng kaniyang baro, itatayo ang isang paa, pagkatapos ay ang isa naman, walang matagpong kalinawan. — Siya,

— 120 — — /'Nego eonseeuentiam, Padre! — ang sagot na walang kagatolgatol. — iAha, kung gay6'y probo eonseeuentiam! Per te, ang makintab na ibabaw ay siyang tunay na salamin. — iNego suppositum! — ang putol ni Juanito ng maramdamang binabatak siya ni Plaeido sa amerikana. — iPapaano? Perte...... —iNegol — Ergo «iinakala mo na ang nasa likuran ay nagiging sanhi ng nasa harap? — iNego! ang sigaw na lalo pang malakas, dahil sa pagkakaramdam ng isa pang batak sa kaniyang amerikana. Si Juanito, 6 lalong tumpak si Plaeido, na siyang tumatambis, ay hindi nakahahalatang ang ginagamit niyang kaparaanan ay ang sa insik: huwag tumanggap ng isa mang dayuhan upang huwag siyang masalakay. — ^Papaano ba tayo? — ang tanong ng nagtuturo na may kaonting kalituhan at di mapalagay, na tinitingnan ang ayaw magparaang nag-aaral — dnagbibigay sanhi 6 hindi sa harapan ang bagay na nasa likuran? Sa tiyak na katanungang ito, na maliwanag, na wari'y idtimatum, ay hindi maalaman ni Juanito ang isag6t at wald namang iudyok sa kaniya ang kaniyang amerikana. Walang mapala sa kahuhudyat kay Plaeido; si Plaeido ay alinlangan, Sinamantala ni Juanito ang sandaling pagkakatingin ng katedratiko sa isang nag-aaral, na palihim na inalls sa paa ang mahigpit na saping suot, at niyapakang malakas si Plaeido na sabay ang sabing: — iTambisan mo ako, sulong, tambisan mo ako! — Distingo.... iAray! inapakahayop ka! — ang sigaw na hindi kinukusa ni Plaeido na tinitingnang pagalit si Juanito, samantalang hinihipo ang kaniyang sapatos na tsarol. Nadingig ng pari ang sigaw, nakita sila't nahulaan ang nangyayari. — iOy, ikaw, espiritu sastre — ang sabi — hindi ikaw ang tinatanong ko, nguni't yayamang ginawa mo ang magligtas sa iba, ay tingnan natin, iligtas mo ang katawan mo, salva te ipsum, at paliwanagan mo sa akin ang likwad. Magalak na umupo si Juanito at katunayan ng kaniyang utang na loob ay pinanglawitan ng dila ang tuma

— 121 — tambis sa kaniya. Samantala namang ito, namumula dahil sa kahihiyan, ay tumindig at bumulong ng di malinawang mga dahilan. Tinaya siyang sandali ni P. Millon, kagaya ng lumalasap sa tingin ng isang kakanin. iKay inam marahil ng pangayumpapain at ilagay sa kahihiyan ang binatang iyong magara, kailan ma'y mainam ang bihis, taas ang ulo at aliwalas ang paningm. Isa ring kaawaang gawa ang gayon; kaya't ipinatuloy ng boong puso ng nagtuturo ang gawain. na maliwanag na inulit ang katanungan: — Sinasabi ng aklat na ang mga salaming metal ay binubuo ng tanso 6 pagkakahalo ng iba't ibang metal totoo 6 hindi? — Sinasabi ng aklat, Padre — Liber dixit ergo ita est; hindi mo nasa ang dumunong pa kay saaklat.... — At pagkatapos ay idinugtong, na, ang mga salaming bubog ay binubuo ng isang palas na bubog, na ang dalawa niyang mukha ay kininis at ang isa sa kanila ay may pahid na ginilong na tinggang puti, — inota bene! isang ginilong na tinggang puti. iTunay ba it6? — Kung sinasabi ng aklat, Padre — ^Ang tinggang puti ay metal? — Tila po, Padre; sinasabi ng aklat — Metal nga, metal nga, at ang ibig sabihin ng salitang ginilong ay ang pagkakahalo niya sa asoge na isa ding metal. Ergo ang isang salaming bubog ay isang salaming metal; ergo ang mga pagkakabahagi ay hindi maliwanag, ergo ang pagiibaiba ay masama, ergo . . . . iPapaano ang pagpapaliwanag mo, espiritu sastre? At tinindihan ang mga ergo at ang mga mo ng boong diin at ikinindat ang mata na waring ang ibig sabihin, ay: iluto ka na! — Itong.... ang ibig sabihin ay itong.... — ang bulong ni Plaeido. — Kung gayon ay hindi mo nawatasan ang lisyon, budhing aba, na walang namumuwangan ay sumusulsol sa kapwa, Ang boong klase ay hindi nagdamdam sa gayon, inari pang mainam ng marami ang pagkakatula, kaya't nangagtawanan. Kinagat ni Plaeido ang kaniyang mga labi. — iAno ang pangalan mo? — ang tanong ng pari.

— 122 — Matigas na sumagot si Plaeido. — iAha! Plaeido Penitente, mukha ka pang Plaeido Soplon 6 Soplado. Nguni't bibigyan kita ng peniteneia dahil sa iyong mga sopladuria. At siyang siya sa kaniyang mga pasalisalikwat na pananalita, ay ipinag-utos kay Plaeido na sabihin ang lisyon. Sa kalagayang yaon ng binata ay nagkaroon ng mahigi't na tatlong mali. Nang makita ang gayon ng paring nagtuturo ay itinangotango ang ulo, binuksang dahan dahan ang talaan at banayad na banayad na tinunghan, samantalang binabanggit na marahan ang mga pangalan. — Paleneia.... Palomo.... Panganiban . . . . Pedraza.... Pelado.... Penitente, iaha! Plaeido Penitente, labing limang araw na kusang pagkukulang sa pagpasok. Si Plaeido ay umunat: — iLabing limang pagkukulang, Padre? — Labing limang kusang pagkukulang sa pagpasok — ang patuloy ng nagtuturo — Kung gayo'y isa na lamang ang kulang upang maalis sa talaan. — iLabing limang pagkukulang, labing lima? — ang ulit ni Plaeido na nagugulumihanan — makaapat pa lamang akong nagkukulang at kung baga man ay ngay6n ang ikalima. — \Husito, husito, senolial — ang sagot ng pari, na minasdan ang binata sa ibabaw ng kaniyang salaming may kulob na ginto. — Kinikilala mong nagkulang ka ng makalima, at ang Dios lamang ang nakababatid kung hindi ka nagkulang ng higit pa sa roon! At qui sa dahilang bihira kong basahin ang talaan at sa bawa't pagkahuli ko sa isa ay nilalagyan ko ng limang guhit. ergo

— 123 — At muling binuksan ang talaan, hinanap ang pangalan at linagyan ng isang munting guhit. — iSiya, isang munting guhit! — ang sabi — pagka't wala ka pa ni isa man lamang! — Nguni't Padre — ang sabi ni Plaeido na nagpipigil pa — kung lalagyan po ninyo ako ng pagkukulang sa lisyon, Padre, ay dapat po naman, Padre, na alisin ninyo ang pagkukulang ko sa pagpasok na inilagay ninyo ngayon sa akin. Ang pari ay hindi sumagot; inilagay munang dahandahan ang pagkukulang, tiningnang ikiniling ang ulo — marahil ay mainam ang pagkakaayos ng guhit — tiniklop ang talaan at pagkatapos ay akutyang ptumanong: — iAba! at ibakit nol? — Sapagka't hindi malilirip, Padre, na ang isang tawo'y magkulang sa pagpasok at makapagbigay ng lisyon.... ang sabi po ninyo, Padre, ay, ang naroon at ang wala — iNaku! metapisiko pa, iwala pa lamang sa panahon! Hindi malilirip, ha? Sed patet experientia at eontra experientiam negantem, /usilibus est arguendum, alam mo? At hindi mo malirip, pilosopo, na mangyayaring magkasabay na magkulang sa pagpasok at hindi matuto ng lisyon? iDi yata't ang hindi pagpasok ay katuturan na ng karunungan? lAno ang sasabihin mo pilosopastro? Ang huling binyag na ito'y siyang nagins: patak na nakapagpaapaw sa sisidlan. Si Plaeido, na kinikilalang pilosopo ng kaniyang mga kaibigan, ay naubusan ng pagtitiis, inihagis ang aklat, tumindig at hinarap ang paring nagtuturo: — iSukat na, Padre, sukat na! Maaari pong lagyan ninyo ako ng mga pagkukulang na ibig ninyong ilagay, nguni't wala po kayong karapatang lumait sa akin. Maiwan kayo sa inyong klase, sapagka/t hindi na ako makapagtitiis pa. At umalis na ng walang paalam. Ang boong paaralan ay nasindak: ang gayong pagpapakilala ng karangalan ay hindi pa halos nakikita: ^sino ang makaakala na si Plaeido Penitente . . . . ? Ang pariog nagtuturo, na nabigla, ay napakagat labi at minasdan siya sa pag-alis na itinatango ang ulo na may pagbabala. Ang boses ay nanginginig na sinimulan ang sermon na ang salaysayin ay ang dati rin, kahi't lalong malakas at lalong mapusok ang pangungusap, Tinukoy ang nagsisimulang pag

— 124 — • mamataas, ang di paglingap ng utang na loob sapol pagkatao, ang kapalaluan, ang di paggalang sa mga nakatataas, ang kapalaluang iniuudyok sa mga binata ng sitan ng kadiliman, ang kakulangan sa pinag-aralan, ang kadahupan at ibp. Matapos iyon ay tumuloy naman sa pagpaparunggit at pagkutya sa hangad ng ilang sopladillo na magturo pa sa kanilang mga guro at magtatayo ng isang akademia na ukol sa pagtuturo ng wikang kastila. — iHa, ha! — aniya— iyang mga kamakalawa lamang ay babahagyang makabigkas ng si, Padre, no, Padre

— 125 — mga bagaybagay, ay daraan ding gayon ang mga susunod at magiging mga batingol, at ang karangalang sinugatan at ang sigabong ligaw ng kabataan ay magiging pagtatanim at katamaran, na gaya ng mga alon, na nagiging maputik sa ilang pook ng dalampasigan, na sa pagsusunuran ay lalo't lalo pang lumalapad ang naiiwanan ng yaglt. Datapwa'y, Yaong mul& sa walang katapusan ay nakakikita sa mga ibubunga ng isang kagagawan na nakakalas na wari'y sinulid, Yaong turaitimbang ng mga sandali at nagtakda sa kaniyang mga nilalang na ang unang batas ay ang paghanap ng ikasusulong at ng kawastuan, Yaong, kung tapat, ay hihingi ng pagtutuus sa dapat hingan, ng dahil sa mga yutayutang pag-iisip na pinalabo at binulag, ng dahil sa karangalang pinawi sa yutayutang tao at ng dahil sa di mabilang na panahong lumipas at gawang nawalan ng kabuluhan! At kung ang mga turo sa Ebanhelio ay mav tining na katotohanan, ay mananagot din ang mga yutayutang hindi nangatutong itago ang liwanag ng kaniyang pag-iisip at ang karangalan ng kaniyang budhi, gaya rin naman ng pag-uusisa ng panginoon sa alipin nang salaping ipinanakaw niya dahil sa karuwagan! XIV ISANG TAHANAN NANG MANGA NAG-AARAL Lubhang karapatdapat dalawin ang bahay na tinitirahan ni Makaraig. Malaki, maluwang, may dalawang patong na entresuelo na may magagarang salang-bakal, wari'y isang paaralan sa mga unang oras ng umaga at isang hinaldng linugaw magmula naman sa ika sampu. Sa mga oras ng paglilibang ng mga nangungupahan, muhi sa pagpasok sa maluwang na silong hanggan sa it£as ng kabahayan, ay walang humpay ang tawanan, ang kaguluhan at ang galawan. May mga binatang damlt pangbahay na naglalaro ng sipa, nangagsasanay sa pagpapalakas sa pamagitan ng mga trapesiong gawa lamang nila; sa hagdanan ay nagpapamook ang walo. 6 siyam na ang mga sandata ay mga tungk6d, mga sibat, mga kalawit at silo, nguni't ang mga lumulusob at nilulusob ay kara

— 126 — niwan nang hindi nagkakasakitan ; ang mga palo ay tumatama sa likod ng insi'k na nagbibili ng kaniyang tindang mga kakanin at nakasisirang kalamay, sa tabi ng hagdan. Nalilibid siya ng maraming bata, binabatak ang kaniyang buhok na kalag na't gus6t, inaagawan siya ng isang kalamay, tinatawaran sa halaga, at ginagawan ng iba't ibang kabuktutan, Ang insik ay nagsisisigaw, nagtutungayaw sa lahat ng wikang kaniyang batid, sampu sa kaniyang sariling wika, mag-iiyakiyakan. tatawa, sasamo, isasaya ang mukha kung walang mangyari sa kaniya sa masama, 6 pabalik. — iA, muasama yan! — Bo kosiesia — Hienne kilistiano — Kayo limonyo — ISalamahe! — itusu tusul at ibp. IPiph, paph! iwalang kailangan! Ililing6ng nakangiti ang mukha; kung sa kaniyang likod lamang tumatama ang mga palo ay patuloy ding walang kagambagambala sa kaniyang pangangalakal, sumisigaw na lamang ng: — No hugalo ie? no hugalol nguni't pag-tumama sa bilao ng kaniy&ng mga kakanfn, ay saka susumpang hindi na babalik, pupulas sa kaniyang bibig ang lahat ng tungayaw at lait na maiisip; ang mga bata naman ay lalong nagsuaumidhi upang siya'y pagalitin at pag nakitang naubos na ang masasabi ng insik at sila naman ay busog na sa hupya at inasn£ng buto ng pakuw^n ay saka lamang siya babayaran ng walang kadayadaya at ang inslk ay aalis na masaya, tumatawa, kumikindat at tinatanggap na wari'y himas ang mahihinang palo na ibinlbigay ng mga nag-aaral na bilang pinakapaalam. — i i Huaya, homia ! ! Ang mga tugtugan ng piano at biolin, ng biguela at kurdion ay nakikisaliw sa tunog ng paluan ng baston sa pag-aaral ng eskrima. Sa paligid ng isang malapad at mahabang dulang ay sumusulat ang mga nag-aaral sa Ateneo, ginagawa ang kanilang mga sulating ih^harap, niyayari ang kanildng mga suliranin .sa piling ng mga ibang sumusulat sa mga papel na kulay rosa at mav palamuting ukit na batbat ng mga guhit sa kanikanildng mga iniibig; ang isa'y gumagawa ng dula sa siping ng isang nag-aaral tumugtog ng plauta, kaya't ang mga tula'y napasusuwitan na sa simula pa lamang. Sa dako pa roon, ang may katandaan, mga nag-aaral ng /aeultad, na, mga sutlang midias at sapatilyang may burda ang suot,

— 127 — ay nangaglilibang sa pagpapagalit sa mga batang pinipirol sa tainga na namumula na tuloy dahil sa kapipingot; dalawa 6 tatlo ang pumipigil sa isang malrit na sumisigaw, umiiyak at ipinagtatanggol sa pamagitan ng kasisipa ang tali ng kaniyang salawal: ibig lamang na iwan siyang kagaya noong sumipot sa liwanag.... pumapalag at umiiyak. Sa isang silid, sa paligid ng isang mesa veladort ang apat ay nagrerebesino sa gitna ng tawanan at biruang ikinayayamot ng isang kunwari nag-aaral ng lisyon nguni't, ang tunay ay nag-aantay lamang na makahalili at siya naman ang makasugal. Ang isd'y dumatfng na wari'y nagugulumihanan sa gayon, gulilat at lumapit sa mesa. — INapakamabisyo kayo! IKaagaaga ay sugal na! ITingnan ko, tingnan ko! iTunggak! iihatak mo ang tatlong espada! At itinupi ang kaniyang aklat at nakilaro naman. Nadingig ang sigawan, kumalabog ang hampasan. Ang dalawa'y nag-away sa kanugnog na silid: isang nag-aaral na pilay ua napabarahin at isang kaawaawang kagagaling pa lamang sa kaniyang lalawigan. Ito, na bahagya pa lamang nagsisimula sa pag-aaral, ay nakatagpo ng isang aklat na ukol sa pilosopia at binasang malakas, walang kamalakmalak at masama ang diia sa pagbigkas ng mga banggit na: — \Cogitot ergo sum\ Inari ng pilay, na siya'y pinatatamaan, ang ibang kasama'y namagitna't pumapayapa, nguni't ang katunayan ay naguulot pa nga, kaya't sa huli'y nangagpanuntukan. Sa kakanan ay isang binatang may isang latang sardinas, isang boteng alak at ang mga baong dala na galing sa kaniyang bayan, ay naglulunggati sa pagpupumilit na siya'y saluhan sa pagkain ng kaniyang mga kaibigan, samantalang ang mga kaibigan naman ay nangaglulunggati rin sa pag-ayaw. Ang iba'y nangaliligo sa azotea at pinagsasanayan ang tubig sa balon sa pagbobombero, nangaglalaban ng sabuyan sa gitna ng kagalakan ng mga nanonood. Nguni't ang ingay at kaguluhan ay untiunting napapawi samantalang dumarating ang ilang may katangiang nag-aaral, na tinipan ni Makaraig upang balitaan ng lakad ng Akademia ng wikang kastila. Si Isagani'y sinalubong ng boong giliw, na gaya rin ng taga Espanang si Sandoval, na ka

— 128 — waning dumating sa Maynila at tinatapos ang kaniyang pagaaral, na kaisang lubos sa mga hangarin ng mga nag-aaral na pilipino. Ang halang na inilaia-gay ng politika sa mga lahi ay nawawala sa mga paaralan na wari'y natutunaw sa init ng karunungan at ng kabataan. Sa kawalan ng mga Ateneo at lipunang ukol sa katarungan, sa wika at sa politika ay sinasamantala ni Sandoval ang lahat ng paglilipon upang gamitin ang kaniyang malaking kaya sa pagsasalaysay, sa pamag-itan ng pagbigkas ng mga talumpati, pakikipagtalo sa kahi't na anong sanhi at napapapagakpak ang mga kaibigan at nakikingig sa kaniya. Nang mga sandaling ya6n ang sanhi ng salitaan ay ang pagtuturo ng wikang kastila. Sa dahilang si Makaraig ay hindi pa dumarating, ang mga paghuhulohulo ay siyang idinadaos. — £Ano kay^ ang nangyari? —

— 129 — kaprayle, nguni't sa mga ganiyang bagay ay hindi napasusulsol sa mga prayle! ilbig baga ninyong turan sa akin, Peeson, kung ano ang pinanunulayan ninyo sa pagsasabing walang sariling pasiy£ ang General? — Hindi iyan ang sinasabi ko, Sandoval — ang sagot ni Peeson na sa pagtawa'y ipinatatanaw halos ang kaniyang huling bagang — sa ganang akin, ang General, ay may sariling kapasiyahan, ito nga, ang kapasiyahan sa lahat ng nasa abot ng kaniyang kamay ilto'y lubhang maliwanag! — iAt sulong pa rin! Nguni't turan niny6 sa akin ang isang pangyayari — ang sigaw ni Sandoval — iwasan natin ang mga pagtatalong walang katuturan, ang mga salitang walang kabuluhan, at tumungo tayo sa mga pangyayari — ang dugtong na sinabayan ng makiyas na kilos ang pagsasalita — Mga pangyayari, mga ginoo, mga pangyayari; ang hindi gayon ay mga hulohulong di ko ibig tawaging pilibustero. Si Peeson ay tumawa at sinabat siyang: — iLumabas na ang pilibusterismo! Nguni't hindi na ba mangyayaring makapagkatwiranan ng hindi sasapit sa masasam&ng binUng? Si Sandovai ay tumutol at hummingi ng mga pangya. yaring tunay sa pamag-itan ng isang munting talumpati. — Hindi pa nalalaunang dito'y nagkaroon ng usapin ang ilang taong bayan at ilang prayle, at pinasiyahan ng samantalang General, na, ang humatol ay ang Provincial ng mga paring kausap — ang sagot ni Peeson. At muling nagtawa na wari'y walang kabuluhan ang pinag-uusapan. Tumukoy ng mga pangalan, araw at nangakong magdadala ng mga kasulatang magpapatunay ng paraang ginamit sa pagkakapit ng katwiran. — iNguni't saan mananangan, sabihin ninyo sa akin, saan mananangan upang huwag pahintulutan ang maliwanag na maliwanag na ikabubuti at kailangan? — ang tanong ni Sandoval. IkiniWt ni Peeson ang kanyang balikat. — Na mapapanganib ang tibay ng tinubuang lupa. . . . — ang tugon na ang pagsasalita'y kagaya ng isang abogado na bumabasa ng isang alegato. — ilyan ang malaking bagay! iAno mayroon sa tibay ng tinubuang lupa ng mga kaparaanan sa mabuting pagsasalita? 9

— -130 — — May mga doetor ang Santa Madre Iglesia.... dArio ang malay ko? marahil ay pangilagang mabatid namin ang mga batas at aming masunod . . . .

— 131 — — O ang aso ng maggugulay, na kagaya rin nila — ang dagdag ni Peeson na pinutol na rauli ang talnmpati. — iNguni't p....! — ang sabing pagalit ni Sandoval dahil sa pagputol, na nawala tuloy ang tuwid ng pagsasalaysay — samantalang walang masama tayong nalalaman, ay huwag tayong mag-akala ng masama, huwag tayong magkamaling maghinala sa kalayaan at pagkamasarili ng pamahaiaan .... At sa pamamagitan nang magagandang pangungusap ay inihanay ang mga pagpupuri sa pamahalaan at sa mga balak nit6, bagay na hindi napangahasang hadlangan ni Peeson. — Ang pamahalaang kastila — ang sabi, sa gitna ng ilang bagay — ay nagbigay sa inyo ng lahat ng kailangan, walang ipinagkait sa inyo. Sa Espana ay nagkaroon kami ng kapangyarihang alinsunod sa kaibigan ng iisang tao at kayo'y nagkaroon ng gayon ding pamahalaan; kinalatan ng mga prayle ng kanilang kombento ang aming mga lupain at kombento ng mga prayle ang lamaii ng isang katlong bahagi ng Maynila; sa E^pana ay pinalalakad pa ang bitay, at ang bitay ay siyang huli'ng kaparusahan dito; kami ay katoliko at ginawa namin kay6ng katoliko; kami'y naging eseoldstieo at ang eseolastieismo ay siyang nananagumpay sa inyong mga paaralan; sa isang sabi, mga ginoo, umiiyak kami kung kayo'y umiiyak, nagtitiis kami kung kayo'y nagtitils, iisa ang ' dambana natin, iisa ang ating hukuman, iisang kaparusahan, at nararapat na ibigay namin sa inyo ang amin ding mga karapatan at ang amin ding inga katuwaan. At sa dahilang walang humahadlang sa kaniya, ay sumigabo ng sumigabo ang kalooban hanggang sa tinukoy na ang sasapitin ng Pilipinas/ — Gaya ng sinabi ko, mga ginoo, ang liwayway ay hindi malayo, binubuksan ng Espana ang Kasilangamm sa kaniyang iniibig na Pilipinas, at ang mga kapanahunan ay nagiiba at batid kong ang ginagawa'y higit kay sa inaakala natin. Ang pamahalaang iyan, na,. ayon sa inyo, ay gumigiwang at walang sariling kalooban, ay nararapat na ating udyukan sa pagpapakilala ng ating pagtitiwala, ipakita na tayo'y nag-aantay sa kaniya; ipaalaala natin sa ating kilos (kung nakalilimot, bagay na hindi ko pinaniniwalaang mnngyari) na tayo'y nananalig sa kaniyang mag;)gandang hangad at hindi siya dapat umalinsunod sa ibang palakad liban

— 132 — doon sa sadyang katwiran at ikabubuti ng kaniyang mga pinamamahalaan. Hindi, mga ginoo, — ang patuloy na lalo't lal6 pang umayos nagtatalumpati — hindi natin dapat tanggapin man lamang sa bagay na ito, ang pangyayari marahil, na nagtanong sa ibang taong lalan sa panukala, sapagka't ang sapantaha lamang ay makakatimbang ng pagpapaumanhin sa pangyayari; ang inyong inaasal hanggang sa ngayon ay matapat, malinis, walang pagmamaliw, walang agam-agam; humihiling kayo sa kaniya ng maliwanag at walang palikawlikaw; ang inyong mga pinagbabatayang katwiran ay lubhang karapatdapat dinggin; ang inyong layon ay ang awasan ng gawain ang mga guro, sa mga unang taon, at maging madali ang pagkatuto ng daan daang mga nag-aaral na pumupuno sa mga klase, na hindi mangyayaring magampanan ng iisang guro. Kung hangga ngayon ay hindi pa napasisiyahan ang kasulatan ay dahil sa alam kong may maraming gawaing naiimbak; nguni't inaakala kong ang pag-iiusig ay nagtagumpay, na ang sanhi ng tipan ni Makaraig ay upang ibalita sa atin ang pananalo, at bukas ay makikita nating magtatam6 ang ating mga pagsusumikap ng papuri at pagkilala ng bayan, at sino ang makapagsasabi, mga ginoo, kung hindi ipalagay ng pamahalaan na kayo'y dulutan ng mabuting eondeeoraeion dahil sa kayo'y karapatdapat sa kapurihan ng iny6ng bayan! Nag-umugong ang masisigabong pagakpakan; naniniwala na ang lahat sa pananalo at ang marami sa eondeeoraeion . — iDapat makilala, mga ginoo, — ang sabi ni Juanito Pe. laez — na ako'y isa sa mga unang nagmunakala! Ang di mapaniwalaing si Peeson ay hindi nagagalak. — iPag hindi nagkaroon tayo ng eondeeoraeion sa binti! — ang sabi. Salamat na lamang at hindi nadingig ni Pelaez ang banggit na iyon, dahil sa lakas ng pagakpakan. Nang mahintohinto ng kaunti, ay sinabi ni Peeson, na: — Mabuti, mabuti, mabuting mabuti, nguni't isang palagay.... ikung sa lahat ng iyan, ang General ay sumang. guni rin, sumangguni at sumangguni, at pagkatapos ay ipagkait sa atin ang kapahintulutan? Ang palagay ay bumagsak na wari'y tubig na malamig. Ang lahat ay napatingin kay Sandoval; ito'y natubigan. — Kung gaydn . . . . — ang sabing paurongsulong.

— 133 — — iKung gayon? — Kung gay6n — ang bulalas ni Sandoval na sumusul&k pa ang dugo dahil sa mga pagakpakan at sa isang udyok ng sigabo — sa dahilang sa mga kasulatan at sa mga limbag ay ipinahahayag na iniibig niy& ang inyong ikatututo nguni't pinipigil at ipinagkakait ang gayon pag sumapit na ang pagsasagawa, kung gayon, mga ginoo, ang inyong mga pagsusumikap ay hindi nasayang, natuklas ninyo ang hindi natuklas ng sino man, na maalis ang balatkayo at kayo'y hamunin ! — iMabuti, mabuti! — ang masigabong sigawan ng ilan. — iPurihin si Sandoval! iMabuti ang ukol sa paghamon! — ang dagdag ng iba. — iHamunin tayo! — ang sagot ni Peeson na hindi binibigyang kabuluhan ang gayon—

— 134 — — Mabuti, mabuting mabuti, Sandoval; ako man ay makapagwiwika, ng ganiyan kung ako'y taga Espana; nguni't sa dahilaug hindi gayon, kung ako ang nagsabi ng kalahati man lamang ng sinabi ninyo, kayo man ay magpapalagay na ako'y pihbustero. Nagsimula na si Sandoval ng isang talumpating taganas na pagtutol, nang mapigil. 1 ^-iMatuwa na tayo, mga kaibigan! iTagumpay! — ang sigaw ng isang binatang pumasok at niyakap ang lahat. — IMatuwa na tayo, raga kaibigan! i Mabuhay ang wikang kastila! Isang maugong na pagakpakan ang sumalubong sa balita; ang lahat ay nagyayakapan, ang lahat ay maningning ang mata dahil sa luha. Si Peeson ang tanging nagtataglay ng kaniyang ngiting mapagmakatangi. Ang dumating na may dala ng mabuting balita ay si Makaraig, ang binatang nangungulo sa kilusan. Ang tinitirahan ng nag-aaral na ito sa bahay na iyon ay dalawang silld na napapalamutihang mabuti para sa kaniyang mag-isa larnang, mayroon siyang alila at kotsero na nagaaruga sa kaniyang sasakyang arann at sa kanyang mga kabayo. Ang tindig niya'y makiyas, ugaling banayad, magara t mayamang mayaman. Kahi't nag-aaral ng pag-aabogado upang magkaroon lamang ng isang tUulo aeademieo, ay may kabantugan siya sa pagkamasipag mag-aral, at kung sa pagsasalita ng alinsunod sa turong paaralan ay hindi na mahuhuli sa ibang mapaghamon sa pagtatalo sa loob ng Unibersidad. Hindi rin naman nahuhuli sa mga akala't bagong mga pagkasulong; sa ttilong ng kaniyang salapi'y nagkakaroon siya ng mga aklat at pamahayagan na hindi raapigil ng previa eensura. Dahil sa mga taglay na ito, sa kaniyang kabantugan sa katapangan, sa kaniyang mapalad na pakikitunggali noong kaniyang kabataan, at sa kaniyang maganda't mabuting ugali, ay hindi dapat pagtakhan na panuntan siya ng kaniyang mga kasama at siyang mahalal upang maisagawa ang gayong kahirap na balak na pagtuturo ng wikang kastila. Makaraan ang mga unang silakbo ng kagalakan, na sa kabataan ay nagkakaroon kailan man ng kasagwaan dahil sa ang kaniyang malas sa lahat ng bagay ay maganda, ay siniyasat kung papaano ang nangyari.

— 135 — — Kanginang umaga'y nakipagkita ako kay P. Irene — ang sabi ni Makaraig na wari'y palihim. — iMabuhay si P. Irene! — ang sigaw ng isang nagagalak na nag aaral. i — Inihayag sa akin ni P. Irene — ang patuloy ni Makaraig — ang lahat ng nangyari sa Los Banos. Tila isang linggo silang nagtatalo, ipinaglaban at ipinagtanggol niya ang ating usap ng laban sa lahat, laban sa kay P. Sibyla, sa kay P. Fernandez, sa kay P. Salvi, sa General, sa Segundo Cabo, sa mag-aalahas na si Simoun — iAng mag-aalahas na si Simoun! — ang putol ng isa — inguni't ano ang ipinanghihimasok ng hudyong iyan sa mga bagay bagay ng ating bayan? At pinayayaman natin iyan sa pagbili — iTumigil ka nga! — ang sabi ng isa, na nalinip sapagka t ibig mabatid kaagad kung papaano at tinalo ni P. Irene ang mga nakasisindak na kalabang iyon. — Mayroon pa manding matataas na kawanmg laban sa ating panukala, ang Namamahala sa Pangasiwaan, ang Gobernador Civil, ang insik na si Quiroga — iAng insik na si Quiroga! iAng bugaw ng mga.... — iTumigil ka na, tao ka! •^Sa kahulihulihan — ang patuloy ni Makaraig — ay itatago na sana ang kahilingan at babayaang makatulog doon ng ilang buwan, ng maalala ni P. Irene ang Kataastaasang Lupon ng Paaralan at ipinalagay niyang ang kasulatan ay mahulog sa Lupong yaon upang magbigay ng munkahing nararapat yamang ang ukol sa pagtuturo ng wikang kastila ang pinag-uusapan — Nguni't ang Lupong iyan ay malaon ng hindi kumikilos — ang tukoy ni Peeson. — Iyan din nga ang isinagot kay P. Irene — ang patuloy ni Makaraig — at sinagot niyang mabuti ngang pagkakataon upang muling mabuhay, at sinamantala ang pagkakaparoon ni Don Custodio, na isa sa mga kasangguni, at nagpalagay npon din ng isang lupon, at sa dahilang kilala ang kasipagan ni D. Custodio ay siyang tinakdaang magpalagay ng ipapasiya, kaya't ngayo'y nasa kamay niya ang kasulatan. Ipinangako ni D. Custodio na lulutasin niya sa loob ng buwang ito.

— 136 — — iMabuhay si D. Oustodio! — i,At kung ang ipasiya ni D. Oustodio ay laban? — ang tanong ng di mapag-asang si Peeson. Iyan ang hindi nila naaalaala, dahil sa kahibangan sa akalang mabuti ang lakad ng usap. Lahat ay napatingm kay Makaraig upang mabatid kung ano ang sasabihin. — Ang bagay ding iyan ang sinabi ko kay P. Irene, nguni't sinabi sa akin, na kasabay ang kaniyang palabirong tawa, na: Malaki na ang ating tinamo, nagawa nating ang usap ay makarating sa isang kapasiyahan, mapipilitan ang kalaban na tanggapin ang pakikihamok . . . . Kung mangyayaring mapakiling natin si D. Oustodio, upang sa pag-alinsunod sa kaniy£ng malayang hilig, ay magpasiya ng sangayon, ay nanalo na tayo; ang General ay nagpapakilalang walang kikilingan. Si Makaraig ay huminto. — £At papaano ang pagpapakiling? — ang tanong ng isdng infp. — May sinabi sa aking dalawang paraan si P. Irene.... — Ang insik na si Quiroga! — ang sabi ng isa. — IBa! Hindi pinupuna si Quiroga — ilsang mabuting handog! — Lalo pa, ipinagmamalaki ang katigasan niya sa mga handog. — iAy, nalalaman ko na! — ang bulalas na tumatawa ni Peeson — ang mananayaw na si Pepay. — iA, oo nga! iang m&nanayaw na si Pepay! — ang sabi ng ilan. Ang Pepay na ito'y isang makiyas na dalaga na kilalang matalik na kaibigan ni D. Custodio: sa kaniya lumalapit ang mga tumatanggap ng mga pagawa, ang mga kawani at ang mga mapaglalang kung may nasang tamuhin sa bantog na Konsehal. Si Juanito Pelaez na kaibigan din ng mananayaw ay humahandog na siyang lalakad ng usap; nguni't si Isagani'y umiling at nagsabing sukat na ang pagkakagamit kay P. Irene at magiging kasagwaan ang lapitan si Pepay sa ganitong bagay. — iTingnan ang isa pang paraan! — Ang isa-ay lumapit sa abogadong pinagsanggunian, si G. Pasta, tanungang pinangangayupapaan ni D. Oustodio.

— 137 — — Ibig ko pa iyan, — ang sabi ni Isagani — si G. Pasta ay pilipino, at naging kasama sa pag-aaral ng aking amainNguni't ipapaano ang gagawin upang mapakiling? — Nariyan ang kid — ang sagot ni Makaraig na tinitigan si Isagani — si ginoong Pasta ay may isang mananayaw, itong.... may isang mangbuburda Inaih'ng na muli ni Isagani ang kaniyang ulo. — Huwag kayong napakamaselang — ang sabi sa kaniya ni Juanito Pelaez — ang mga layon ay siyang nagliligtas sa mga kaparaanan! Kilala ko ang mangbuburda, si Matea, na may isang pagawaang pinapasukan ng maraming dalaga — Huwag, mga ginoo, — ang putol ni Isagani — unahin muna natin ang mga paraang hindi mahalay.... Paparoon ako sa bahay ni G. Pasta at kung wala akong mapala, ay saka na ninyo gawin, ang ibig gawin sa mga mananayaw at mga mangbuburda. Napahinuhod sila sa palagay at nagkasundong si Isagani ay makipag-usap kay G. Pasta sa araw ding ya6n at sa kinabapunan ay ipababatid sa Unibersidad, sa kaniyang mga kasama, ang nangyari sa pakikipagkita. XV SI G. PASTA Si Isagani ay naparo6n sa bahay ng abogado, isa sa mga may tanglng katalinuhan sa Maynila na pinagtatanungan ng mga prayle sa kanilang malalaking kagipitan. Nagantay ng kaunti ang binata, sapagka't maraming ipinagtatanggoi ang na>orOon, nguni't dumating din ang taning na ukol sa kaniya at pumasok sa gawaan 6 bufete gaya ng karaniwang tawag sa Pilipinas. Tinanggap siya ng manananggol-usap sa pamagitan ng isang mahinang ubo at tinitingnang palihim ang kaniyang mga paa; hindi tumindig ni hindi man lamang siya pinaupo at nagpatuloy sa pagsusulat. Nagkaroon si Isagani ng panahon upang matyagan siya at kilalanin. Malaki ang itinanda ng abogado, ubanin na at ang kaniyang upaw ay halos laganap sa boong tuktok. Ang kaniyang mukha'y pasumangot at matigas.

— 138 — Sa gawaan, ang lahat ay tahimik; walang nadidingig kungdi ang anasan ng mga tagasulat 6 nangagsasanay na gumagawa sa kanugnog na silid: ang kanilang mga panitik ay gumagaralgal na wari'y nakikipagtunggali sa papel. ( Natapos din ang manananggol sa sinusulat, binitiwan ang panitik, itinaas ang ulo, at ng makilala ang binata, ay nagliwanag ang mukha, at malugod siyang kinamayan. — iAba, binata!.... nguni't umupo kayo, patawarin ninyo.... hindi ko napunang kayo pala. iAt ang inyong amai'n? . Lumakas ang loob ni Isagani at inakalang mapapabuti ang kaniyang lakad. Isinalaysay niyang lahat ang nangyari, na pinag-aaralang mabuti ang napapala ng kaniyang sinasabi. Pinakinggang walang katigatigatig ni G. Pasta ang simula, at kahi't batid niya ang lakad ng mga nag-aaral, ay nagmamaangmaangan upang ipakilala na wala siyang pakialam sa mga kamusmusang iyon, nguni't ng maramdaman ang pakay sa kaniya at nadingig na natutukoy sa Vice-Rector, mga prayle, Oapitang General, panukala at ibp,, ang mukha niya'y untiunting nagdilim at nagtapos sa pagbulalas ng: — ilto ang lupain ng mga panukala! Nguni't ituloy, ituloy ninyo. Hindi nanglupaypay si Isagani: sinabi ang kapasiyahang ibibigay at nagtapos sa pagpapahayag , ng pagkakatiwala ng kabinataan na siya, si G. Pasta, ay mamamagitna ng sangayon sa kanila sakaling si D. Oustodio ay sumangguni sa kaniya, gaya ng maaasahan. Hindi nangahas si Isaganing sabihin na pagpayuhan dahil sa ngibit na ipinamalas ng manananggol. Nguni't may takda ng gagawin si G. Pasta, na dili ib£'t ang huwag manghimasok sa bagay na iyon, ni sumangguni, ni pagsanggunian. Alam niya ang nangyari sa Los Banos, batld niyang may dalawang pangkat at hindi si P. Irene ang tanging bayani na nasa dako ng mga nag-aaral, ni hindi siya ang nagpalag^y ng pagdaraan ng kasulatan sa Lupong ng Paaralan, kundi lubos na kaiba. Si P. Irene, si P. Fernandez, ang eondesa, isang mangangalakal na nakakikinikinita nang makapagbibili ng kagamitang ukol sa bagong Akademia at ang mataas na kawaning nagtukoy ng , iba't ibang

— 139 — kapasiyahang-hari ay mangagtatagumpay na sana, ng ipinaalaala ni P. Sibyla, upang magkapanahon, ang Kataastasang Lupon. Ang lahat ng bagay na ito'y natatala sa alaala ng abogado; kaya't ng matapos makapagsalita, si Isagani, ay tinangkang lituhin ito sa pariway na mga pangungusap, guluhin at ilipat ang usapan sa ibang bagay. — iOo! — ang sabi na inilawit ang labi at kinamot ang upaw — walang mangunguna sa akin sa pag-ibig sa tinubuan at paghahangad ng pagkakasulong, datapwa'y . . . . hindi ako makasugba . . . . hindi ko masabi kung batid ninyo ang aking kalagayan, isang kalagayang lubhang maselang.... marami akong pag-aari.... kailangan akong kumilos sa loob ng isang masusing pagkataros .... isang pagsugba .... Ibig lituhin ng abogado ang binata sa pamag-itan ng maraming salita at nagsimula ng pagtukoy sa mga batas, sa mga kapasiyahan, at napakarami ang nasabi, na hindi ang bata ang nagulo kundi siya sa sarili ang halos nagulo sa isang pasikot sikot na kababanggit. — Hindi po mangyayaring hahangarin naming ilagay kayo sa kagipitan — ang mabanayad na sagot ni Isagani — illigtas kami ng Lumikha sa pagbibigay gambala sa mga taong ang kanilang buhay ay lubhang kailangan ng ibang pilipino! Datapwa'y kahi't napakaunti ang nababatid ko tungkol sa mga batas, mga kautusang hari, mga lathala at mga kapasiyahang umiiral sa ating bayan, ay hindi ko inaakalang magkaroon ng kasamaan ang makitulong sa mga adhikain ng pamahalaan, ang punyagiin ang siya'y maalinsunod na mabuti; iisang layon ang aming inuusig at sa kaparaanan lamang kami nagkakaiba. Ang manananggol ay napangiti: ang binata'y napadadala sa ibang landas at doon niya lilituhin, lito na nga. — Diyan nga naririyan ang kid, sa karaniwang sabi; hindi nga ba kapuripuri ang tumulong sa pamahalaan pag ang pagtulong ay sa pamag-itan ng pangangayupapa, alinsunurin ang kaniyang mga kapasiyahan, ang tuwid na katuturan ng mga batas na katugon ng tuwid na paghahaka ng mga namamahala at hindi malalaban sa unang una at karaniwang paraan sa pagkukuro ng mga ginoong may hawak ng ikaaanyo ng mga taong butnubuo ng isang kapisanan. At dahil dito ay masama, karapatdapat parusahan, sapagka/t naka

— 140 — hahalay sa batay£n ng kapangyarihan, ang gumawa ng isang bagay na laban sa kaniy&ng mga munakala kahi't na inaakalang mabuti kay sa nanggagaling sa pamahalaan, sapagka't ang gay6ng kagagawdn ay makasusugat sa kaniyang katibayan na siyang batayan ng alin mang pamamahala sa mga bayang sdkop. Ang matandang abogado, sa pananalig na ang mga tinurang iyon ay nakalito kay Isagani, ay nagpakabuti sa kaniyang silyon ng walang kaimik-imik, kahi't na sa loob niyang sarili ay nagtatawa. Gayon man, ay tumugon si Isagani. — Inakala ko, na ang mga Pamahalaan ay dapat humanap ng ibang batayang lalong matibay kailan pa man at nadadawal . . . . Ang pinagbabatayang lakas ng mga pamahalaang ukol sa nasasakop ay siyang pinakamahina sa lahat, sapagka't wala sa kanila kundi nasa mabuting kalooban ng mga nasasakupan samantalang ibig kilalanin ang gayon.... Ang batayang katwiran ay siyang inaakala kong lalong matibay. Itinaas ng abogado ang ulo; iano!

— 141 — Datapwa'y biglang napahinto na wari'y nakapag-wika ng higit sa nararapat at tinangkang gamutin ang kaniyang pagkabulalas. — Pinagkalooban tayo ng pamahalaan ng mga bagay na hindi natin hiniling, ni hindi natin mahihiling . . . . sapagka't ang paghiling. . ..ang paghiling ay nagpapakilalang may pagkukulang at dahil doon ay hindi gumaganap sa kaniyang katungkulan . . . . pagpayuhan siya ng isang paraan, tangkaing ibunsod siya, huwag nang siya'y tunggaliin, ay is&ng pagsasapantahang siya'y mangyayaring mamali, at sinabi ko na nga sa inyong ang mga gayong paghahaka'y laban sa kabuhayan ng mga pamahalaang ukol sa nasasakop . . . . Ang bagay na ito'y hindi batid ng karamihan at hindi alam ng mga binat^ng nagdadalosdalos, hindi nila kilala, ayaw kilalanin ang lubhang kaibayong ibubunga ng paghingi.... ang kasagwaang taglay ng panukalang iyan . . . . . . — Ipagpatawad po ninyo — ang putol ni Isagani na namuhi sa mga pangangatwirang ginamit sa kaniya ng abogado — pag sa makatwirang paraan ang isang bayan ay humihingi ng ano man sa isang pamahalaan ay sapagka't inaakalaug mabuti at nalalaang pagkalooban siya ng isang kabutihan, at ang kagagawang ito, ay hindi dapat makamuhi sa kanya kundi bagkus pa ngang dapat makagalak; humihingi, sa ina sa inainahan ay hindi, magpakailan man. Ang pamahalaan sa ganang pahat kong pag aakala, ay hindi isang may laganap na paningin na nakikita't napaglalaanan ang lahat ng bagay, at kahi't na raaging gayon, ay hindi mangyayaring mamuhi, sapagka't naririyan ang Pananampalataya na walang ginagawa kundi maghihingi sa Dios na nakakikita at nakakikilala ng lahat ng bagay, at kayo man ay humihingi at humihiling ng maraming bagay sa mga hukuman ng pamahalaan ding iyan, at ni ang Dios, ni ang pamahalaan hanggang sa ngayon ay hindi pa nagpapahalata ng kamuhian. Nasa sa budhi ng lahat na ang pamahalaan, dahil sa siya'y itinatag ng mga tao, ay nangangailangan ng tulong ng iba, nangangailangang ipakita at iparamdam sa kaniya ang katunayan ng mga bagay bagay. Kayo na sa sarili ay hindi naniniwalang lubos sa katotohanan ng inyong mga ikinatwiran; kayo sa sarili'y alam ninyong marahas at di natutungtong sa matuwid ang pamahalaan, na, upang makapagparangal ng kalakasan

— 142 — pagkamapagsarih', ay nagkakai't ng lahit ng bagay sa katakutan 6 sa kakulangang tiwala, at ang mga bayan lamang na dinadahas at inaalipin ay siya lamang may katungkulang huwag humingi ng kahi't ano magpakailan man. Ang isang bayang nasusuklam sa kaniyang pamahalaan ay walang dapat hilingin dito kundi ang iwan ang pamamahala. Ang matandang abogado ay ngumingiwi at pinaiih'ngiling ang ulo, tanda ng di kasiyahang loob at hinahaplos ng kamay ang kaniyang upaw; pagkatapos, sa isang pananalitang mapag-ampon na wari'y may pagkahabag ay nagsabing: — iHm! masamang aral iyan, masamang palagay, Ihm! iNapagkikilalang kayo'y bata at wala pa kayong pagkatalos sa ukol sa kabuhayan! Tingndn ninyo ang nangyayari sa Madrid sa mga binatang walang muwang na humihingi ng maraming pagbabago: lahat sila'y pinararatangang mga nag-uusig ng paghiwalay, marami ang hindi makapangahas na umuwi, nguni't gayon man ay iano ang kanilang mga hinihingi? Mga banal na bagay, matatanda na't hindi makasasama sapagka't lubos nang kilala.... Datapwa'y may mga bagay na hindi ko maipaiiliwanag sa iny6, mga lubhang maselang.... siya.... ipinagtatapat ko sa inyong may iba pang katwiran, bukod sa mga tinuran na, na naguudyok sa isang matinong pamahalaan upang kailan man ay huwag dumingig sa mga kahilingan ng isang bayan i hindi.... mangyayari ding makatagpo tayo ng mga pinunong palalo at mahangin ang . . . . nguni't mayroon ding ibang katwiran.... kahi't na ang hinihingi ay yaong lalong nararapat.... ang mga pamahalaan ay may iba ibang palakad At ang matanda'y nag-aalinlangang nakatitig kay Isagani, at pagkatapos ay tumalaga na sa isang bagay, ikinumpay ang kamay na wari'y may inilalayong paghahaka sa kaniyang pag-iisip. — Nahuhulaan ko ang inyong ibig sabihin — ang patuloy ni Isagani na ngumiting malungkot — ibig ninyong sabihin na ang pamahalaang ukol sa nasasakupan, yamang natatatag ng hindi lubos na wasto at. sa dahilang nananangan sa mga palapalagay

— 143 — — iHindi, hindi, hindi iyan, hindi! — ang biglang hadlang ng matanda na nagpakuriwaring may hinahanap sa kaniyang mga papel — hindi, ang ibig kong sabihin.... nguni't inasaan kaya ang aking salamin sa mata? — Hayan po — ani Isagani. Ikinama ni G. Pasta ang kaniyang salamin, waring may binasang ilang kasulatan, at ng makitang inaantay siya ng binata, ay nagwikang pautal-utal: — May ibig akong sabihing isang bagay.... ibig kong sabihin, riguni't nakalimutan ko na.... kayo sa inyong kapusukan, ay pinigil ninyo ako.... isang bagay na walang malaking kabuluhan . . . . Kung alam lamang ninyo kung papaano ang ulo ko, inapakarami kasi ng aking gagawin! Naramdaman ni Isaganing siya/y iniaaboy na. — Kung gayon, — ang sabing sabay tindig — kami ay — iAh!.... mabuti pang bayaan na ninyo sa kamay ng pamahalaan ang bagay na iyan; siya na ang bahalang magpapasiya diyan ng alinsunod sa kaniyang maibigan . . . . Sinasabi ninyong ang Vice-Rector ay laban sa pagtuturo rlg wikang kastila, marahil nga'y gayon, nguni't hindi sa panukala kundi sa paraan ng panukalang iyan . Sinasabing ang Reetor na paparito ay may dalang panukalang p.-igbabago ng pagtuturo . . . . magantay kayo ng kaunti, bigyan ninyo ng panahon ang panahon, mangagaral kay6, sapagka/t nalalaplt na an g examen at iputris yata! kayong mabuti nang magwikang kastila at maluwag na magsalita

— 144 — ninyo at gawin nila ang ginawa ko . . . . Ako'y nagmg alila ng lahat ng prayle, ipinagluto ko sild ng ehoeolate, at samantalang ang kanan ko'y ipinanghahald sa batidor ay pigil ko sa kaliwa ang gramatika, nag-aaral ako at, salamat na lamang sa Dios, hindi ako nagkailangan ng iba pang mga guro, ni iba pang akademia, ni mga pahintulot ng pamahalaan . . . . Paniwalaan ninyo ako; iang ibig na mag-aral ay nakapagaaral at natututo! — iNguni't ilan na sa mga ibig na matuto ang makaaabot sa inabot ninyo? Isa sa isang libo, at yaon pa man! — iPseh!

— 145 — bugawin ang mga paghahakang nabanggi't— upang maging mabuting ,mang-aani ay hindi kailangan ang maraming retoriea iPangarap, maling akala, buko ng pag-iisip! iSiya! iibig baga ninyong sumunod sa isang hatol? At tumindig, masuyong ipinatong ang kamay sa balikat ng binata, at nagpatuloy: — Bibigyan ko kayo ng isang lubhang mabuti, sapagka't nakikita kong kayo'y matalino at ang hatol ay hindi mapapagayon lamang. iMagaaral kayo ng panggagamot? Kung gayon ay magkasiya kayo sa pag-aarai ng kung papaano ang paglalagay ng tapal at pagpapasigid ng linta at huwag niny6ng panghimasukan ang pagpapabuti 6 pagpapasama ng kalagayan ng inyong kapuwa. Pag kay6*y lieeneiado na, ay mag-asawa kayo sa isang daiagang mayaman at mapanata, pagpilitan ninyo ang makapanggamot at makasingil na mabuti, layuan ninyo ang lahat ng bpgay na may pakialam sa kalagayan ng bayan, magsisimba kayo, magkumpisal at makinabang pag ang iba'y gumagawa ng gayon, at makikita ninyong pagkatapos ay pasasalamat kayd sa akin at ang gayo'y makikita ko kung ako'y buhay pa. Palagi ninyong aalalahanin na ang lalong wastong paglingap ay ang lingapin muna ang sarili; walang dapat hanapin ang tao sa mundo kundi ang lalong malaking kaligayahan ng kaniyang sarili, gaya ng sabi ni Bentham; pag kayo'y nanghimasok sa mga kaululan, ay hindi kayo magkakaroon ng earrera, ni hindi kayo magkakaasawa, ni hindi kayo magiging anoman. Pag-iiwananan kayo ng lahat at ang una unang magtatawa sa inyong kalinisang ugali ay ang inyo ring mga kababayan. i Maniwala kayo sa akin, ako'y maaalaala din ninyo at sasabihin ninyong may katwiran ako pag kayo'y nagkaroon na ng ubang kagaya ko, mga ubang kagaya nito! At hinipo ang iilan niyang buhok na puti ng matandang abogado na ngumiti ng malungk6t at iniling-iling ang ulo. — iPag nagkaroon na ako ng mga ganiyang uban, ginoo, — ang sa^ot na malungkot din ni Isagani — at pag inilingon ko ang aking paningin sa nakaraan at makita kong wala akong ginawa kundi ang ukol sa sarili, na hindi ginawa ang mangyayaring gawi'n at dapat kong gawi'ng ukol sa bayang nagbigay sa akin ng lahat ng bagay, ukol sa mga namama10

— 146 — yang tumutulong sa aking kabuhayan, ang bawa't uban ay magiging isang tinik sa akin, at hindi ko sila ikadadangal kundi bagkus ikahihiya. At masabi ito ay yumuko at umalis. Napatigil ang abogado sa kaniyang kinalalagyan, na ang mata'y susulingsuling. Nadingig ang mga yabag na lumalayong untiunti at muling umupo na bumubulong: — iKaawaawang binata! Ang mga ganiyan ding haka ay sumagi isang araw sa aking pag-iisip! iMaanong ang lahat ay makapagsabing: ginawa ko ito ng dahil sa aking bayan, iniuukol ko ang aking buhay sa ikabubuti ng lahat....? iPutong na laurel, na pigta ng katas ng kamansa, mga dahong tuyo na nagkakanlong ng mga tinik at mga uod! iHindt iyan ang kabuhayan, iyan ay hindi nagbibigay ng kakanin, ni hindi nagdudulot ng karangalan; ang mga laurel ay bahagya nang magamit sa isang sawsawan .... ni hindi nagbibigay ng katiwasayan . . . . ni hindi nagpapanalo ng mga usap, kundi tiwali pa nga! Ang bawa't bayan ay may kaniyang hilig, gaya rin ng kaniyang singaw ng lupa at kaniyang mga sakit, na iba sa singaw ng lupa at mga saklt ng ibang bayan ! At idinugtdng pagkatapos: — iKaawaawang binata!.... Kung ang lahat sana'y nagiisip at gumagawa ng gaya niya, ay hindi ko sinasabing hindi.... iKaawaawang binata! iKaawaawang Florentino! XVI ANG MGA KAPIGHATIAN NG ISANG INSIK Nang kinagabihan ng Sabado ring yaon, ang insik na 81 Quiroga na nagnanasang makapagtatag ng isang eonsulado ng kaniyang bansa, ay naghanda ng isang hapunan sa itaas ng kaniyang tindahan na nasa daang Eseolta. Maraming dumalo sa kaniyang pista: mga prayle, mga kawani, mga militar, mga mangangalakal, lahat ng kaniyang mga suki, mga kasama 6 mga ninong, ay pawang nangaroroon; ang kaniyang tindahan ay siyang kinukunan ng lahat ng kailangan ng mga kura at ng mga kombento, tumatanggap ng v

— 147 — masunurin at masisipag. Ang mga prayle ay hindi nanganganlnganing dumaan ng mga buo buong oras sa kaniyang tindahan, maging sa pook na tanaw ng madla, maging sa mga silid na nasa loob, na, may mga kaayaayang kapulong.. .. Nang gabi ngang iyon, ang kabahayan ay raay katangitanging anyo. Namumuno sa mga prayle at mga kawani na nangakaiuklok sa mga uupang Viena at mga mutnunting bangkong maitim ang kahoy at ang uupan ay marmol na galing sa Cant6n, sa harap ng mga mumunting dulang na parisukat, at nangaglalaro ng tresillo 6 nangag-uusap usap, ea tulong ng maningning na liwanag ng mga ginintuang lampara 6 ng kukutakutatap na ilaw ng mga parol insik na may matitingkad na palamuting borlas na sutla. Sa mga dingding ay magulong nagkakahalo ang mga panoon'ng payapa at bughawin na gawang Ganton at Hongkong, na kasama ng mga eromo ng mga babaing nagiilingkod sa mga sultan, mga babaing halos hubad, mga larawan ng Oisto na mukhang babai, ng kamatayan ng banal at ng makasalanan, na pawang yari sa mga pagawaang hudio sa Alemania upang ipagbili sa mga bayang katoliko. Naroroon din ang mga larawang insik na nasa pulang papel na may isang lalaking nakaupo na ang anyo'y kagalanggalang, mapayapa at nakangiti, sa likuran nito'y may nakatayong aliping napakapangit, na ang pigil ay isang sibat na ang talim ay malapad at matalas: tinatawag na Mahoma ng mga taga roon at tinatawag na Santiago ng ilan, hindi namin maalaman kung bakit; ang mga insik naman ay hindi nagpapaliwanag tungkol sa pagkakakilalang iyon sa dalawang pangalan. Manga putok ng botella ng Ohampagne, bungguan ng mga kopa, tawanan, usok ng tabako at isang tanging aruoy ng bahay insik, na may halong pebete, apian at mga imbak na bungang kahoy ang nagiging kabuoan ng lahat ng iyon. Suot wari'y mandarin, na bughaw ang borlas ng kopia, ay nagpapalakadlakad sa mga silid, si insi'k Quiroga, na tuwid at unat na unat, na pasulyapsulyap na waring sinisiyasat kung walang nangduduwit ng ano man. Datapwa'y kahi't na taglay ang gayong di pagtitiwalang likas sa kaniya ay nakikipagkamayan, binabati ang ilan sa tulong ng mga masuyo at pakumbabang ngiti, at ang ilan ay bating mapag-ampon, at ang iba'y bating palibak na waring ang ibig sabihin ay:

— 148 — — iAlam ko na! hindi kayo naparito ng dahil sa akin kundi dahil sa aking hapunan. May katwiran si insik Quiroga. Yaong matabang ginoo na pumupuri sa kaniya at nagsasabi ng pangangailangan ng isang konsulado ng insik dito sa Maynila, na ang ibig manding sabihin ay walang makagaganap sa katungkulang iyon liban na kay Quiroga, ay si G. Gonzalez na pumipirmang Pitili kung tinutuligsa sa mga tudling ng pahayagan ang pagparito ng insik. Yaong isa na may kagulangan na at sinisiyasat na malapit na malapit ang mga bagay bagay, ang mga lampara, at mga euadro, at ibp. , at ngumingiwi at bumubulalas ng padusta, ay si G. Timoteo Pelaez, ama ni Juanito, mangangalakal na nangangalandakan ng laban sa pakikiagaw ng mga insik na naghahapay sa kaniyang kalakal. At ang isa, ang nasa dako pa roon, iyong kayumangging ginoo, payat, na ang paningin ay magaslaw at banayad ang ngiti, ay yaon ang bantog na may kagagawan ng ukol sa mga pisong mehikano na nagbigay ng di kakaunting sama ng loob sa isang kinakalong ni Quiroga; ang kawaning iyon ay kilala sa Maynila dahil sa katalasan ! Ang nasa malaydlayo pa, yaong kung tumingin ay pairap at hindi husay ang bigote ay siyang kawaning kinikilalang lalong karapatdapat sapagka't nagkaroon ng katapangang magsalita ng laban sa pangangalakal ng mga billete sa loteria na ginagawa ni Quiroga at ng isang babaing bantog sa mga lipunan sa Maynila. Sadya ngang kung hindi man ang kalahati ay ang dalawa ng katlong bahagi ng mga billete ay dinadala sa kainsikan at ang nalalabing kaunti sa Maynila ay ipinagbibiling may patong na sikolo. Lub6s ang pananalig ng tinurang ginoo na sa balang araw ay mapapasa-kaniya ang pinakamalaking tama. kaya't muhing muhi sa mga gayong ka^agawan. Samantala nama'y nagtatapos ang hapunan. Mula sa kakainan ay umaabot sa kabahayan ang mga bahagi ng talumpati, tawanan, mga pagsalangsang, halakhakan . . . . Ang pangalan ni Quiroga ay paulit-ulit na nadidinglg, na kahalo ng mga salitang eonsul, pagpapantaypantay, mga karapatan .... Ang may piging, na hindi kumakain ng lutong Europa, ay nakikitungga na lamang maminsanminsan sa kaniyang mga panaohin, at nangangakong makikisabay sa pagkain ng mga hindi nakadulog sa unang hain.

— 149 — Nakapaghapunan na si Simoun ng dumating at nakikipagusap, sa kabahayan, sa ilang mangangalakal na nangagsisidaing dahil sa kalagayan ng paghahanap buhay: masama ang lakad ng lahat, nahihinto ang pangangalakal, ang pakikipagsuklian sa Europa ay napakataas ang halaga; nangagsisihingi ng liwanag sa mag-aalahas 6 inuudyukan siy& ng il&ng paraan sa pagasang sasabihin sa Capitan General. Sa bawa't kaparaanang ipalagay. ay tinutugunan ni Simoun ng isang ngiting pakutya t paglibak. iBa! ikaululan! hanggang sa nang mamuhi na ang isa, ay itinanong ang kaniyang haka. — iAng aking haka? — ang tanong — pag-aralan ninyo kung bakit lumulusog ang ibang bansa at gayahan ninyo sila. — lAt bakit nangagsisilusog, G. Simoun? Kinibit ni Simoun ang kanyang balikat at hindi sumagot. — iAng mga gawain sa daongan na nakabibigat sa pangaDgalakal at ang daongang hindi mayariyaii — ang buntbnghinga ni G. Timoteo Pelaez — ay is^ng kayo ni Guadalupe, gaya ng sabi ng anak ko, na hinahabi at kinakalas. . . . ang mga buwis. . . . — iAt dumadaing kayo!— ang bulalas ng isa — iAt ngayong kapapasiya pa lamang ng General ng pagpapagiba ng mga bahay na pawid! iKayong may maraming hierro galvanizadol — Oo — ang sag6t ni G. Timoteo — inguni't ang nagugol ko naman sa kapasiyahang iyan! At saka ang pagpapagiba'y hindi pa gagawin kundi sa loob ng isang buwan, hanggang dumating ang kurisma; mangyayaring may dumating pang iba....ang ibig ko sana'y ipagiba ngayon din, datapwa't . . . . Bukod sa rito, ano ang ibibili sa akin ng mga may ar1 ng bahay na iyan sa pawang maralita? — Mangyayari ding mdbili ninyo n§ murang mura ang kanilang mga bahay.... — At pagkatapos ay lakaring pawalang bisa ang kautusan at ipagbiling muli, na ibayo ang halaga....! Naiyan ang isang kalakal! Si Simoun ay ngumiti ng ngiti niyang malamlam, at sa dahilang nakitang sumasalubong din si insik Quiroga ay iniwan ang mga madainging mangangalakal upang batiin ang magiging eonsul. Babahagya pa lamang siyang nakita nito ay nawala na ang anyong may kasiyahang loob at ang mukha'y iginaya sa mga mangangalakal, at yumuko ng bahagya.

— 150 Iginagalang na lubha ng insik na si Quiroga ang magaalahas, hindi lamang sa dahilang kilala niyang mayaman, kundi dahil sa mga bulungbulungang umano'y kaututang diia ng Oapitan General. Nababalitang inaayunan ni Simoun ang mga hangarin ng insik, kasang-ayon sa ukol sa eonsulado, at sa gitna ng mga banggitin, mga parunggit at mga puntos suspensivos ay tinukoy na siya ng isang pamahayagang laban sa insik, sa isang nabantog na pakikip^gsagutan sa isam* kasamang kampi sa mga may buhok. Idinaragdag pa ng ilan kataong malumanay na iniuudyok sa Oapitan General ng Emineneia Negra na gamitin ang mga insik sa pagsugpo sa matibay na karangalan ng mga taga rito. — Upang maging masunurin ang isang bayan — aniya — ay walang paraang gaya ng duhagihin at ipakilala sa kaniya ang sariling kaabaan. Madaling nagkaroon ng ieang pagkakataon. Ang mga balangay ng mga mtstUo at ng mga naturales ay nangagmamanmanan at ginagamit ang kanilang katapangan at kasipagan sa paghihinala at di katiwalaan. Isang araw, sa misa, ang kapitan sa naturales na nakaupo sa bangkong nasa dakong kanan at lubhang payat, ay nakaisip na pagpatungin ang kaniyang mga paa, na anyong noneahlant, upang lumakilaki sa wari ang kaniyang mga pigi at maipamalas ang kaniyang mainam na sapatos; ang sa mestiso namang naluluklok sa kabilang ibayo, sa dah lang may juanete at hindi mapagpatong ang paa dahil sa katabaan at buyunin ay umanyo namang ibinik?tka ang kaniyang mga hita upang malantad ang tiyang nakukulong ng isang ehaleeo na walang kakuton kuton na napapalamutihan ng isang magandang tanikalang ginto at brillante. Ang dalawang pangkatin ay nagkapakiramdaman at nagsimula na ang paghahamok: sa sumunod na pagsisimba, ang lahat ng mestiso, pati ng mga lalong payat, ay pawang may mga buyon at ibinikakang mabuti ang mga hita, na waring nangangabayo: lahat ng naturales ay pinagpatong ang kanikanilang paa, sampu. ng lalong matataba, kaya/t may kabisa tuloy na umarinkin. Ang mga insik na nakakita sa kanila, ay gumamit naman ng kanilang anyo: nangagsiupong gaya ng kung nasa sa kanilang tindahan, ang isang. paa'y baluktot at nakataas,

— 151 — ang isa'y nakabiting kukuyakuyakoy. Nagkaroon ng mga tutulan, mga kasulatan, mga expediente, at ibp. , ang mga kuadrilyero ay matuling nangagsipanandata upang pasimulan ang paghahamok ng magkakababayan, ang mga kura ay galak na galak, ang mga kastila'y nasasayahan at ang lahat ng ito'y pinagkakakitaan ng salapi, hanggang sa pinigil ng General ang kaguluhan sa pamagitan ng pag-uutos na sila'y mangag-upuang kagaya ng insik, sa dahilang ang mga ito'y siyang bumabayad ng lalong malaki, kahi't hindi siyang lalong katoliko, At dito nangyari ang kagipitan ng mga mestiso at naturales, na, sa dahilang makikipot ang salawal ay hindi makagaya sa insik. At upang ang nasang duhagihin sila'y mabunyag, ay ginanap ang kautusan ng boong karingalan at ginamitan ng mga sangkap, nilibid ang simbahan ng isang pulutong na kabayuhan, samantalang ang lahat ng nasa loob ay pinapawisan. Ang usapin ay nakarati'ng sa Espafia, nguni't doo'y naulit ding sa dahilang ang nagbabayad ng lalong malaki ay ang mga insik ay mangyayaring pairalin ang kanilang ibigin sampii sa mga eeremonias religiosas, kahi't pagkatapos ay tumakwil sa pananampalataya at libakin ang pngkakristiano. Nasiyahang loob ang mga naturales at mestiso at pinag-aralan nila ang hindi pag aaksaya ng panahon sa mga gayong bagay na walang kabuluhan. Sinuyosuyo ni Quiroga si Simoun sa tulong ng kaniyang haluang pananalita't ngiting napakamakumbaba; ang kaniyang tingig ay napakamahimok, paulit-ulit ang kaniyang yuko, nguni*t pinutol ng mag-aalahas ang kaniyang pangungusap at itinanong sa kaniyang bigla: — iNaibigan baga ang mga galang? Sa tanong na ito'y napawing wari'y pangarap ang sigla ng kalooban ni Quiroga; ang tingig na dating mahimok ay nagfng mahinagpis, lalo pang nagpakayukoyuko at matapos pinapagdoop ang mga kamay na itinaas na pantay mukha, anyong pagbati sa kainsikan, ay dumaing ng: — iUu, sinyo Simoun! iakieng lugi, akieng hughog! — iBakit, insik Quiroga, kayo'y lugi at hughog? iat ganyang karami ang botella ng ehampagne at mga panaohin! Ipinikit ni Quiroga ang kaniyang mga mata at ngumiwi. iHss! Ang nangyari ng hapong iyon, ang naging hanggan ng mga galang, ay nakapaghughog sa kaniya. Si Simoun ay ngu

— 152 — miti: kapag ang isang mangangalakal na insi'k ay dumadai'ng ay sapagk&'t mabuti ang lagay; kapag ang ipinamalas ay waring mabuting mabuti ang kaniyang lakad ay sapagka't nakikinikinita ang isang pagkalugi 6 magtatanang tungo sa kanyang bayan. — iKayo mo hienne alam akieng lugi, akieng hughdg? iA, sinyo Simoun, akieng hapay! At upang lalong maipabatid ng insik ang kaniyang kalagayan ay sinabayan ang salitang hapay ng anyong pagpapatimbuwang. Ibig ibig ni Simoun na siya'y pagtawanan, nguni't nagpigil at sinabing wala siyang ano mang nalalaman, wala, walang wala. Dinala siya ni Quiroga sa isang silid, na inilapat na mabuti ang pinto, at ipinaliwanag sa kaniya ang sanhi ng kasawian ng insik. Ang tatldng galang na brillante na hiningi kay Simoun upang ipakita sa kaniyang asawa, ay hindi sadyang para ritOt kaawaawang india na nakukulong sa isang silid, na waring isang babaing inslk, kundi para sa isang maganda at kaayaayang babaing kaibigan ng isang mataas na tao, na kailangan niya ang tulong, dahil sa isang kalakal na pagtutubuan niya ng mga anim na libong piso. At sa dahilang ang insik ay walang kabatir&n sa mga maiibigan ng babai at nasa niyang magpakita ng gara, ay hiningi ang tatlong pinakamabuting galang na mayroon ang mag-aalahas, na tatlo 6 apat na libo ang halaga ng bawa't isa. Ang insik ay nag-anyong walang malay at sa tulong ng kaniyang mahimok na ngiti ay sinabi sa babaing pumili ng maibigan; nguni't ang babai, lalong walang muwang at lalo pa mandlng mahimok, ay nagpahayag na ibig niya ang tatlo, at kinuhang lahat. Si Simoun ay humalakhak. — IA, sinyolia! iakieng lugi, akieng hoghog! — ang sigaw ng insik na sabay ang pagtatampal sa sarili ng kaniyang maliliit na kamay. Patuloy din ang mag-aalahas sa katatawa. — iHuu! imasama tao, sigulo hienne tuto sinyola! — ang patuloy ng insik na ginagalaw ang ulong masama ang loob — ^,An6? bo hiya, kahi insiek sa akieng ako tao, iA, sigulo hienne tuto sinyola; kung sigalela belong pa konti hiya!

— 153 — — Nahuli kayo, nahuli kayo — ang bulalas ni Simoun na sabay sa pagtumbok ng marahan sa tiyan ng insik. — At lahat tao hienge utang at hienne mayad iano iyan? — at binilang sa kaniyang daliring may mahahubang kuko — impelealo, opisia, tinienti, sunnalo, ia, sinyo Simounr akieng talo, akieng hapay! — Siya, siya na ang kadadaing — ang sabi ni Simoun — iniligtas ko kayo sa maraming opisyal na humihingi sa inyo ng salapi.... Sila'y pinautang ko ng huwag na kayong gambalain at batid kong hindi nila ako mababayaran — Nguni, sinyo Simoun, kayo pautang sa opisia, ako pautang sa mamae, sinyola, malinelo, lahat tao — IMasisingil din ninyo! — ^Akieng makasingil? iA, sigulo hienne po ikaw alam! iPagtalo sa suga wala na mayad! Mamuti sa inyo melon konsu, maali habol, akieng wala.... Si Simoun ay nagiisip. — Tingnan ninyo insik Quiroga, — ang sabing wari'y natatanga — ako ang maniningil ng utang sa inyo ng mga opisiyal at mga marinero, ibigay ninyo sa akin ang katibayan ng pagkakatanggap nila. Muling namighati si Quiroga; hindi siya binibigyan kailan man ng katibayan. — Pag nangagsiparitong hihingi ng salapi, ay paparoonin ninyo sa akin; ibig kong iligtas kayo. Napasalamat ng lubos si Quiroga, nguni't nabalik na naman sa kaniyang mga pagdaing, tinukoy ang mga galang at inulit-ulit ang: — iKung sigalela belon pa hiya! — iPutris! — ang sabi ni Simoun na tinitingnang pasulyap ang insik na waring ibig hulaan ang nasa kalooban — nangangailangan pa naman ako ng salapi at inaakala kong mababayaran ninyo ako. Nguni't ang lahat ay may kagamutan, ayaw kong mahapay kayo ng dahil lamang sa walang kabuluhang bagay na iyan. Siya, isang utang na loob at gagawin kong pito ang siyam na libong utang ninyo sa akin. Kayo'y nakapagpapasok sa aduana ng iahat ng lampara, mga bakal, mga pinggan, tanso, mga pisong mehikano; inagbibigay kayo ng armas sa mga kombento?

— 154 — Napaoo ang insi'k sa tulong ng tango; nguni't kailangan niyang sumuhol sa maraming tao. — iLahat akieng bigay sa Pale! — Kung gayon ay tingnan niny6 — ang marahang patuloy ni Simoun — kailangan kong ipapasok ninyo ang ilang kaha ng pusil na dumati'ng ngayong gabi ibig kong itago ninyo sa inyong tindahan; hindi magkakasiyang lahat sa aking bahay. Si Quiroga'y nagulumihanan. — HuWag kayong masindak, hindi kayo maaano: ang mga baril na iyan ay unti unting itatago sa ilang bahay, at pagkatapos ay gagawa ng pagsisiyasat at marami ang ibinibilanggo . . . . marami tayong kikitain sa paglakad na makawala ang mga napipiit. iBatid na ninyo? Si Quiroga ay alinlangan; takot siya sa mga armas. Sa kaniyang mesa ay mayroon siyang isang rebolber na walang punlo na hindi niya hinihipo kailan man kundi lilingon munang nakapikit ang mata. — Kung hindi ninyo magagawa ay hahanap ako ng iba, nguni't kailangan ko kdng gayon ang aking siyam na libong piso upang padulasin ang rnga kamay at ipikit ang mga mata. — iSiya, siya — ang sa huli'y sabi ni Quiroga — inguni't huli ba malami tao? iutos lekisa, ha? Nang bumalik sa kabahayan si Quiroga at si Simoun ay natagpuan ang mga galing sa paghapon na nangagtatalo: pinatabil ng ehampngne ang mga dila at nagpapagalaw sa mga utak ng ulo. Nangag-uusapang walang kakimikimi. Sa isang pulutong na may maraming kawani, ilang babai at si D. Oustodio, ay pinag-uusapan ang isang pasugd sa India upang pag-aralan ang ukol sa paggawa ng mga sapatos ng mga sundalo. — dAt sinosino ang bumubuo? — ang tan6ng ng isang babaing malaki. — Isang koronel, dalawang opisyal at ang pamangkin ng General . — dApat? — ang tanong ng isang kawani — iganyan na lamang ang lupon!

— 155 — is&ng waiang hilig sa pagkamilitar . . . . sa halimbawa, isang manggagawa ng sapatos. — Iyan nga — ang sagot ng isang manghahango ng sapatos — nguni't sa dahilang hindi bagay na magpadala ng isang indio ni ng isang makaw at ang tangi'ng magsasapat6s na kastila ay humihingi ng malaking sahod . . . . — Datapuwa'y

— 156 — ang katunayan ay kahi't mahigit na akong tatlong taon dito ay hindi pa ako nakakikita ng pipilaypilay. — Sa bagay na iyan ay kasang-ayon ako ng aling kuan — ang sabi ng isang kabaing kalapit— iano pa't bibigyan ng sapatos sa wala naman silang sapatos ng sumipot sa maliwanag? —

- 157 — — Kung hindi gayon ay hindi makukurd.... — Kung ang karunungan .... — iUlit na naman ang karunungan! ipunales! — Nguni't makingig kayo, aking ihahayag. Ang lahat ay alinsunod lamang sa paningin. Hindi ko pa nakikita ang ulo, ni hindi ko batid kung papano itinatanghal. Anang ginoo — itinuro si Juanito Pelaez — ay hindi kagaya ng mga ulong nagsasalita na karaniwang itinatanghal — ikahi't na! Nguni't ang sanhi ay yaon din; lahat ay dahil lamang sa paningin; hintay kayo, ilalagay na paganito ang isang salamin, ang isa pa'y sa likuran, ang malalarawan ay matatanaw. . . and, isa lamang suliranin ng Pisika. At ibinaba sa kinalalagyan ang isang salamin, iniayos, ikiniling at sa dahilang hindi niya mapalabas ang kalinawan ay tinatapos sa wikang: — Gaya ng sabi ko, walang pinagibhan sa iaang pagsira lamang ng paningin. — Nguni't anong salamin ang ibig pa ninyo, sa sinabi sa atin ni Juanito na ang ulo ay nasa loob [ng i«ang kaha, na ipinapatong sa isang mesa.... Nakikinikinita ko sa bagay na iyan ang espiritismo, sapagka't kailan man ay gumagamit ng mesa ang mga espiritista, at sa akala ko'y sapagka't gobernador eelesidstieo si P, Salvi ay dapat niyang ipagbawal ang pagtatanghal . Si P. SaWi ay walang kasalisalita ; hindi sumasagot ng oo ni hindi. — Upang maalaman kung may diablo 6 espiritu sa loob — ang sabi ni Simoun — ang mabuti'y paroonan ninyo't tingnan ang bantog na ulong iyan. Ang palagay ay minabuti at tinanggap, nguni't si P. Salvi at si D. Oustodio ay nagpakita ng kaunting nganinganl . iSila ay maparoon sa isang peria, makipagsiksikan sa mga tao at manood ng mga esiinge at mga ulong nangungusap! iAno na lamang ang wiwikain ng mga indio? Ariin silang tao na may hilig at kahinaan ding taglay ng iba. Sa gayon, si Ben-Zayb, akay ng kaniyang pagkamamamahayag ay nangakong ipamamanhik kay Mr. Leeds na huwag magpapasok ng manonood samantalang sila'y nasa sa loob: napakalaking karangalan ang ibibigay nila sa kanilang pagdalaw upang huwag sumangayon, at saka hindi pa sila hihingan ng upa

— 158 — sa pagpasok. At upang mapangatwiranan ni Ben-Zayb ang sinabi, anya ay: — iSapagka't akalairi na lamang ninyo! iKung mahuli ko ang daya sa harap ng mga nanonood na indio! iAalisan ko ng kakanin ang kaawaawang amerikano! Si Ben-Zayb ay isang taong malingap. May labing dalawa ang pumanaog, na kabilang ang ating mga kilalan si D. Custodio, si P. Salvi, si P. Camorra, si P. Irene, si Ben-Zayb at si Juanito Pelaez. Inihatid sila ng kanilang mga sasakvan sa pagpasok sa liwasan ng Kiyapo. XVII ANG PERIYA SA KIYAPO Ang gabl'y maganda at ang anyo ng liwasan ay lubbang masaya. Sa pagsasamantala sa masarap na simoy at maningning na buwan kung Enero ay punong-puno ang periya ng taong ibig makakita, makita at makapaglibang. Ang mga miisika ng mga kosmorama at ang ilaw ng mga parol ay siyang nagbibigay galak at kasayahan sa madla. Mahahabang hanay ng mga tindahan, nagniningningang aliyamas at mga pangkulay, lantad sa tingin ay may mga kumpol-kumpol na pelota, mga ma^karang nangakatuhog sa mata, mga laruang lata, mga tren. karrong maliliit, kabayong maliliit na napagagalaw, mga sasakyan, mga bapor na may kanikanilang 'maliliit na kaldera, mga pinganpinganang maliliit, mga beleng mumunti na kahoy na pino, mga manikang gawa sa ibang lupain at gawa dito, ang mga una ay masasaya at bulhaw at ang mga huli ay mga walang katawatawa at mapagnilay na waring mga maliliit na babaing may gulang, sa piling ng mga batang napakalalaki. Ang tugtog ng mga tambol namaliliit, ang kaingayan ng mga trompetrompetahang lata, ang tugtuging ngongo ng mga kurdiyon at mgaorganillo ay nagkakahalong wari'y tugtugan sa karnabal, at sa gitna ng lahat ng iyon ay paroo't parito ang makapal na tao na nangagtutulakan, nagkakabungguang ang mukha'y nangakalingon sa mga tindahan kaya't madalag ang untugan at kung minsan ay katawatawa. Napipilitang pigilan ang takbo ng mga kabayo ng mga sasakyan, ang tabi! tabi! ng mga kotsero ay nadidingig na sunodsunod;

— 159 — nangagkakasalusalubong ang mga kawam', mga militar, mga nag-aaral, mga insik, mga dalaginding na kasama ng kanilang mga ina at ali, nangagbabatian, nangagkikindatan, masasayang nagtutudyuhan. Si P. Gamorra ay nasa karurukan ng kaniyang kaligayahan sa pagkakita ng gayong karaming magagandang dalaga»' napapatigil siya. napapalingon, itutulak si Ben-Zayb, mapapapaatak, sumusumpa't aniya'y-' at iyan, iyan, manghihitit ng tinta? at doon sa isa

— 160 — waring hindi nasisiyahang loob; nayayamot siya sa gayong karaming mata, karaming mga talogigi na tumatanaw sa kagandahan ng kaniyang iniibig: ang mga tingi'n ay inaakala niyang nakaw, at ang mga ngiti ng dalaga'y inaari niyang pagtataksil. Nang makita ni Juanito ang binibini ay pinaglalo ang kakubaan at nagpugay: sinagot siya ng pasumala ni Paulita, at tinawag siya ni aling Victorina. Si Juanito ang kaniyang kinikilingan at sa ganang kaniya ay ibig pa itd kay sa kay Isagani. — iAnong gandang dalaga! iAnong ganda! — ang bulong ni P. Oamorra na sumilakbo ang kalooban! — iPadre ang tiyan mo po ang kurutin at bayaan ninyo kaml! — ang payamot na sabi ni Ben-Zayb. — iAnong gandang dalaga! anong gandang dalaga — ang ulit — at ang lumiligaw ay ang nag-aaral na kilala ko, ang nanulak. — iMapalad siya at hindi taga roon sa bayang ko! — ang patuloy pagkatapos na inilingong makailan ang ulo upang sundan ng tingin ang binibini, Ibig ibig nang iwan ang ~kaniyang mga kasama at sundan ang dalaga, Nahirapan si Ben-Zayb bago siya napahinuhod. Si Paulita ay patuloy sa paglakad at nakita ang kaniyang magandang anyo at ang kaniyang munting ulo. na mainam ang pagkakapusod, na malinding gumagalaw. Ang ating mga nagliliwaliw ay patuloy sa kanilang paglakad na ang paring artillero ay nagbubuntong hininga, at nakasapit sila sa isang tindahang nalilibid ng mga nanonood na madaling sila'y linuwagan. Yaon ay isang tindahan ng mga raumunting larawang kahoy, na gawa dito, na nagpapakilala sa sarisaring lakf at anyo ng mga ayos, lahi at inga paghahanap buhay sa kapuluan, mga indio, kastila, insik, mestiso, prayle, klerigo, kawani, kapitan sa bayan, nag-aaral, sundalo at ibp. Dahil mandm sa ang mga artista ay may hilig sa mga pari, na ang mga kuton ng mga habito ay siyang naaayos sa kani. lang mga kagawian sa pagyari, 6 dahil sa ang mga prayle, sa pakikihimasok nitong lubha sa mga lipunang pilipino'y nakapagpapaulap sa pag-iisip ng eskultor, maging alin man sa dalawang kadahilanan, ang katunayan, ay marami ang

— 161 — kanilang kawangki, na mabuti ang pagkakayari, anyong anyo, at itinatanghal sila^ sa mga dakilang sandali ng kabuhayan, baligtad kay sa ginagawa sa kanila sa Europa, na doo'y inilalarawan silang nakakatulog sa ibabaw ng mga barriles ng alak, nangagsusugal, tumiitungga, nangaapungot 6 hinahaplos ang sariwang mukha ng isang dalaga. Hindi: ang mga prayle sa Pilipinas ay kaiba: mga makikiyas, malilinis, mabubuti ang bihis, ang anit sa tuktok ay mainam ang pagkakaputol, ang mga mukha'y ayos at maliwanag, ang mata'y mapagmasid, anyong banal, may kaunting pula sa pisngi, may tungkod na palasan sa kamay at sapatos na tsarol sa paa, na nakaaakit na sambahin sila at ilagay sa birina. Kapalit ng mga sagisag ng katakawan at kahalayang taglay ng kanilang mga kapatid na nasa Europa, ang dala ng mga nasa Maynila ay ang aklat, ang crucifijoy ang sangang sagisag ng paghihirap; kapalit ng panghahalik sa mga mangmang na babaing taga bukid, ang mga nasa Maynila ay nagpapahalik ng kamay sa mga bata, sa mga taong may kagulangan na nangakayuko't halos nakaluhod; kapalit ng paminggalang puno ng kakanin at mga kakanan na siyang tanghalan nila sa Europa, sa Mayrtila ay mga dalanginan, mesang aralan; kapalit ng prayleng maralita na lumalapit sa mga bahaybahay na dala ang kaniyang burro at ang supot upang manghingi ng limos, ang prayle sa Pilipinas ay nagsasabog ng dakdtdakot na ginto sa mga kaawaawang indio — iTingnan ninyo, narito si P. Oamorra! — ang sabi BenZayb na dala pa ang singaw ng ehampagne. At itinuturo ang larawan ng isang payat na prayle, na wari'y nag-iisip, nakaupo sa piling ng isang dulang, ang ulo'y nakapatong sa palad at sumusulat mandin ng isang sermon. May isang lamparang nakapagpapaliwanag sa kaniya. Ang pagkakaibayo ng anyo'y ikinahalakhak ng lahdt. Naramdaman ang tukoy ni P. Oamorra, na nalimutan na si Paulita, at siya namang tumanong: — At isino naman ang kamukha ng larawang ito, Ben-Zayb? At tumawa ng kaniyang tawang paleto. Ang larawan ay isang matandang babaing bulag ang isang mata, gusgusin, na nakalupasay sa sahig, gaya ng mga anito ng mga indio, na namimirinsa ng damit. Ang kasangkapan 11

— 162 — ay nagayahang mabuti; tanso, ang dingas ay palara at ang alimpuyo ng usok ay marurumi't pinilipit na bulak. — iHoy, Ben-Zaib, hindi haugal ang nakamunakala, ano? — ang tanong na tumatawa ni P. Oamorra. — Hindi ko malaman ang ibig tukuyin! — ang sabi ng manunulat— Ngunl't ipunales! hindi ba niny6 nakikita ang pangalan, la prensa filipina? Ang kasangkapang iyan na ipinamimirinsa ng matandang babai ay tinatawag ditong vrinsd\ Lahat ay nagtawanan at si Ben-Zayb man ay humalakhak din. Dalawang sundalong guardia sibil na may tandang mga sibil, ay nalaiagay sa likuran ng isang taong nakabaliti ng matitibay na tanikala at ang mukha'y natatakpan ng sambalilo: ang pangalan ay Ang Lupain ng Abakd at waring babarilin. Hindi naibigan ng marami sa ating mga dalaw ang tanghalan. Pinag-uusapan ang tuntunin ng Arte, humahanap ng pagkakatimbangtimbang ng laki, ang sabi ng isa'y walang pitong ulo ang larawang gayon, na ang mukha'y kulang ng isang ilong, wala kundi tatatlo, bagay na ikinapag-isip ng kaunti ni P. Oamorra na di makahul6ng kung bakit, upang maging ayos ang isang larawan ay, dapat magkaroon ng apat na ilong at pitong ulo; anang isa'y kung bakit malitid, sa, ang mga indio ay hindi gayon; na kung yaon ay matatawag na eseultura 6 earpinteria lamang, at ibp.; bala na'y nagpahayag nang kaniyang panunuligsa at upang huwag namang mapahuli sa iba si P. Oamorra ay nangahas humanap ng tatlong pung hita sa bawa/t manika. Kung makahihingi ng ilong ang iba ay ibakit nga naman hindi siya makahihingi ng hita? At doon din nangagtatatalo kung ang indio'y may katalinuhan sa pag-eeskultor, kung nararapat palusugin ang gayong arte, at sisimulan na ang pagtatalong sabay-sabay na pinutol ni D. Oustodio sa pagsasabing ang mga indio ay may katalinuhan, nguni't ang paggawa lamang ng santo ang dapat harapin. — Kahi't 3ino ay magsasabi — ani Ben-Zayb na ng gabing yaon ay naging mapanudyo — na ang insik na iyan ay si Quiroga, nguni't kung pagwawariing mabuti ay kamukha ni P. Irene.

- 163 — — lAt ano ang masasabi ninyo sa indio-ing'es na iyan? Nahahawig kay Simoun. Umalingawngaw ang pamuling halakhakan. Hinaplos ni P. Irene ang kaniyang ilong. — iTunay nga! — iTunay nga! — iSiyang siya! — Datapwa'y in&saan si Simoun? iBilhin ni Simoun! Si Simoun ay nawala, walang nakakita sa kaniya, —i Punales! — ang sabi ni P. Camorra — i napakakuripot ang amerikano! Natatakot na pabayaran natin sa kaniya ang kaupahan ng lahat sa pagpasok sa patanghalan ni Mr. Leeds. — iHindi — ang sagot ni Ben-Zayb — ang ipinangangamba ay ang magipit siya. Nahuhulaan na ang masamang birong aabot sa kaniyang kababayang si Mr. Leeds, kaya't nagmamaangmaangan. At nangagpatuloy ng lakad, upang panoorin ang nababan. tog na ulo, na walang biniling anomang kahi't masamang laruan. Humandog si Ben-Zayb na siyang makikipag-usap: hindi maaaring hiyain ng amerikano ang isang mamamahayag na mangyayaring maghiganti sa pamagitan ng isang mapanirang lathala. — Makikita ninyo't pawang kagagawan lamang ng salamm — aniya — sapagka't tingnan ninyo At muling nagsimula ng isang mahabang pagpapaliwanag, at sa dahilang wala siyang kaharap na salamin na makasisir^, sa kaniyang sinasabi, ay idinugtong nang lahat ang kabulastugang matuturan hanggang sa kahulihulihan ay hindi na matumpakan ang sinasabi. — At makikita rin ninyo kung hindi pawang pagkasira lamang ng paningin. XVIII MGA KADAYAAN Sinalubong sila ng lubhang malingap ni Mr. Leeds, isang tunay na yankee, na ang suot ay pulos na itim. Mabuting magsalita ng wikang kastila dahil sa nagtirang malaon sa Amerika, sa Timog. Hindi sumalansang sa nasa ng ating mga dalaw; sinabing maaaring siyasating lahat lahat bago gawln at matapos ang pagtatanghal; sa kasalukuyan ng pag

- 164 — tatanyag ay ipinamanhik na manahimik lamang. Si BenZayb ay ngummgiti at nilalasaplasap na ang sama ng loob na ibibigay niya sa amerikano. Ang loob na nababalot na buong buo ng itim ay naiilawan ng mga matatandang lampara na ang ilaw ay aguardiente. Isang halang na natatakpan ng tersiopelong itim ang siyang humahati ng dalawang hating magkasinglaki sa loob na iyon; ang isa'y puno ng mga luklukang laan sa mga manonood, at ang isa, ay kinalalagyan ng isang tuntungan na ang alpombra ay pariparisukat. Sa ibabaw ng tuntungang it6, sa dakong gitna, ay nalalagay ang isang mesa na natatakpan ng isang mainam na kayong itim na puno ng bungo at iba pang larawang mahiwaga. Ang mise in seene ay malungkot kaya't nakapangilabot sa mga masasayang dalaw. Nahinto ang mga biruan, marahan ang mga pag uusap at kahi't na ibig magpatanaw ang ilan ng di nila pagpapahalaga sa gayon ay hindi pumulas ang tawa sa mga labi. Ang damdam ng lahat ay waring napaso'k sa isang bahay na may patay. Isang amoy suob at pagkit ay siya pang nakapagpaparagdag sa gayon. Si D. distodio at si P. Salvi ay marahang nagsangguniang kung nararapat 6 hindi na ipagbawal ang mga gayong panoorm. Upang mapalakas ni Ben-Zayb ang loob ng mga matatakutin at magipit niya si Mr. Leeds ay sinabi ritong: — Hoy, mister, yamang walang ibang tao kundi kami lamang at hindi kami mga indio na napapahuli ay ^ipahihintulot baga ninyong ipakita ko sa kanila ang daya? Alam na naming ang lahat ng iyan ay ukol lamang sa paningm, nguni't sa dahilang si P. Oamorra ay ayaw maniwala At humandang lumundag sa halang na hindi nagdaan sa sadyang pintuan, samantalang si P. Camorra ay naglulunggati sa pagtutol dahil sa nangangambang baka may katwiran si Ben-Zayb. 6 At bakit po hindi, ginoo? — ang sagot ng amerikano; — nguni't huwag po lamang kayong sumira ng anoman, hane po? Ang mamamahayag ay nasa ibabaw na ng tuntungan. — dlpinahihintulot po ba ninyo? — ang sabi. At sa pangingilag na baka hindi siya payagan ni

— 165 — Mr. Leeds ay hindi na naghintay ng pahintnlot at itihaas ang kayo at hinanap ang mga salaming inaantay niyang matatagpuan sa mga paa. Si Ben-Zayb ay nakabitiw ng kalahating tungayaw, napaurong, muling ipinasok at iniwagayway ang mga kamay niya sa ilalim ng dulang: walang maapuhap. Ang mesa ay may tatlong paang bakal na maliliit na nakabaon sa lupa. Ang mamamahayag ay tumingi'ntingm sa lahat ng sulok na waring may hinahanap. — ^Nasaan ang mga salamin? — ang tanong ni P. Oamorra. Mamatamata si Ben-Zayb, hinihipo ang dulang, itinataas ang kayong takip, at maminsanminsang inilalagay ang kamay sa noo na waring may ibig maalaala. —

— 166 — Ang kagalakan ko'y gayon na lamang sapagka't inakala kong nakatagpo ng isang momia ng mga anak hari; nguni't gaano ang aking sama ng loob ng matapos paghirapan ng katakottakot ang pagbubukas ng libing ay wala akong natagpuan kundi ang kahang ito na mangyayari ninyong siyasatin. At inilibot ang kaha sa mga nasa unang hanay ng lukIukan. Iniurong ni P. Camorra ang kaniyang katawan na wari'y may pagkasuklam, si P. Salvi ay tuminging malapit na wari'y nakaaakit sa kaniya ang mga bagay na ukol sa libingan; si P. Irene ay ngumingiti ng ngiting matalino, si D. Custodio ay nag-anyong walang imik at mapagwalang bahala, at si Ben-Zayb ay humahanap ng salamin; doon dapat malagay, sapagka't salamin lamang ang sangkap ng lahat ng iyon. — iWalang iniwan sa amoy bangkay! — ang sabi ng isang babai — ipuff! At namaypay ng katakot-takot. — iKaam6y ng apat na libong taon! — ang sabing bigla ng isa. Nakalimutan ni Ben-Zayb ang salamin dahil sa pagtingin kung sino ang bumanggit ng saiitang iyon. Ang bumigkas ay isang militar na nakabasa ng kasaysayan ng buhay ni Napoleon. Kinainggitan siya ni Ben Zayb, at upang bumitiw ng isang salitang dapat tumama kay P. Oamorra, ay sinabing: — iAm6y simbahan! — Ang knhang ito, kaginoohan, — ang patuloy ng amerikano— ay may lamang isang dakot na abo at kaputol na pnpiro, na kinatatalaan ng ilang sulat. Tingnan niuyo, nguni t ipinamamanhik ko lamang na huwag kayong hihingang malakas, sapagka't kung matapon ang kaunting abo ay lalabas na sirasira ang aking esfinge. Ang kabulaanan, na tinuran ng boong pananalig at walang kabirobiro ay untiunting nagtagumpay, kaya't nang idaan ang kaha ay walang isa mang nangahas na huminga. Si P. Oamorra, na sa pulpito sa Tiani ay nagpakilalang madalas ng mga parusa at paghihirap sa inpierno samantalang pinagtatawan&n sa sarili ang mga matang sindak ng mga makasalanan, ay nagtakip ng ilong; at si P. Salvi, ang tunay na si P. Salvi na sa araw ng kapistahan ng mga patay

— 167 — ay guraawa ng ginigini ng mga kaluluwa sa Purgatorio na may apoy at mga larawang nanganganinag na naiilawan sa dakong likuran, na may lamparang ang ilaw ay aguardiente, mga putolputol na halimayas, sa malaking dambana ng simbahan ng isang arrabal upang makakuha ng mga pamisa at limos, ang payat at walang imfk na si P. Sa!vi ay pumigil sa kaniyang paghinga at tiningnan ng tinging may panganganib ang isang dakot na abong iyon. — iMemento, homo% quia puhis es! — ang bulong na nakangiti ni P. Irene. — iP ! — ang bitiw ni Ben-Zayb. Nakahanda na siya sa pagsasabi ng mga salitang iyon at inunahan siya ng kanonigo. — Sa dahilang hindi maalaman kung ano ang dapat kong gawfn — ang patuloy ni Mr. Leeds na inilapat nang boong pag-iingat ang takip ng kaha — ay siniyasat ko ang papiro, at nakita ko ang dalawang salita na hindi ko batid ang kahulugan. Hinanap ko ang katuturan at tinangka kong bigkasin ng malakas, at babahagya pa lamang na nabibigkas ang una nang mararndaman kong dumudulas sa aking kamay ang kaha na wari'y tangay ng isang malaking pataw at gumulong sa lupa, at doo'y hindi ko na magalaw. Ang pagkakamangha ko*y naging sindak nang buk?an ko't matagpuan sa loob ang is£ng ulo ng tao na ang tingin sa akin ay walang kakisapkisap. Sindak, at dahil sa hindi ko maalaman ang gawin sa harap ng gayong kababalaghan, ay natuHg akong nangaykay sumandali na waring isang gulilat. . . . Ako'y nagbalikloob. . . . Sa akalang yaon ay isang malikmata lamang ay tinangka kong mapalipas yaon at ipinatuloy ko ang pagbasa ng pangalawang salita. Babahagya ko pa lamang nasasabi, ay nalapat ang takip ng kaha, nawala* ang ulo, at ang napalit na muli ay ang isang dakot na ab6ng ito. Hindi sinasadya'y natagpuan ko ang dalawang salitang lalong makapangyarihan, ang mga salitang panglikha at panggunaw, ang pangbuhay at pangpatay! Humintong sandali na waiing ibig tingnan ang ibinunga ng kaniyang mga sinabi. Pagkatapos ay lumapit sa dulang na ang lakad ay maingat at banayad at ipinatong ang makababalaghang kaha/ — iMister, ang takip! — ang sabi ni Ben-Zayb na hindi mapigiL

— 168 — — £At bakit hindi? — ang tugong masunurin ni'Mr. Leeds. At matapos na maitaas ng kanang kamay ang kaha ay hinawi ng kaliwa ang kayo at naiwang lantad ang mesa na natutukuran ng kaniyang tatl6ng paa. Muling inilagay ang kaha sa ibabaw at banayad na lumapit sa mga nanonood. — iDito ko siy& makikita! — ang sabi ni BenZaib sa kaniyang kasiping — tingnan ninyo paghindi iyan nagdahilan ng kahi't ano. Ang lubos na pagbatyag ay nalalarawan sa lahat ng mukha; naghari ang katahimikan. Maliwanag na maliwanag na nadidingig ang ingay at kaguluhan sa daan; nguni't ang lahat ay nagugulumihanan kaya't ang kaputol na satitaang umabot hanggang sa kanila'y hindi man nila naino. — £Porque ba no di podi nisos entra? — ang tanong ng isang boses babai. — Aba, nora, porque talld el mana prailes y el mand empleau — ang sagdt ng isang lalaki — tajasi solo para ilos el eabesa de espinge. — ICurioso tambien el mand praile! — ang sabi ng boses babai — ino quiere pa que di sabe nisos euando ilos ta sali inganau! iCosa! iquerida ba de praile el eabesa? Sa gitna ng boong katahimikan ay nagpatuloy ang amerikano na ang boses ay nangi'nginig: — Kaginoohan: sa isang salita'y bubuhayin ko ang isang dakot na abong iyan at kayo'y makikipag-usap sa isang nakababatid ng ukol sa nakaraan, ng sa kasalukuyan at maraming bagay ng sa darating. At banayad na bumitiw ng isang sigaw ang mahiko, mapanaghoy muna, matapos ay matindi, haldhalong matatalas na tunog na wari'y tungayaw at tunog na paos na wari'y pagbabala na nakapagpangalisag sa buhok ni Ben-Zayb. — »Deremof! — ang sabi ng amerikano. Ang mga tabing na nakapalibid sa salon ay naggalawan ang mga ilawan ay waring mam^matay, ang mesa ay humaginit- Isang mahinang daing ang sumagot na galing sa loob ng kaha. Ang lahat ay nagkatinginang namumutla't hindi mapalagay: ang isang babaing lipus katakutan at nakaramdam ng isang pagkabasang mainitinit sa kaniyang saya ay kumapit kay P. Salvi. Sa gayon ay nabukas na mag-isa ang kaha at sumipot

— 169 — sa malas ng mga nanonood ang isang ulo na anyong bangkay, na nalilibid ng isang mahaba't makapal na buhok na itim . Dahandahang ibinukas ng ulo ang mga mata at inilibot ang tingin sa lahat ng nononood. *Ang mga matang iyon ay may matalas na ningning na nararagdagan pa ng kaniyang mga panglook, at sa dahilang abyssus abyssum invocat, ang mga matang iyon ay napatitig sa mga malalalim at nangangalong mata ni P. Salvi na dilat na dilat na wari'y nakakikita ng isang multo. Si P. Salvi ay nanginig. — Espinghe — ani Mr. Leeds — sabihin mo sa mga nakikingig kung sino ka. Ang lubos na katahimikan ay naghari. Isang malamig na simoy ang lumaganap sa salas at nagpagalaw sa bughaw na dingas ng mga lamparang gamit sa libingan. Ang mga lalong hindi mapaniwalain' ay nangilabot. — Ako'y si Imuthis — ang sagot ng ulo na ang boses ay malalim nguni't nagbabala mandin — ipinanganak ako ng kapanahunan ni Amasis at ako'y pinatay nang kasalukuyang nakasasakop ang mga persa, samantalang si Oambises ay papauwing galing sa sinamang pagsalakay sa kalookan ng Lybia. Galing ako sa pagtatapos ng aking pag-aaral makaraan ang mahabang paglalakbay sa Gresia, Asiria at Persia, at papauwi na ako sa aking bayan upang manirahan doon hanggang sa ako'y paharapm ni Thot sa kaniyang kakilakilabot na hukuman. Dala ng kasawian ko, sa aking pagdaraan sa Babilonia, ay nabatid ko ang isang kakilakilabot na lihim, ang lihim ng di tunay na Smerdis na nagnakaw ng kapangyarihan, ang pangahas na magong si Gaumata na namamahala sa tulong ng isang pagdaraya. Sa katakutang isumbong ko siya kay Cambises, ay binalak ang aking ikasasawi sa pamagitan ng mga saserdoteng taga Egipto. Ang mga ito'y siyang nakapangyayari noon sa aking bayan; dahil sa pag-aari nila sa dalawa ng katlong bahagi ng mga lupain, tanging may hawak ng karunungan ay inilulubog ang bayan sa kamangmangan at sa pagsiil, inilalagmak sa ugaling hamak at inihahanda upang huwag marimariman sa pagpapalitpalit ng panginoon. Ang mga manglulupig ay nanghahawak sa kanila at sa pagkakilala ng kanilang maitutulong ay kinakalong sila't pinayayaman, at ang ilan ay hindi lamang umalinsunod sa kanilang maibig kundi naging tagaganap lamang nila. Ang

— 170 — m

- 171 — kong nanagumpay ang kabulaanan, nakikita ko ang pagusig gabi't araw ng saserdote sa Abidos sa birheng nagkanlong sa simbahan ni Isis sa pulo ng Philee.... nakikita ko siyang inuusig at inaapungutfan hanggang sa mga ilalim ng lupa, tuligin sa sindak at mga pahirap, na gaya ng isang malaking paniki sa isang maputing kalapati . . . . iA! saserdote, saserdote sa Abidos! nabuhay akong muli upang ihayag ang iyong mga kataksilan, at makaraan ang mahabang panahong pananahimik ay tinatawag kitang mamamatay, lapastangan sa Dios, mapagparatang! ! Isang biglang halakhak, waring galing sa libingan, ang sumunod sa mga salitang ito, samantalang ang isang timping boses ay sumasagot ng: — Hindi i mahabag ! Yaon ay si P. Salvi na puno ng takot ay iniunat ang dalawang kamay at mabubuwal. — £An6 mayroon kayo P. Salvi? iMasama po ba ang iny6ng katawan? — ang tanong ni P. Irene. — Ang init ng salas — Ang amoy bangkay na nasasamyo dito. — iMamamatay, mapagparatang! lapastangan sa Dios, — ang ulit ng ulo — isiniisuplong kita, mamamatay, mamamatay, mamamatay! At muling umugong ang halakhak, waring galing sa libingan at mapagbala, na waring dahil sa pagkalulong ng ulo sa pagmamalas sa mga kaapihan niya'y hindi naaalumana ang kaguluhang naghahari sa salas. Si P. Salvi ay lubusan nang nahimatay. — iMahabag! ibnhay pa....! — ang ulit ni P. Salvi at nawalan ng diwa. Maputlang maputlang wari'y bangkay. Inakala ng ibang babai na nararapat namang maghimatay sila at gayon nga ang ginawa, — iNahihibang P. Salvi! — Sinasabi ko na sa kaniyang huwag kumain ng sopas na pugad ng langaylan'gayan! — ang sabi ni P. Irene — iyon ang nakasama sa kaniya— iWala namang nakain! — ang sagot na nangangatal ni D. Oustodio — sa dahilang tinitigan siyang mabuti ng ulo, ay nagayuma siya Doon na nagkagulo, ang salas ay waring hospital, isang

— 172 — parang ng labanan. Si P. Salvi ay waii patay, at nang makita ng mga babai na hindi sila dinadaluhan ay minabuti na nila ang magbalikdiwa. Samantala ay nagmg abo arig ulo at inilagay na muli ni Mr. Leeds ang kayong itim sa ibabaw ng dulang at yumuyuku sa mga nakingig sa kiniya. — Kailangang ipagbawal ang pagtatanghal na ito — ang sabi ni D. Oustodio nang lumalabas — lubhang napakabanday at mahalay. — Laldnglalo na, sapagka't hindi ginagamitan ng salamin — ang dugtong ni Ben-Zayb. Datapuwa'y ninasang tingnan niyang muli bago iwan ang pook na iyon, tinalon ang halang, lurnapit sa dulang at itinaas ang kayo: wala, wala, ring gaya ng dati. (1) Nang kinabukasan ay sumulat ng isang lathala na ang tinutukoy ay ang mga karunungang lihim, ang espiritismo, at ibp.; dalidaling pumanaog ang isang utos ng gobernador eelesiastieo na pinipigil ang mga palabas; nguni't wala na si Mr. Leeds na dinala sa Hongkong ang kaniyang lihim. XIX ANG LAMBAL Umah's sa klase si Plaeido Penitente na ang puso'y sumusulak at ang mga paningln ay may mapait na luha. Siya'y lubhang karapatdapat sa kaniyang pangalan kapag hindi siya pinagagalit, nguni't pag namuhi ay nagiging baha, isang halimaw na mapipigil lamang kung mapatay 6 makamatay. Ang gayon karaming paghalay, mga pagsundot, na sa araw araw ay nagpapanginig sa kaniyang puso at natatago rito upang makatulog ng tulog dahong-palay na nahihimbing, (1) Gayon man, si Ben-Zayb ay hindi nalilisya. Ang tatlong paa ng dulang ay may ukit na siyang dinadaanan ng mga salaming natatago sa. ilalim ng tuntungan at hindi napupuna dahil sa mga gnhit na panparisukat ng alpombra. Paglalagay ng kaha sa ibabaw ng mesa ay pinipisil ang isang resorte at dahandahang tumataas ang mga salamm ; pagkatapos ay aalisin ang kayo na pag-iingatang buhatin at huwag bataking padausos at sa gayon ay naaayos ang dulang nang kagaya ng karaniwang dnlang ng mga "ulong nagsasalita" . Ang dulang ay may butas na lusot sa ilalim ng kaha Matapos ang pagtatanghal ay tatakpang muli ng nagpapalabas ang dulang, pipisilin ang isa pang [resorte at bababa naman ang mga salamin.

— 173 — ay nangagbabangon ngayon na nangagngangalit sa po6t. Ang mga sutsot ay umuugong sa kaniyang tainga na kasama ang mga palibak na salita ng katedratiko, ang mga salitang wikang tinda, at waring nadidingig niya ang mga hampas at halakhak. Libo libong balak na paghihiganti ang sumisipot sa kaniyang pag-iisip na nangagkakasalasalabid at biglang lumilipas na wari'y rnga larawang nakikita sa pangangarap. Inuudyukan siy&ng walang humpay na dapat gumawa, ng kaniyang sariling damdamin, na taglay ang katigasang ulo ng isang walang pag-asa. — Plaeido Penitente — anang boses — ipakilala mo sa lahat ng kabataang iyan na mayroon kang karangalan, na ikaw ay anak ng isang lalawigang matapang at bayani, na doon ang isang paghalay ay hinuhugasan ng dugo. iTaga Batangan ka, Plaeido Penitente! iGumanti ka, Plaeido Penitente! At ang binata'y umuungol at nagngangalit ang mga ngipin at binubunggo ang lahat ng tao sa lansangan, sa tulay ng Espana, na wari'y naghahanap ng basagulo. Sa huling pook na ito'y nakakita ng isang sasakyang kinalululanan ng ViceReetor na si P. Sibyla, na kasama si D. Custodio, at nagtaglay siya ng malaking nasang sunggaban ang pari at ihagis sa ilog. Nagpatuloy sa Eseolta at ngalingali nang pagsususuntukin ang dalawang agustino, na nangakaupo sa pintuan ng tindahan ni Quiroga, na nagtatanawan at binibiro ang iba pang prayle na nasa loob ng tinda at nakikipag-usap; nadidingig ang kanilang masasayang boses at matutunog na halakhakan. Sa dakong malayo-layo ay nangakahalang sa bangketa ang dalawang eadete na nakikipag- usap sa isang kawani ng isang tindahan, na nakabaro't walang amerikana; tinungo sila ni Plaeido Penitente upang buksan ang daan, nguni't ang mga eadete na masasaya at nakahalata sa masamang tangka ng binata ay nangagsilayo . Nang mga sandaling yaon ay taglay ni Plaeido ang udyok ng hamok na sinasabi ng mga sumusuri ng ugaling malayoSamantalang nalalaplt si Plaeido sa kaniyang bahay — ang bahay ng isang platero na kaniyang pinangungupahan — ay pinipilit na iayos ang kaniyang mga iniisip at niyayari ang isang balak. Umuwi sa kaniyang bayan at maghiganti

— 174 — upang lpakilala sa mga. prayle na hindi naaalimura ng gayongayon lamang ang isang binata, at ang gaya niya'y hindi maaring aglahiin. Iniisip.na sumulat ngad sa kaniyang ina, kay kabisang Andang, upang ipabatid dito ang nangyari at sabihing hindi na siya makapapasok sa klase, at kahi't may Ateneo ng mga hesuita upang makapag-aral ng tadng ya6n, marahil ay hindi siya bigyang pahintulot na makalipat ng mga dominiko at kahi't na maari ang gayon ay mababalik din siya sa Universidad sa taong susunod na pag-aaral. — ISinasabing hindi kami marunong maghiganti! — ang sabi — pumutok ang lintik at saka makikita. Nguni't hindi hinihinala ni Plaeido ang nag-aantay sa kaniya sa bahay ng platero. Kararating pa lamang ni kabisang Andang na galing sa Batangan at lumuwas upang mamiH, dumalaw sa kaniyang anak at dalhan ng kuwalta, pindang na usa at mga panyong sutla. Nang makaraan ang mga unang batian, ang kahabag habag na babaing sa simula pa'y napuna na ang mabalasik na tingin ng kaniyang anak, ay hindi na nakapagpigil at nagsimula na sa katatanong. Sa mga unang pagsasalita'y inaring biro ni kabisang Andang, ngumiti't pinagpapayuhan ang kaniyang anak, at ipinaalaala dito ang mga paghihirap, ang mga pagtitipid at ibp., at binanggit ang anak ni kapitang Simona, na dahil sa pagkakapasok sa Seminario, ay waring obispo na kung lumakad sa kanilang bayan: ilpinalalagay na ni kapitang Simona na siya'y Ina ng Dios; mangyari baga'y magiging isa pang Jesucristo ang kaniyang anak!. — Pag naging pari ang anak — ang sabi ni kabisang Andang — ay hindi na pagbabayaran ang utang sa atin . . . . isino pa ang makasisingil sa kaniya pag nagkagayon? Nguni't nang makitang tinototoo ni Plaeido ang pagsasalita at napansin sa mata nito ang sigwang bumabayo sa kalooban, ay nakilalang, daia ng kasawian, ay sadydng tunay ang sinasabi. Mga ilang sandaling hindi nakapangusap at pagkatapos ay naghinagpis ng katakot-takot. — iAy! — aniya — iat naipangako ko pa naman sa ama mo na aarugain kita, patuturuan at gagawing abogado. iTinitipid ko ang lahat upang makapag-aral ka lamang! iSa

— 175 — panggingeng sikosikolo na lamang ako napaparoon at hindi sa manamanalapi, attinitii3 ko na ang masasamang amoy at m&rurummg baraha! iTingnan mo ang mga baro ko't may sulsi! Kabi't makabibili ak6 ng mga bago ay ginugugol ang kuwalta sa mga pamisa at mga handog kay San Sebastian, bahi't na wala akong pananalig sa kanilang bisa, sapagka't dinadalosdalos ng pari at ang santo ay bagong bago at hindi pa marunong gumawa ng kababalaghan, at hindi batikuling kundi laniti . . . . iAy! iAno ang sasabihin sa akin ng ama mo pagkamatay ko't kami'y magkita? At ang kaawaawang babai'y ' naghihinagpis at umiiyak; lalo pang nagdidilim ang kalooban ni Plaeido at namuuaulas sa kaniyang dibdib ang mga timping buntong-hininga. — ^Ano ang mahihita ko kung maging abogado? — ang tugon. — iAno ang sasapitin mo? — ang patuloy ng ina na pinagduop ang kamay — ipanganganlan kang pilibistiero at bibitayin ka! iSinasabi ko na sa iyong magtitiis ka, ikaw ay magpapakumbaba! Hindi ko sinasabi sa iyong humalik ka ng kamay sa pari, alam kong ang pangamoy mo'y maselan na gaya ng ama mo na hindi makakain ng keso sa Europa.. nguni't dapat tayong magtiis, huwag umimik, pa oo sa lahat ng bagay iAno ang magagawa natin? Ang mga prayle ay mayroon ng lahat ng bagay; kung ayaw sila ay walang magiging abogado, ni mediko . . . . iMagtiis ka, anak ko, magtiis ka! — iSa, nakapagtiis na akong lubha, inang; buwanang ako'y nagbata! Patuloy si kabisang Andang sa kaniyang paghihinagpis, Hindi niya hinihinging kumampi sa mga prayle, siya man ay hindi rin; lubos niyang batid na sa bawa't isang mabuti ay may sampung masama na kumukuha ng salapi ng mahihirap at nagpapadaia sa mayayaman sa tatapunan. Nguni't dapat na huwag kumibo, magtiis at magbata; walang ibang paraan. At binanggit ang ganoon at ganitong ginoo na dahil sa nagpakita ng pagka paeieneioso at mapakumbaba, kahi't na sa kaibuturan ng puso'y nagagalit sa kaniyang mga panginoon, ay naging promotor piskal gayong galing sa pagi'ging alila ng prayle; at si gayon na ngayo'y mayaman at mangyayaring makagawa ng mga kabangisang asal na makaaasang may ninong na mag-aampon sa kaniya ng laban sa mga kautusan

— 176 — ay galing sa pagiging isang maralitang sakristang mapakumbaba/t masunurin, na nagasawa sa isang magandang dalaga na ang naging anak ay inanak ng kura.... Patuloy si kabisang Andang ng pagtutukoy sa mga pilipinong mapakumbaba at yatieneioso, gaya ng sabi niya, at babanggit pa sana ng iba na dahil sa hindi gayon ay nangapatapon at pinag-uusig, nang si Plaeido, dahil sa isang munting bagay na dinahilan, ay umalis at naglagalag sa mga lansangan. Linibot na tatanga-tanga at masama ang ulo ang Sibakong, Tundo, San Nieolas, Sto. Cristo, na hindi pinupuna ang araw at ang oras, at nang makaramdam lamang ng gutom at naunawang wala siyang kuwalta dahil sa ibinigay niyang lahat sa mga pistahan at mga ambagan, ay saka umuwi sa kaniyang bahay. Hindi niya inaantay na matatagpuan ang kaniyang ina, sapagka't may ugali ito, kailan ma't lumuluwas sa Maynila, na tumungo sa mga oras na iyon sa isang kapit-bahay na pinagsusugalan ng pangginge. Nguni't siya'y inaantay ni kabisang Andang upang pagsabihan ng binalak: ang matandang babai'y patutulong sa proeurador ng mga agustino upang mapawi ang pagkamuhi ng mga dominiko sa kaniyang anak. Pinutol ni Plaeido sa isang ingos ang kaniyang pananalita. — Magtatalon na muna ako sa dagat — ang sabi — manuntilisan na muna ako bago bumalik sa Unibersidad. At sa dahilang sinimulan na naraan ng ina ang salaysay na ukol sa pagtitiis at kababaang loob ay umalis na muli si Plaeido na hindi kumain ng ano man at tinungo ang daongang himpilan ng mga bapor. Ang pagkakita ng isang bapor na aalis na patungong Hongkong ay nag-udyok sa kaniya ng isang akala: pumaroon sa Hongk'ong, magtanan, magpayaman doon upang bakahin ang mga prayle, Ang pagparoon sa Hongkong ay gumising sa kaniya ng isang alaala, isang kasaysayan ng mga kagayakang pamukha ng dambana, mga eiriales at mga titirikan ng kandila na pawang pilak na inihandog sa isang simbahan ng kabanalan ng mga mapanampalataya; anang isang platero, ay nagpagawa sa Honkong ang mga prayle ng ibang kagayakan sa dambana, mga eiriales at mga titirikan ng kandila na pawang pilak na Ruolz na siyang ipi

- 177 — rralit sa mga tunay na pilak na ipinatunaw at ipinagawang pisong mehikano, Ito ang kasaysayang kaniyang naringig at kahi't mga sallsalita lamang ya6n 6 bulungbulungan ay inaari na niyang totoo dahil sa sama ng kaniyang loob at nagpapaalaala pa sa kaniya ng ilang gayon ding pangyayari. Ang paghahangad na mabuhay ng malaya at ilang balak na hindi pa lubos na yari ay nakapag-udyok sa kaniyang ipatuloy ang balak na tumungo sa Hongkong. Kung doon dinadala ng mga eorpotaeion ang lahat ng kanilang salapi ay dapat na lnmakad na mabuti ang pangangalakal doon at maaaring siya'y yumaman. — ilbig kong maging malaya, mabuhay ng malaya!.... Inabot siya ng gabi sa paglilibot sa S. Fernando, at sa dahilang hindi makatagpo ng isang kaibigang mangdaragat ay nagpatuloy nang umuwi. At sapagka't maganda ang gabi at ang buwan ay kumikinang sa langit na binibigyan ng anyong kahariang makababalaghan ng mga hada ang maralitaiig siyudad, ay tumungo sa periya. Doon nagpayao't dito, linibot ang mga tinda na hindi napupuna ang mga bagaybagay; ang pag-iisip ay nasa Hongkong upang mamuhay ng malaya, magpayaman Iiwan na sana ang periya nang mamataan mandin ang manghihiyas na si Simoun na nagpapaalam sa isang tagaibang lupa at kapuwang sa wikang ingles nag-uusap. Sa palagay ni Plaeido ay ang lahat ng wikang ginagamit sa Pilipinas ng mga dayuhun, kailan ma't hindi ang kastila, ay ingles: at saka naulinigan pa ng ating binata ang salitang Hongkong. iKung mangyayari sanang maipakiusap siya ng magaalahas na si Simoun sa dayuhang yaon na tutungo raandin sa Hongkong! Tumigil si Plaeido. Nakikilala niya ang manghihiyas dahil naparoon sa kaniyang bayan at nagbili ng alahas. Sinamahan niya sa isang paglalakbay at pinagpakitaan siya ng magandang loob ni Simoun na isinalaysay sa kaniya ang mga pamumuhay sa mga Unibersidad ng mga malalayang bansa: ianong laking kaibhan! ; Sinundan ni Plaeido ang mag-aalahas. — iGinoong Simoun, ginoong Simoun! — aniya. Nang mga sandaling yaon ay lululan sa sasakyan ang mang-hihiyas. Nang makilala si Plaeido ay tumigil. 12

— 178 — — ilbig ko sanang makiutang ng loob sa inyo...., dalawang salita lamang! — ang sabi. Si Simoun ay umanyong may pagkainip, bagay na sa katuligan ni Plaeido ay hindi napuna. Sa ilang salita'y isinalaysay ng binata ang nangyari sa kaniya at ipinahayag ang nasang tumungo sa Hongkong. — dAt bakit? — ang tan6ng ni Simoun na tinitigan si Plaeido sa tulong ng kaniyang mga salaming bughaw. Hindi sumagot si Plaeido. Sa gayo'y tumingala si Simoun at ngumiti ng dati ring ngiting tahimik at malamlam, at sinabi kay Plaeido na: — iSiya! sumama kayo sa akin. ISa daang Iris! — ang sabi sa kotsero. Sa boong linakaran ay namalaging walang imik si Simoun na waring may iniisip na isang malaking bagay. Sa pag-aantay ni Plaeido na siya'y kausapin ay hindi bumibigkas ng anomang salita at naglibang sa pagmamasid sa maraming naglalakad na sinasamantala ang kaliwanagan ng buwan. Mga binata, magkakaakbay na magkasintahan, mga nagkakaibigan na sinusundan ng mga maiingat na ina 6 mga inali; pulupulutong na mga nag-araal na nakadamit ng puti na lalo pa manding pinatitingkad ng buwan ang kaputian; mga sungdalong halos lasing na nangakakaruahe, anim na paminsan, na dadalaw sa sambahang pawid na ukol kay Citeres; mga batang naglalaro ng tubigan, mga insik na nagtitinda ng tubo at ibp., ang pumupuno sa dinadaanan at sa liwanag na maningning ng buwan ay nagkakaroon ng anyong mamalikmata't mga kaayaayang ayos. Sa isang bahay ay tumutugtog ng mga balse ang orkesta at nakikita ang ilang magkalangkay na nagsasayawan sa liwanag ng mga kinke at lampara.... inapakahabag na panoorin iyon sa ganang kaniya kung ipapara sa nakikita sa mga lansangan! At sa pag-iisip ng ukol sa Hongkong ay itinatan6ng sa sarili kung ang mga gabing may buwan sa pulong yaOn ay kaslog inam, kasing sasarap ng sa Pilipinas, at isang matindlng kalungkutan ang bumalot sa kaniyang puso. Ipinag-utos ni Simoun na huminto ang sasakyan at lumunsad silang dalawa. Nang mga sandaling yaon ay siyang pagdaraan sa kanilang tabl ni Isagani at ni Paulita G6mez na nagbubulungan ng matatamis na salita; sa likuran ay kasu

— 179 — nod si aling Victorina na kasama si Juanito Pelaez, na malakas ang pagsasalita, nagkukukumpay at lald pang nakukuba. Sa pagkalibang ni Pelaez ay hindi nakita ang kaniyang naging kasama sa pag-aaral. — ilyan ang maligaya! — ang bul6ng ni Plaeido na nagbuntonghininga at nakatingin sa pulutong na unti unting nagiging parang anino na lamang, na ang tanging nakikitang mabuti ay ang mga bisig ni Juanito na ibinababa't itinataas na wari'y pamagaypay ng isang gilingan. — iSa gayon na lamang siya magagamit — ang bul6ng nam&n ni Simoun — mabuti na ang lagay ng kabataan! iSino ang tinutukoy ni Plaeido at ni Simoun? Hinudyatan nito ang binata, iniwan nila ang daan at nagsuot sa isang palikawlikaw na landas at mga daanang pag-itan ng il^ng bahay ; kung minsa'y nangagsisitalon sa malililt na bato upang iwasan ang mumunting putikan at kung minsa'y yumuyuko upang dumaan sa bakod na masama ang pagkakayari at lalo pa manding masama ang pagkakaingat. Namangha si Plaeido nang makitang naglalakad sa mga pook na iyon ang mayamang mag-aalahas na wari'y san^y na sanay doon. Sa kahulihuliha'y nakarating sila, sa isang wari'y kulob na malaki na may nagiisang munting bahay na dukha na nalilibid ng sagingan at mga puno ng bunga. Ilang balangkas na kawayan at putol putol na bungbdng ay nakapagpahinala kay Plaeido na sila'y nasa bahay ng isang kastillero. — i A ! ginoo .... At dagling nanaog. — dNariyan na ang pulbura? — ang tanong ni Simoun. — Nangasa bayong; inaantay ko ang mga bungbong. — iAt ang mga bomba? — Nahahanda. — Mabuti, maestro.... Ngayong gabi rin kayd lalakad at makipag-usap sa teniente at sa kabo.... at pagkatapos ay ipatuloy ang inyong lakad; sa Lamayan ay makatatagpo kayo ng isang tao sa isang bangka: pagsabihan ninyo ng "kabisa" at siya'y sasagot ng "Tales". Kailangang dumatlng dito bukas. Hindi makapag-aaksaya ng panahon! At binigyan ng ilang kuwaltang ginto. — ^Bakit po ginoo? — ang tanong sa mabuting wikang

— 180 — kastila ng tao— imay bagong bagay po ba? — Oo, gagawln sa loob ng linggong darating. — iSa linggong darating! — ang ulit ng tao na napaurong — ang mga arabal ay hindi pa handa; inaantay na iurong ng General ang utos.... ang akala ko'y ipagpapaliban hanggang sa pagpasok ng kurisma. Umiling si Simoun. — Hindi na natin kakailanganin ang mga arrabal— ang sabi — ang mga tao ni kabisang Tales, ang mga naging karabinero at isang regimiento ay sapat na. Kung ipagpapaliban pa marahil ay patay na si Maria Clara! iLumakad kayong agad! Ang lalaki'y nawala. Kaharap si Plaeido sa maikling pag-uusap na ito't nadingig ang lahat; nang inaakalang nakaaninaw siya ng bahagya ay nanindig ang kaniyang buhok at tiningnan si Simoun ng matang gulat. Si Simoun ay nakangiti. — Ipinagtataka ninyo — ang sabing malamlam ang ngiti — na ang • indiong iyan na masama ang suot ay makapagsalitang mabuti ng wikang kastila? Naging guro sa paaralan, na nagpumilit na turuan ng kastila ang mga bata at hindi nagtigil hanggang naalis sa tungkulin at napatapon dahil sa salang panggugulo ng katiwasayang bayan at sapagka't naging kaibigan ng kaawaawang Ibarra. Kinuha ko sa kinatapunan na ang inaatupag doon ay ang pagtatanim ng niyog at ginawa kong magkakastillo. Nangagsibalik sa daan at palakad na tumungo sa dakong Trozo. Sa harap4n ng isang munting bahay na tabla, na ang anyo'y masaya at malinis, ay may isang kastila na naniuiin sa isang tungkod at nag-aaliw sa liwanag ng buwan. Tinungo siya ni Simoun; nang makita ito ng kastila ay nagtangkang tumindig na tinimpi ang isang daing. — iHumanda, kayo! — ani Simoun sa kaniya. — 'iKaiian ma'y handa ako! — Sa linggong daraUng! — ^Na ba? — iSa unang putok ng kanyon! At lumayong kasunod si Plaeido na nagsfsimula na ng pagtatan6ng sa sarili kung siya'y nananaginip. — lkinatataka ninyo — ang tanong sa kaniya ni Simoun — ang pagknkita sa isang kastilang bata pa'y salanta nang

— 181 — lubha ng mga saki't? May mga dalawang taon lamang na iyan ay kasingtibay ninyo sa pangangatawan, nguni't nagawa ng kaniyang mga kalaban na siya'y maipadala sa Balabak upang gumawa roong kasama ng is.ang pangkat na diseiplinaria, at naiyan at tingnan niny6ng may isang reuma at isang walang likat na lagnat na nag-aaboy sa kaniya sa libingan. Ang kahabaghabag na iyan ay nag-asawa sa isang magandang babai At sa dahilang nagdaan ang isang sasakyang walang lulan ay pinahinto ni Simoun at napahatid na kasama si Plaeido sa kaniyang bahay sa daang Eseolta. Nang mga sandaling iyon ay tinutugtog sa mga orasan ng mga simbahan ang ika sampu at kalahati ng gabi. Makaraan ang dalawang oras ay nilisan ni Plaeido ang bahay ng mag-aalahas at walang imfk at nagiisip na lumakad sa Eseolta, na wala nang katao tao kahi't na masaya pa rin ang mga "cafe,\ Mangisangi'sang sasakyan ay nagagdadaang matulin na nag-uumugong ng katakot-takot sa ibabaw ng dinadaanang gasgas na batong nakalatag sa lansangan. Mula sa isang silfd ng kaniy^ng tahanang nakaharap sa ilog Pasig ay tinatanaw ni Simoun ang bayang kupkop ng muog na nakikita sa mga durungawang bukas ang mga bubong na hierro galvanizado na pinakikinang ng buwan, at ang kaniyang mga torre na nababadhang malulungkot, bagol, malalamlam, sa gitna nang mapanatag na anyo ng gabi. Si Simoun ay nag-alis ng salaming bughaw sa mata, ang kaniyang maputing buhok na waii'y kulob na pilak ay nakalibid sa kaniyang matigas at sunog na mukha na ma)amlam, na naliliwangan ng isang lampara, na ang ilaw ay waiing mamamatay dahil sa kakulangan sa petroleo. Dahil mandin sa i?ang bagay na iniisip ay hindi napupuna ni Simoun na untiunting namamatay ang lampara at lumalaganap ang kadiliman. — Sa loob ng ilang araw — ang bulong — pag nag-alab ang apat na tagiliran ng sinumpang bayang iyan na tirahan ng mga mapagpalalong walang namumtiwangan at ng walang awang panggagaga sa mangmang at sa nagigipit; pag ang pagkakagulo ay mangyari na sa mga arrabal at palusubin ko sa mga lansangan ang aking mga taong manghihiganti na ibinunga ng mga panggagahis at kamalian, ay saka ko bu

— 182 — buksan ang muog ng iy6ng bilangguan, aagawin kita sa kamay ng dalubhasang pananalig, at maputing kalapati, magiging Fenix kang muling sisipot sa mainit na abo....! Isang panghihimagsik na binalak ng mga tao sa gitna ng kadiliman ay siyang naglayo sa akin sa piling mo; isa namang paghihimagsik din ang mag-aaboy sa akin sa mga bisig mo, bubuhay sa aking muli at ang buwang iyan, bago sumapit sa kaniyang kabilugan ay tatanglawan ang Pilipinas na linis na sa karimarimarim niyang yamutmot. Biglang huminto si Simoun na waring natigilan. Isang tingig ang tumatandng sa loob ng kaniyang budhi kung siya, si Simoun, ay hindi bahagi rin ng yamutmot ng kalaitlait na bayan, 6 marahil ay siya pa ang bulok na may lalong masidhing singaw. At kagaya ng mga magbabangong patay pagtugtog ng pakakak na kakilakilabot ay libo Hbong marugong multo, mga aninong nanggigipuspos ng mga lalaking pinatay, mga babaing ginahasa, mga amang inagaw sa kanilang mga anak, masasamang hilig na inudyukan at pinalusog, mga kabaitang hinalay, ay nangagsipagbangon ngay6n sa tawag ng matalinghagang katanungan. Noon lamang, sa kaniyang masamang pamumuhay sapol nang sa Habana, sa tulong ng masamang hilig ng pagsuhol ay tinangka niya ang pagyari ng isang kasangkapan upang magawa ang kaniyang mga balak, isang taong walang pananalig, walang pag-ibig sa bayan at walang budhi, noon lamang, sa kabuhayang yaon, tumataliwakas ang isang bagay sa loob niyang sarili at tumututol ng laban sa kaniyang mga inaasal. Ipinikit ni Simoun ang kaniyang mga mata at malaong namalagi na walang katinagtinag; matapos ay hinaplos ang kaniyang noo, ayaw silayan angkaniyang budhi at natakot. Ayaw, ayaw suriin ang kaniyang sarili, kinulang siya ng katapangan upang lingunm ang dakong kaniyang dinaanan.... Kulangin pa naman siya ng katapangan nang nalalapit na ng sandali ng pagkilos, kulangin siya ng paniniwala, ng pananalig sa sarili! At sa dahilang ang mga kakilakilabot na larawan ng mga sawing palad, na siya ay nakatulong sa sinapit, ay nasa sa kaniyang harapan pa rin na wari'y nangagsisipanggaling sa makinang na ibabaw ng ilog at nilulusob ang silid na sinisigawan siya't inilalahad sa kaniya ang mga kamay; sa dahilang ang mga sisi at panaghoy ay waring namumuno sa hangin at nadidingig ang

— 183 — mga pagbabala at mga sigaw ng paghihigantl ay inilayo ang kaniyang tingin sa durungawan at marahil ay noon lamang siya nanginig. — Hindi, marahil ay may sakit ako, marahil ay masama ang aking katawan — ang bul6ng — marami ang nagagalit sa akin, ang mga naghihinalang ako ang sanhi ng kanilang kasawian, nguni't.... . At sa dahilang nararamdamang nag-aalab ang kaniyang noo ay tumindig at lumapit sa durungawan upang sagapin ang malami'g na simuy sa gabi. Sa kaniyang paanan ay pinauusad ng ilog Pasig ang kaniyang pilak na agos, na sa ibabaw ay nanghihinamad na kumikinang ang mga bulang umiikit, sumusulong at umuurong na sumusunod sa lakad ng mumunting uliuli. Ang siyudad ay natatayo sa kabilang ibayo at ang kaniyang maiitin na muog ay nakikitang nakakikilabot, matalinghaga, at napapawi ang kaniyang karukhaan sa liwanag ng buwan na nakapagpaparikit at nagpapaganda sa lahat ng bagay. Datapwa't si Simoun ay muling nangilabot; waring nakita sa kaniyang harapan ang mabagsi'k na mukha ng kaniyang ama, na namatay sa bilangguan, nguni't namatay dahil sa paggawa ng mabuti, at ang mukha ng isa pang lalaki na lalo pang mabagsik, ng isang lalaking nagdulot ng buhay ng dahil sa kaniya, dahil sa inaakalang kaniyang hahanapin ang ikabubuti ng kaniyang bayan. — Hindi, hindi ako makauurong — ang bulalas na pinahid ang pawis ng kaniyang noo — ang gawain ay magtatapos na at ang kaniyang pagtatagumpay ay siyang magbibigay katwiran sa akin .... Kung ako'y gumaya sa inyo ay nasawi ako marahil.... Siya na ang pangangarap, siya na ang maling pagkukuro! Apoy at patalim sa bikat, parusa sa kasamaan, at masira pagkatapos kung masama ang kasangkapan! Hindi, pinag-isip ko nang mabuti, nguni't ako'y nilalagnat ngaydn .... ang pag-iisip k6'y uulik-ulik .... talaga .... kung ginawa ko ang kasamaan ay upang makapala ng kabutihan at ang napapala'y siyang nagliligtas sa kaparaanan. . . . Ang gagawln ko'y ang huwag mapara.... At nahigang gulo ang pag-iisip at tinangkang makatulog, Nang kinabukasan ay pinakinggang nakasukot at nakangiti ni Plaeido ang pangaral ng kaniyang ina. Nang ti

— 184 — nuran nito sa kaniya na makikiusap sa proeurador ng mga agustino ay hindi tumutol ni humadlang man lamang; kundi bagkus pa ngang humandog na siya na ang gagawa upang maibisan ng kagambalaan ang kaniyang ina na pinamanhik£ng bumalik na kaagad sa kanilang lalawigan at kung mangyayari'y sa araw ding yaon. Itinanong sa kaniya ni kabisang Andang kung bakit. — Sa dahilang.... sa dahilang kung mabatid ng prokurador na naririto kayo ay hindi gagawin ang iny6ng kahilingan samantalang hindi muna siya nabibigyan ng anomang handog at ilang pamisa. XX ANG NAGPAPALAGAY Tunay ang sinabi ni P. Irene: ang ukol sa akademia ng wikang kastila, na malaon nang iniharap, ay tumutungo na sa isang pagkalutas. Si D. Oustodio, ang masipag na si D. Oustodio, ang lalong masipag sa lahat ng mga nagpapalagay sa boong mundo, alinsunod kay Ben-Zayb, ay siyang tumutungkol sa kaniya at dinadaan ang mga maghapunan sa pagbabasa sa mga kasulatan at nakakatulog nang walang naipapasiyang anoman: babangon sa kinabukasan, gayon din ang gagawin, matutulog na muli at sunod sunod na gayon ang nangyayari. iGaano ang iginagawa ng kaawaawang ginoo, ang lalong masipag sa lahat ng nagpapalagay sa Sangsinukob! Ibig niyang makalusot doon, sa paraang mabigyang loob ang lahat, ang mga prayle, ang mataas na kawani, ang kondesa, si P. Irene at ang kaniyang mga pagkukuiong labusaw. Nagtan6ng kay G. Pasta at siya'y hinilo at linit6 ni G. Pasta matapos na mahatulan siya ng isang yutang bagay na magkakalaban at hindi mangyayari; nagtanong kay Pepay na mananayaw, at ang mananayaw na si Pepay, na hindi nakatatarok ng pinag-uusapan, ay umikot ng isang ikot, hiningan siya ng dalawang pu't limang piso tipang ipagpalibing sa isang ali niya na biglang kamamatay ng ikalimang pagkamatay, 6 ipagpapalibing sa ikalimang ali na namatay sa kaniya, alinsunod sa lalong masaklaw na paliwanag, matapos na mahinging mapasok na auxiliar de fomento ang isa niyang pinsang lalaki na marunong bumasa,

— 185 — sumulat at tumugtog ng biolin, mga bagay bagay na pawang malaydng makapag-bigay kay D. Custodio ng isang hakang makapagliligtas. Makaraan ang dalawang araw ng pangyayari sa periya sa Kiyapd, ay gumagawa si D. Custodio, na gaya ng dati, na pinag-aaralan ang mga kasulatan na hindi matagpo ang kailangang panglutas. Datapwa'y samantalang naghihikab, umuubo, hurnihitit ng tabako at inaalaala ang mga ikot at mga hita ni Pepay, ay babanggitin namin ang ilang bagay ng mataas na taong ito, upang makilala ang katwiran na kung bakit siya ang ipinalygay ni P. Sibyla na lumutas ng matinik na salitaan at kung bakit tinanggap naman ng kabilang pangkat. Si D. Custodio de Salazar y Sanchez de Monteredondo (p.) Buenatinta ay nalalahok diyan sa bahagi ng sosyedad sa Maynila na hindi nakakikiios ng isang hakbang na hindi sinasabitan sa likod at harap ng mga pamahayagan ng libo libong bansag at tinatawag siyang walung kapaguran, baiitog, maingat, masipag. malirip, matalino, bihasa, muyaman, ibp., na waring ipinangingilag na ipagkamali sa ibang may- gayon ding pangalan at bansag na bulagbul at mangmang. At saka, wala, namang kasamaang iaanak ang gayon at hindi nagagambala ang previa eensura. Ang Buena Tinta ay galing sa kaniyang pakikipagkaibigan kay Ben-Zayb, nang ito, sa dalawang matunog na pakipagtunggali na inabot ng buwanan at lingguhan sa mga tudling ng pahayagan ukol sa kung nararapat 6 hindi gumamit ng sombrerohg hongo, de eopa 6 salakot, at kung ang paggamit ng ukol sa marami ng salitang earaeter ay dapat magitig ca~ rdeteres at hindi earaeteres, upang patibayan ang kanh ang mga parigangatwiran ay lumulusot kailan man sa mga salitang ^eonstanos de buena tinta,\ "/o sabemos de buena tinta" at ibp. at napag-alaman pagkatapos, sapagka't sa Maynila ay napagaalaman ang lahat ng bagay, na ang buena tintang ito ay dili iba't si D. Custodio de Salazar y Sanchez de Monteredondo. Batang bata pa ng dumating sa Maynila, na may isang mabuting katungkulan na siyang nakapagparaan sa kaniyang makapag-asawa sa isang magandang mestisa na isa sa mga magkakaanak na lalong mayaman sa siyudad. Sapagka't may likas na katalinuhan, kapangahasan at walang pagkatigatig, ay natutong samantalahin ang lipunang kaniyang kinalalagyan,

- 186 — at sa tulong ng salapi ng kaniyang asawa ay nangalakal at tumanggap ng anomang pagawa ng Pamahalaan at ng Ayuntamiento, kaya't ginawa tuloy siyang konsehal, pagkatapos ay alkalde, kagawad ng Soeiedad Eeonomiea de Amigos del Pais, kasangguni ng Pangasiwaan, Pangulo ng Lupong Nangangasiwa sa Obras Pias, kagawad sa Lupong ng Kawanggawa, eoneiliario ng Baneo Espanol Filipino, at iba't iba pa. At huwag akalaing ang iba't iba pang ito ay kagaya ng karaniwang inilalagay matapos na mabanagit ang isang mahabang tala ng mga kabunyian: si D. Oistodio, kahi't hindi nakatunghay kailan man ng anomang aklat na ukol sa Higiene, ay nakasapit hanggang sa pagiging pangalawang pangulo ng Junta de Sanidad sa Maynila, kahi't tunay din naman na sa walong bumubuo ng Lupon ay isa lamang ang kailangang maging manggagamot at ang isang ito'y hindi mangyayaring maging siya. Gayon di'y naging kagawad ng Junta Oentral sa pagbabakuna, na binubuo ng tatlong manggagamot at pitong walang pagkabatid sa bagay na iyon, na sa mga ito'y isa ang arsobispo at ang tatlo'y mga provincial: nakakapatid sa mga cofradia at arehieo/radia, at, gaya ng naunawa na natin, ay kagawad na magpapalagay sa Kataastaasang Lupon ng Paaralang bayan na hindi laging kumikilos, mga sanhing higit na sa kailangan upang balutin siya ng mga pamahayagan ng mga palayaw, kailan ma*t naglalakbay 6 nagbabahin . Kahi't na may maraming tungkulin, si D. Gustodio, ay hindi kabilang ng mga natutulog sa mga pagpupulong at nasisiyahan nang kagaya ng mga kinatawang kimi at tamad na makikiboto na lamang sa lalong marami. Hindi kagaya ng maraming hari sa Europa na nagtataglay ng kabunyjang hari sa Jerusalem, pinaghahari ni D. Oustodio ang kaniyang kalagayan at sinasamantala ang lahat ng mapapakinabang dito, ikinukunot na mabuti ang kilay, pinalalaki ang boses, umuubo sa pagsasalita at madalas na siya na lamang ang umuubos ng isang pagpupulong dahil sa pagsasalaysay ng isang kabuhayan, paghaharap ng isang panukala 6 paglaban sa isang kasama na nakainipan niya. Kahi't hindi pa siya lumalampas sa apat na pung taon ay nagsasalita na noong dapat daw magdahandahan sa paggawa ng anoman, na iwan munang mahinog ang bubot na bunga ng hi

— 187 — guera, at idinudugtong na marahan imga milon! — nagsasalita ng ukol sa paglirip na mabuti at paglakad ng marahan, ng pangangailangang kilalanin muna ang bayan, na ang mga hilig ng indio ay paganito, na ang karangalan ng pangalang kastila, na sa dahilang una muna ang mga kastila, na ang pananampalataya at ibp. Naaalala pa sa Maynila ang is& niyang talumpati ng unang ipalagay ang pag-iilaw ng petroleo, bilang kahalili ng dating langis ng niyog: sa pagbabagOng iyon ay hindi nakita ang pagkamatay ng paggawa ng langis kundi ang tutubuin ng isang konsehal — sapagka't si D. Custodio ay may matalas na pangamoy — at humadlang ng inubos ang lahat ng tunog ng kaniyang boses, na ipinalagay na ang panukala ay wala sa panahon at hinulaang magkakaroon ng malalaking sakunang bayan. Hindi rin huli sa kabantugan ang kaniyang paghadlang sa isang pananapatan na ibig gawin ng ilan sa isang gobernador bago umalis: si D. Oustodio na mayroong kaunting sama ng loob dahil sa ilang paghiya sa kaniya, na hindi na namin naaalala, ay natutong ikalat ang balibalitang ang talang darating ay kalabang masidhi ng aalis, bagay na ipinangamba ng mga mananapat kaya't hindi natuloy. Isang araw ay hinatulan siyang bumalik sa Espana upang magpagamot ng isang sakit sa atay at binanggit siya ng mga pahayagan na wari'y isang Anteo na nangangailangang tumuntong sa Inang bayan upang kumuha ng mga panibagong lakas; nguni't ang Anteong taga Maynila ay nangunti at nawalang kabuluhan sa Corte. Doon ay hindi siya gasino at hinahanaphanap ang kaniyang mga kaibigibig na bansag. Hindi siya nakahalobilo ng mga lalong mayayaman, ang kakulangan niya sa pinag-aralan ay hindi makapagbigay sa kaniya ng malaking kahalagahan sa mga lipunang ukol sa karunungan at mga akademia, at dahil sa kaniyang pagkakahuli at pagtataglay ng politikang kombento ay litong umaalis sa mga lipunan, walang kasiyahang loob, muhi, at walang malinawan kundi ang doo'y kinukunan ng kuwalta ang tanga at doo'y malakas ang sugal. Inaalala ang kaniyang masunuring mga utusan sa Maynila na nangagtitiis sa lahat ng kaniyang nakayayamot na maibigan, at sa gayon ay nakikita niyang ang mga yaon ay siyang mabuti; sa dahilang sa taglami'g ay nangailangan siyang maglalapit sa

— 188 — dupaan at kung hindi'y makasasagap ng isang pamamaga ng baga ay ipinagbubuntong hininga ang pag-aalala sa taglamig sa Maynila na sukat na ang magtaglay ng isang bvfanda; wala ang kaniyang hiligan at ang batang tagapamaypay kung taginit; sa isang sabi, sa Madrid ay naging isa siya sa mga pangkaraniwan, at, kahi't na mayroon siyang mga brillante, minsan ay pinagkamalan siyang paleto na hindt marunong umimbay, at minsan ay pinagkamalan siyang indiano, kinutya ang kaniyang mga pagnganganingani at talpmpak siyang inuto ng ilang mangungutang na kaniyang hiniya. Muhi sa mga eonsewador, na hindi pinahalagahan ang kaniyang mga payo, na gaya rin naman sa mga kakabitkabit sa kaniyang humihitit sa kaniyang bulsa, ay sumapi sa pangkating liberal, at bago matapos ang taon ay bumalik sa Pilipinas, na, kung hindi man magaling na sa sakit sa atay ay guldng gulo naman ang paghahaka. Ang labing isang buwang ipinamuhay niya sa Corte na dinaang kahalobilo ng mga politikong tindahan, mga walang pinapasukan ang lahat halos; ang ilang talumpating nadingig sa mga suloksulok, ang gayon 6 ganitong lathalang laban sa pamamahala at lahat noong pamumuhay sa politika na nalalangap doon, mula sa pagupitan, sa pag-itan ng mga pagguplt ng Ffgaro, na naghahayag ng kaniyang patakariin, hanggang sa mga pigingan na pinaghahayagan, sa pamag-itan ng maiinam na pagsasalaysay at mga nakabibighaning banggit ng mga sarisaring kulay ng mga pananalig sa suliraning bayan, ang mga pagkakaiba, mga pagtiwalag, mga di kasiyahang loob, at ibp., ang lahat ng iyon, samantalang siya'y lumalayo sa Europa, ay muling nabubuhay nang lubhang malusog sa kaniyang alaala, na wari'y binhing natanim, na napipiglang lumaki ng mga malalabay na punong nakatatakip, kaya't ng dumaong sa Maynila, ay inakalang itd'y maiaayos niya, at gayon nga, taglay ang lalong banal na adhika at ang lalong malilinis na mithi. Sa mga unang buwan ng kaniyang pagdating ay wala nang nababanggit kundi ang Madrid, ang kaniyang mabubuting kaibigan, ang ministrong si ganoon, ang naging ministrong si ganito, ang kinatawang C, ang manunulat na si B; walang pangyayari sa politika, mga kagusutan sa Corte, na hindi niya batid ang lalong kaliitliitang pangyayari, ni mga taong bantog nahindiniya

— 189 — kilala ang iihim ng kabuhayan, ni walang nangyaring hindi niya hinulaan ni paglalathala ng isang pagbabagong hindi muna isinanguni sakaniya; at ang lahat nang ito'y may kalahok na pagsunddt sa mga conservador , na taglay ang tunay na pagkasuklam, pagpupuri sa pangkating liberal, isang kabuhayan dito, isang salita, doon ng isang bantog na tao, na ipinapatlang, na waring hindi kinukusa, ang mga pag-aalog sa kaniya at mga tungkuling hindi tinanggap upang huwag lamang magkaroon siya ng ano mang utang na loob sa mga eonservador. Napakalaki ang kapusukan niya ng mga unang araw na iyon, na ang ilan sa kausap-usap sa tindahan ng mga sarisaring kakanin na dinadalaw niyang maminsanminsan ay nangagsisapi sa pangkating liberal, at nagpanggap nang liberal si D. Eulogio Badana, sargento retirado sa earabinero; ang marangal na si Armendia, piloto at matalik na earlista; si D. Eusebio Pieote, kawani sa aduana, at si Don Bonifacio Taeon, sapatero at talabartero. Gayon man, ang mga sigabo, dahil sa kakulangan ng tunggalian at mga bagay na makapag-udyok, ay unti-unting napawi. Hindi niya binabasa ang mga pamahayagang dumarating sa kaniyang buhat sa Espana, sapagka't balubalutan kung tanggapin at ang pagkakita noon ay nakapagpapahikab sa kaniya; ang mga paghahakang kaniyang napulot na pawang gamit na, ay nangangailangan ng abuloy na dagdag, at doo'y wala, ang kaniyang mga mananalumpati ; at kahi't na malalakas ang laro sa mga easino sa Maynila at mayroon ding nangingristo, gaya ng sa mga lipunan sa Madrid, gayon man ay hindi naman ipinahihintulot sa mga tinuran ang ano mang talumpati upang buhayin ang mga imbot sa politika. Nguni't si D. distodio ay hindi tamad; gumagawa ng higit sa pagnanasa lamang, kumikilos; at sa pagkakilala niyang sa Pilipinas siya malilibing at sa pag-aakalang yaon ang kaniyang makikilusan, ay pinagukulan ng kaniyang mga pagsusumikap at inakalang mapabubuti sa pagbabalak ng maraming pagbabago at mga panukalang kawiliwili. Siya, ang dahil sa nadingig sa Madrid ang pag-uusap ng ukol sa mga daang nilalatagan nang kahoy sa Paris, na noon ay hindi pa ginagawa sa Espana, ay nagpalagay na gawin sa Maynila, sa paraang maglatag ng mga tabla sa mga lansangan at ipagpako na gaya ng

— 190 — nakikita sa mga bahay-bahay; siya, ang dahil sa mga kasawiang nangyayari sa mga sasakyang d&dalawa ang gulong, at upang maiwasan, ay ipinalagay na magtaglay ng tatlo man lamang; siya rin naman, ang samantaiang gumaganap sa pagka pangalawang pangulo ng Junta de Sanidad ay na" kaisip na wiligan ng panglinis ang lahat ng bagay, sampu ng mga balitang pahatid kawad na galing sa mga bayang may sakit na nakahahawa; siya rin ang, sa pagkahabag sa mga presidiario na nangagsisigawa sa init ng araw at sa pagnanasang makapagtipid ang Pamahalaan sa paggugol sa mga kasuotan noon, ay ipinalagay na suotan na lamang ng isang bahag at pagawin sa gabi at huwag sa umaga. Nahahanga at namumuhi, na, ang kaniydng mga palagay ay makatagpo ng humahadlang: nguni't kinakalamay ang sanli pag naiisip na ang taong may halaga, ay sadyang may kalaban, at naghihiganti naman siya sa paraang pagtuligsa, at pagpapawalang kabuluhan sa lahat ng panukala, maging masama 6 maging mabuti, na iharap ng iba. Sapagka't ipinagmamalaki ang kaniyang pagkalabusaw, kailan ma't matatanong siya kung ano ang palagay sa mga indio ay karaniwang isagot na, nararapat sa mga gawain sa kamay at mga artes imitativas (ang ibig sabihin ay musika, pintura at eskultura), at idinadagdag ang kaniyang matandang pabuntot. na, upang makilala sila'y kailangang bumilang ng maraming maraming ta6ng pamumuhay sa lupalng yaon. Gayon man, kung nakadidingig na may napapabaritog sa anoman na hindi dahil sa mga gawain sa kamay 6 arte imitativa, sa kimika, sa medisina 6 pilosopia, sa halimbawa, ay sinasabi niyang: iPsh! maaari... ihindi tanga! at sinasapantaha niya na ang indiong iyon ay may maraming dugong kastila sa ugat; at kung hindi niya makitaan kahi't na magpilit ay humahanap naman ng isang pinanggalingang hapon: noon ay nagsisimula ang gawi na iukol sa mga hapon at sa mga arabe ang anomang mabuting bagay na taglay ng pilipino. Sa kay D. Oustodio, ang kundiman, ang balitaw, ang kumintang ay mga tugtuging arabe, gaya rin naman ng mga titik sa pagsulat ng matatandang pilipino, at sa bagay na ito'y wala siyang pagaalinlangan, kahi't hindi niya kilala ang arabe, ni hindi man siya nakakita ng katitikang pilipino.

— 191 — — iArabe at lubos na arabe! — aniya kay BenZayb sa isang pagsasabing hindi matutulan — kung dili man, ay insik. At idinudugtong pang may kindat na makahulugan: — Walang wala, walang bagay na sadyang likas ang mga indio, ^batid ninyo? Malaki ang pagmamahal ko sa kanila; nguni't hindi sila dapat purihin, sapagka't nangagmamalaki at nagiging mga kahabaghabag. Kung minsa'y sinasabi na: — Pinakamamahal ko ang mga indio, ako'y lumalagay nang para nilang ama't tagapagtanggol, nguni't kailangang ang bawa't bagay ay malagay sa nararapat kalagyan. Ang iba'y ipinanganak upang mag-utos at ang iba'y upang sumunod; kung sa bagay ay hindi masasabing malakas ang katunayang ito, datapwa'y ginagawa nang walang maraming salitaan. At tingnan ninyo, ang paraan ay walang kahiraphirap. Pag kailangan ninyong piglan ang bayan ay paliwanagan niny6ng siya'y pigil; tatawa sa unang araw, sa ikalawa'y tututol, sa ikatlo ay mag-aalinlangan at sa ikaapat ay panalig na panalig nd. Upang.> mapalagi ang pilipino sa pagkamasunurin, ay kailangang uulit-ulitin sa kaniya sa araw-araw na siya'y gayon at pananaliging siya'y walang magagawa. iSa isang dako naman, ay ano pa't mananalig siya sa ibang bagay kung masasawi lamang? Paniwalaan ninyo ako, isang kawanggawa ang palagiin ang bawa't isa sa kalagayang kinaroroonan ; diyan naririyan ang kaayusan, ang pagkakasundo. Iyan ang lihim ng karunurigan sa pamamahala. Kung tinutukoy ni D. Oustodio ang kaniyang paraan sa pamamahala ay di na nasisiyahan sa salitang arte> At pagsasabi niya ng pamamahala ay iniuunat ang kamay na ibinababa hanggang sa taas ng isang taong nakaluhod, nakaukod. Tungkol naman sa pananampalataya ay ipinagmamalaki ang kaniyang pagkakatoliko, lubos na katoliko, ia! ang katolikang Espana, ang lupain ni Maria Santisima! . . . . Ang isang labusaw ay maaari at dapat maging katoliko doon sa pook na, ipinalalagay sila ng mga kalaban ng pagkakasulong, na sila'y mga diosdiosan 6 santo man lamang, gaya nang pangyayaring ang isang kayumanggl ay inaaring maputi sa Kaprena. Gayon man, ay kumakain siya ng lamang kati sa boong kurisma, tangi lamang sa Viemes Santo; hindi nagkukumpisal kailan man, hindi naniniwala sa mga kababalaghan, ni sa hindi pagkaka

— 192 — mali ng Papa, at kung nagsisimba, ay nagsisimba sa ika sampu ng umaga 6 sa laldng maikling misa, sa misa ng tropa. Kahi't sa Madrid ay nagsalita siya ng laban sa mga pari, na ipinalalagay niyang lipas na sa kapanahunan, upang huwag matiwali sa kaniyang kinagigitnaan, nagsalita, ng mga paglait «a Inquisici6n at nagsasalaysay ng gayon 6 ganitong kabuhayang malaswa 6 palibak na kinalalahukan ng mga habito, 6, sa lalong tiyakan, mga prayleng walang hdbito, gayon man, pagsasalita ng ukol sa Pilipinas, na dapat pamahalaan ng alinsunod sa mga tanging batas, ay umuubo, titingi'n ng isang titig na may kahulugan, uulitin ang paglalahad ng kamay na kasingpantay ng taas na matalinghaga. — Ang mga prayle ay kailangan, sila'y isang bagay na masama, nguni't kailangan — ang sabi. At nagagalit pag ang isang indio ay nangahas na magalinlangan sa mga kababalaghan 6 hindi naniniwala sa Papa. Ang lahat ng pahirap ng Inquisici6n ay hindi sapat na parusa sa kapangahasang iyon. Kung ikinakatwiran sa kaniya na ang panggagaga 6 ang mabuhay na sinasamantala ang kamangmangan ay m3y iba pang tawag na masamang dinggin at pinaparusahan kapag «ng nagkakasala ay nag-iisa, ay lumulusot naman siya sa paraang pagtukoy sa ibang bayang sakop. - Kami — ang sabi, na ang boses ay ang ginagamit sa mga seremonia — kami'y makapagmamalaki! Hindi kami kagaya ng mga ingles at mga holandes, na upang mapanatili sa pag-alinsunod ang mga bayan ay gumagamit ng pamalo.... ang aming ginagamit ay ibang paraan na lub•hang malumanay, lubhang matibay; ang malunas na tulong ng mga prayle ay higit sa pamalong ingles Ang sabi niyang ito'y lumaganap at sa mahabang panaho'y binangglt banggit ni Ben-Zayb at gayon din ng 'boong Maynila; pinakapuripuri ng Maynilang naghuhulo, Ang salita ay nakaabot sa Madrid, at binanggit sa Parlamento, na parang sabi ng isang labusdio na may mahabang paniirirahan at ibp., at sa dahilang naging karangalan ng mga prayle ang gayong paghahawig ay hinandugan siya ng ilang arrobang sikulate, bag^y na ipinabalik ng di malamuyot na si D. Onstodio, na, sa dahilang ito'y ipinantay naman ni Ben:Zayb ang taglay na kabaitan sa kabaitan ni Epaminondas. Da

— 193 — tapwa't gayon man, ay gumagamit din ng yantok ang bagong Epaminondas kung inaabot ng pagkagalit, at ang gayon ay inihahatol sa iba! Nang mga araw na iyon, ay inulit ng mga kombento ang kanilang mga handog dahil sa pangangambang baka siya magbigay ng isang kapasiyahang sang-ayon sa kahilingan ng mga nag-aaral, at ng hapong natagpuan natin siya ay lalo pa manding hindi mapalagay kay sa dati sapagka't malapit masira ang kaniyang kabantugang masipag. Mahigit nang lablng limang araw na nasa kamay niya ang mga kasulatan, at nang umagang iyon, matapos na mapuri ang kaniyang pagka masusi, ay itinanong ng mataas na kawani ang kaniyang kapasiyahan. Si D. Oustodio ay sumagot ng lubhang matalinghaga, na ang ibig sabihin ay yari na: ang mataas na kawani ay ngumiti, at ang ngiting iyon ngayon ay gumagambala't umuusig sa kaniya. Gaya nang sinabi na namin, ang hikab niya'y sunodsunod. Sa isang pagkilos niya, ng sandaling idinidilat ang mga mata at inilalapat ang bibig, ay napatitig sa mahabang hanay ng mga saping mapula, na ayos na ayos ang mga pagkakalagay sa raainam na aklatang kamagong: sa mga gulugod ng bawa't isa'y may mga malalaking titik na ang sinasabi, ay: Manga panukala. Nalimot sumandali ang kaniyang mga kagipitan at ang mga pag-ikot ni Pepay, upang alalahanin na ang lahat ng linalaman ng mga baitang na iyon ay pawang sumipot sa kaniyang palanak na ulo sa mga sandaling pagliliwanag. iGaano karaming bungang isip na walang kamukha, gaano karaming maririlag na pagkukuro, gaano karaming mga kaparaanang ikaliligtas sa pagsasalat ng Pilipinas! Kailan pa man ay hindi na siya malilimot at tataglayin niya ang pagkilala ng utang na loob ng bayan! Waring isang matandang magatod na nakatagpo ng isang balutang inaamag na mga sulat sa palasintahan, ay tumindi'g si D. Custodio at lumapit sa lalagyan ng mga aklat. Ang unang balangkap na makapal, magang-maga, punongpuno, ay may taglay na tatak na "Manga panukalang minumunukala" . — iHuwag! — ang bulong — may mga bagay na maiinam, nguni't kailangan ang sangtaon upang mabasang muli. 13

— 194 — Ang pangalawa, na makapalkapal din, ay may tatak na "Manga panukalang nasa pagsusurV\ — iHuwag din! Pagkatapos noon ay sumusunod ang "Manga panukalang ipinag-aantdy ng panahon." .... "Manga panukalang inihardp .... "Manga panukalang pinawalang kabuluhdn . . . . J 9 "Manga panukalang pinagtibay " "Manga panukalang pinigil. ..." Ang mga huling balangkap ay kakaunti ang laman, nguni't ang huli ay lalo pa, ang sa "Manga panukalang isdsagawa" . Ikinislot ni D. Oustodio ang kaniyang il6ng iano kaya ang laman? Nalimot na niya ang nasa sa loob niyon. Isang putol na papel na nanmilaw ang nakaungos sa dalawang takip, na wari'y dinidilaan siya ng balangkap. Kinuha sa lalagyan at binuksan: yaon pala'y ang bantog na panukala ng Paaralang Artes y Oficios. — »A, putris! — ang bulalas — nguni't ito'y nasa sa kamay na ng mga paring agustino Walang ano ano'y biglang tinapik ang kaniyang noo, inihubog ang kilay, isang pagtatagumpay ang nalarawan sa kaniyang mukha. — ISa heto pala ang aking pasiya, C! — ang bulalas na bumitiw ng isang mahalay na salitang hindi ang eureka, nguni't nagsisimula sa pangkatapusan nito — ang aking kapasiyahan ay yari na. At makalima 6 makaanim na inulit ulit ang kaniyang kinaugaliang eureka, na humaging sa hangin na wari'y magalak na hagkis, at masayang tinungo ang kaniyang mesa at sinimulan ang pagsulat. XXI MGA ayos MAYNILA Nang gabing yaon ay may isang malaking palabas sa dulaang " Variedades". Ang samahan ng operang pranses ni Mr. Jouy ay magdadaos ng una niyang palabas na ang itatanghal ay "Les Cloches de Corneville'>1 at ipamamalas sa madlang manonood ang kaniyang mga piling troupe na inihayag na ilang araw ng mga pahayagan ang kanilang kabantugan. Sinasabing sa mga aktris ay mayroong mga may magandang tingig, ngu

— 195 — ni't lalo pa manding maganda ang anyo, at kung paniniwalaan ang mga bulongbulungan, ay higit pa ga kanil&ng tingig at anyo ang kanilang kagandahang loob. Ika pito at kalahati pa lamang ng gabi ay wala nang billete ni para sa naghihingalong si P, Salvi, at ang mga papasok sa "entrada general" ay mahabang mahaba ang hanay. Sa takilya ay nagkaroon ng kaguluhan, awayan, tinukoy ang pagpipilibustero at ang ukol sa lahi, nguni't gayon man ay hindi rin nakakuha ng bilyete. Nang labing limang minuto na lamang ang kulang sa ika walo ay malalaking halaga na ang itinatawad sa isang uupan sa entrada general. Ang anyo ng dulaan, na naiilawang mabuti, may mga puno't bulaklak sa mga pintuan, ay nakauulol sa mga nahuhuling napapahanga at napapasuntdk. Isang makapal na tao ang nangagklkisawan sa mga paligid at pinagmamasdang naiinggit ang mga pumapasok, ang mga maagang dumarating dahil sa natatakot na maunahan sa kanilang luklukan: tawanan, alingawngaw, mga pag-aantabay , nangagsisibati sa mga bagong dating na masama^ ang loob na nakikihalobilo sa mga nanonood, at, yamang hindi makapasok ay nangatitira na lamang sa pagtanaw sa mga pumapasok. Gayon ma'y may isang wari'y di kahalo sa mga pagaasamasam at pagnanasang makapanood. Siya'y isang mataas na lalaking payat na kung iumakad ay marahan at kinakaladkad ang isang paang naninigas. Ang suot ay isang masamang amerikana na kulay kape at isang pantalong panparisukat ang guhit, marumf, na nakakapit sa kaniyang katawang mabuto at yayat. Isang sambalilong hongo na maarte na, dahil sa kasiraan, ang nakataklob sa kaniyang malaking ulo at nagpapakawala sa buhok na ang kulay ay maruming abuhin, halos bulhaw, mahahaba, kulot ang mga dulo na wari'y buhok makata. Ang lalong katangitangi sa taong iyon ay hindi ang kaniyang kasuotan, ni ang kaniyang mukhang taga Europa na walang balbas ni bigote, kundi ang kulay niyang saga, kulay na nagfng sanhi ng tawag na Camaroncocidot na siyang bansag sa kaniya. Ang anyo niya'y walang kapara: anak ng isang mabuting lipi, nguni't siya'y nabubuhay sa pagbubulagbul, sa panghihingi ng limos; lahing kastila, ay hindi pinahahalagahdn ang karangalang lahi na inaalipusta sa pamag-itan ng kaniyang gulagulanit na kasuotan, ipinala

— 196 — lagay siya ng lahat na wari'y tagapamalita sa mga pahayagan, at tunay nga namang ang kaniyang matang malalaki't abuhin, na malamlam at waring mapagnilay kung tumingin, ay naroon saan ma't may bagay na maibabalita. Ang kaniyang kabuhayari ay hindi batid ng marami; walang nakaaalam kung saan siya kumakain at natutulog: marahil ay mayroon siyang isang bariles saan mang pook. Nang mga sandaling iyon ay hindi taglay ni Oamaroneoeido ang dati niyang anyong matigas at walang bahala: isang wari'y masayang pagkaawa ang nananaw sa kaniyang paningm. Isang munting lalaki, isang mababang matanda ang masayang sumagupa sa kaniya. — iKaibigaaaan! — ang sabi, na pa6s ang boses na wari'y sa palaka, at ipinakikita ang ilang pisong mehikano. Nakita ni Camaroncocido ang mga mamiso, at kinibit ang balikat. dAno ang mayroon sa kaniya noon? Ang matanda'y isang mainam na kaibayo niya. Maliit, lubhang maliit, natatakluban 'ang ulo ng isang sambaliiong de eopa na naging isang uod na may balahibo, at napapaloob sa isang maluwang na lebita, lubhang maluwang at napakahaba hanggang sa mapantay sa isang salawal na napakaikli na hindi lumalampas sa binti. Ang kaniyang katawan ay waring siyang lelong at ang mga paa'y siyang apo, samantalang ang kaniyang mga sapatos ay naglalayag mandin sa katihan — iyaon ay dalawang malalaking sapatos marinero na tumututol ng laban sa uod na may balahibo na nasa kaniyang ulo na gaya ng matinding tutol ng isang kombento na nasa piling ng isang Exposici6n Universal! Si Camaroncocido ay saga, ang rnatanda'y kayumanggi; yaon ay walang buhok 3a mukha kahi't lahing kastila, ang indio ay may patilla at bigoteng mapuputl, mahahaba't madalang, Ang paningin ay malikot. Kung tawagin siya'y Tio Kiko, at, gaya ng kaniyang kaibigan ay nabubuhay din siya sa pamamahayag: siya ang nagpapatawag ng mga palabas at nagdidikit ng mga kartel ng mga dulaan. Siya marahil ang tanging pilipino na kahi't naka ehistera at lebita ay nakapaglalakad nang hindi ginagambala, gaya rin naman ng kaniyang kaibigan na siya ang tanging kastila na nagtatawa sa karangalan ng lahi. — Binigyan ako ng malaking pabuya ng pranses — ang sabing nakangiti at ipinatanaw ang kaniyang gilagid na wari'y isang

- 197 — lansangan matapos ang sunog — inapabuti ang kam&y ko sa pagdidikit ng mga kartel! Muling ikinibit ni Camaroncocido ang kaniyang mga balikat. — Kikd — ang sagot na maugong ang boses — kung anim na piso ang ibinigay sa iyo dahil sa gawa mo imagkano kaya ang ibibigay sa mga prayle? Dahil sa kaliksihang likas ni Tio Kikd, ay itinaas ang ulo. — ^Sa mga prayle? — Sapagka't dapat mong maalaman — ang patuloy ni Camaroneoeido — na ang pagkapunong ito'y kagagawan ng mga kombento! Sadya nga namang gayon, ang mga prayle na pinangunguluhan ni P. Salvi at ilang hindi pari na pinangungiduhan ni D. Oustodio ay laban sa pagtatanghal na iyon. Si P. Camorra, na hindi makapanood, ay nanglilisik ang mat4't tatakamtakam ; nguni't nakikipagtalo kay Ben-Zayb na malambot na nagtatanggol sapagka't naiisip ang billeteng walang bayad na ipadadala sa kaniya ng may palabas. Pinagsasalitaan siya ni D. Custodio ng ukol sa maayos na hilig, sa pananampalataya, sa mabubuting kaugalian. at ibp. — Nguni't — ang bulong ng manunulat — ang ating mga dulang sainete na may mga saHta't pangungusap na dalawa ang kahulugan — iNguni't naea wikang kastila naman! — ang pasigaw na putol ng mabait na konsehal, na nag-aalab sa banal na pagkagalit — imga kahalayan sa wikang pranses! tao kayo, Ben-Zayb, maanong alang-alang sa Poong Dios, Isa wikang pranses! ilyan ay hindi dapat mangyari magpakailan man! At ibinigkas ang hindi dapat mangyari magpakaildn man! ng kasingtigas kung pagpipisanin ang tatlong Guzman na pinagbabalaang papatayan ng isang pulgas kapag hindi isinuko ang dalawang pung Tarifa. Gaya nang maaantay, si P. Irene, av kasang-ayon ni D. Custodio at nagtutungayaw sa operetang pranses. iPuf! Siya'y natungo sa Pans, nguni't hindi man lamang tumuntong sa pintuan ng isang dulaan; iiligtas siya ng Maykapal! Nguni't marami din naman ang kasang-ayon ng operetang pranses. Ang mga opisial sa hukboat mga pangdigmang dagat, na sa mga ito'y kabilang ang ayudante ng General, ang

— 198 — mga kawani at ilang matataas na tao ay nangagnanasang lumasap ng kainaman ng wikang pranses sa bibig ng mga tunay na parisien; kabilang nila ang mga nalulan sa M. M. at nakagamit ng kaunti ng pranses sa paglalayag, ang mga nakadalaw sa Paris at lahat niyong mga ibig na masabing sila'y bihasa. Ang lipunan nga sa Maynila ay nagkahati sa dalawang pangkat, ang mga sang-ayon at ang mga laban sa opera, na pinayuhan. ng mga matatandang babai, mga asawang mapanibughuin at nanganganib sa pag-ibig ng kanilang mga kabyak, at nang may mga katipan sa pagaasawa, samantalang ang mga malaya't ang mga magaganda ay nangagpakilalang lubos silang magiliw sa opereta. Nagsalimbayan ang mga sulatan, nagkaroon ng mga pagpaparoo't parito, salisalitaan, mga pagpupulong, mga pagliliponlipon, mga pagtatalo; natukoy na tuloy sampu ng panghihimagsik ng mga indio, ang katamaran, ang mga liping mababa't liping mataas, karangalan at iba pang kamulalaan, at matapos ang maraming hatidhatirang usap at maraming bulong bulungan, ay ibinigay ang pahintulot, at si P. Salvi ay naglathala ng isang pnstoral na walang bumasa kundi ang taga ayos lamang sa limbagan. Nabalitang ang General ay nakagalit ng Condesa: na ito'y naninirahang madalas sa mga bahay Hwaliwan; na ang marangal na pinuno ay nabugnot; na ang eonsul ng mga pranses ay gay6n, na nagkaroon ng mga handog, at ibp., at nalahok sa usapan ang maraming pangalan, ang sa insik na si Quiroga, ang sa kay Simoun at sampu ng sa maraming artista. Salamat sa nagpaunang alingawugaw na ito, ang pagkasabik ng tao'y naragdagan, at mula pa sa araw na sinusundan ng palabas, araw na idinating ng mga artista, ay walang napag-uusapan kundi ang pagpasok sa unang pagtatanghal. Sapol ng lumabas ang mapupulang kartel na nagbabalita nang Les Cloches de Corneville, ang mga nanalo'y humanda na sa pagdiriwang ng kanilang tagumpay. Sa ilang kawanihan, ay hindi na pinalalakad ang panahon sa pagbabasa ng mga pahayagan, kundi dinudumog ang mga kasaysayang limbag nang palalabasin, nangagbabasa ng mga nobelang pranses, at ang marami'y tumutungo sa palikuran na nagpapakunwaring iniiti upang makasangguni lamang ng palihim sa munting diksionariong pangbulsa. Nguni't gayon man ay hindi rin nalu

— 199 — lutas ang mga expediente; kundi bagkiis pa ngang ang lahat ay pinababalik sa kinabukasaa, datapwa'y hindi mangyayaring magalit ang kahi't sino: ang nakakaharap ay mga kawaning lubhang magagalang, masuyo, na tumatanggap sa kanila at nagpapaalam sa pamagitan ng malalaking yuko na ugaling pranses: ang mga kawani'y nangagsasanay, liniltnis ' ang kanilang pranses na inaamag at sila-sila'y nagbabatian ng oui monesiour, s'il bous plait, at pardon! sa bawa't kilos, bagay na lubhang kaigaigayang madingig at panoorin. Nguni't sa pasulatan ng mga pamahayagan naroroon ang lalong galawan at ang kagipitan ay umaabot sa lalong malaki; si Ben-Zayb, na sinasabing siyang manunuligsa at naghulog sa wikang kastila ng kasaysayan ng palalabasin ay nangangatal na wari'y babaing nasuplong sa pangkukulam: nakikita niyang ang kaniyang mga kalaban ay nagpupunyaging makahuli ng kaniyang mga kamalian at ipinamumukha sa kaniya ang di pagkabatid na mabuti ng pranses. Nang panahon ng Opera Italiana ay kakaunti nang mapasubo siya sa isang patayan dahil sa maling pagkahulog sa wikang kastila ng pangalan ng isang tenor; agadagad naglathal^, ang isang mainggitin at ipinalagay siyang walang namumuwangan, siya, ang una unang ulong nag-iisip sa Pilipinas! iGaanong hirap ang sinapit niya sa pagsasanggalang! nangailangan siyang sumuiat ng di lamang lalabing pitong palathalaatsumanggunisalabing limang diksionario. At dahil sa mabuting pagkakaalaalang iyon, ang kaawaawang si Ben-Zayb, ay lumalakad na lubhang maingat na ang inilalakad ay kamay, hindi namin sinabing paa, upang huwag gayahan si P. Oamorra na may masamang ugaling ipintas kay Ben-Zayb na paa ang ginagamit nito kung sumusulat. — iNakita mo na Kiko? — ang sabi ni Camaroncocido — ang kalahati ng taong iyan ay naparito dahil sa sinabi ng mga prayle na huwag pumarito; ang gayo'y waring isang pahayag; at ang kalahati pa, sapagka t anild sa sarili ay: dipina^babawal ng mga prayle? kung gayo'y katutuhan marahil. Maniwala ka sa akin, Kiko, ang mga palatuntunan mo ay mabubuti nga nguni't lalo pang mabuti ang pastoral, at idapat mong mabatid na walang isa mang nakabasa! — Kaibigaaaan, ^inaakala mo baga — ang tanong ni Tio Kiko na hindi mapalagay — na dahil sa kagagawan ni P. Salvi, ay alisin na kaya ang tinutungkol ko?

— 200 — — Marahil, Kikd, marahil, — ang sagot ng kaueap na tumingin sa langit — ang salapi'y untiunti nang nawawala" . . . „ Si Tio Kiko ay bumulong ng ilang salita at pangungusap na di malinawan, kung ang mga prayle ay manghihimasok sa pagbabalita ng mga palabas dulaan ay papasok naman siyang prayle. At matapos makapagpaalam sa kaniyang kaibigan ay lumayong uuboubo at pinakakalansing ang kaniyang mga mamiso. Si Camaroncocido, na taglay ang dati niyang pagwawalang bahala, ay nagpatuloy sa pagyayao't dito na kaladkad ang paa at roapungay ang paningiu. Napuna niya ang pagdating ng ilang mukhdng hindi kilala, na iba't iba ang pinanggagalingan at nangaghuhudyatan sa pamag-itan ng kindat, at pag-ubo. Noon lamang niya nakita sa mga gay6ng pagkakataon ang mga taong iyon, siya, na nakakakilala sa lahat ng anyo ng mga naninirahan sa siyudad at sa lahat ng pagmumukha. Mga lalaking madidilim ang mukha, mga hukot, mga di mapalagay at hindi mawasto at masama ang pagkakabalatkayo ng suot, na wari'y noon lamang nagsuot ng amerieana. Hindi nangagsisilagay sa unang hanay upang makapanood na mabuti, nangagkakanlong sa dilim, na waring ayaw na sila'y makita. — iMga polisiya sekreta 6 mga magnanakaw? — ang tanong sa sarili ni Camaroncocido at dagling ikinibit ang balikat — at iano ba ang mayroon sa akin? Ang parol ng isang sasakyang dumarating ay tumangl£w sa pagdaraan sa isang pulutong ng apat 6 lima ng mga taong yaon na nakikipag-usap sa isang wari'y kawal sa hukbo. — iPolisiya sekretal, marahil ay isang bagong tatag na kawanihan! — ang bulong niya. At kumilos ng isang anyong nagwawalang bahala. Nguni't makaraan yaon ay nakita ang militar, matapos na makipag-alam sa dalawa 6 tatlong puluton pa, na tumango sa isang sasakyan at waring nakipag-usap ng mahigpitan sa isang nasa sa loob. Si Camaroncocido ay lumakad ng ilang hakbang at kahi't hindi namangha ay waring nakilala niya si Simoun, samantalang ang matalas niyang pangdingig ay nakaulinig ng ganitong maikling usapan: — iAng palatandaan ay isang putok! — Opo.

— 201 — — Huwag kayong mag-alaala; ang General ay siyang nag-uutos; nguni't pag-iingatan niny6ng huwag masagabi. Kung susundin ninyo ang aking utos ay matataas kayo. -Op6. — iKnng gayo'y.... humanda kayo! Ang boses ay tumigil at makaraan ang ilang sandali y lumakad ang sasakyan. Kahi't na mapagwalang bahala si Camaroncocido ay hindi rin nakapigil sa pagbulong na: — Mayroong binabalak . . . . iKaingatan ang mga bulsa! At sa dahilang naramdamang ang kaniyang mga bulsa ay walang laman, ay muling ikinibit ang balikat. iAno ang raayroon sa kaniya kung gumuho man ang langit? At nagpatuloy sa kaniy^ng pakikibatyag. Nang magdaan sa harap ng dalawa kataong nag-uusap, ay nadingig sa isa, na may sabit sa liig na mga kuwintas at kalmen, na sinasabi sa wikang tagalog, na: — Ang mga prayle ay malakas pa kay sa General, huwag kang mangmang; ito'y aalis at ang mga prayle'y maiiwan. Magawa iamang nating mabuti ay yayaman tayo. iAng palatandaan ay isang putok! — iAba, aba! — ang bulong ni Camaroncocido na ipinipiksf ang mga daliri — doon ay ang General, at dito ay si P. Salvi.... iKahabag-habag na bayan! Ngunl't ^ano ang mayroon sa akin? At matapos na maikibit ang balikat na sabay sa paglura at dalawang ngiwi na sa ganang kaniya ay siyang tanda ng lalong malaking pagwawalang bahala, ay ipinatuloy ang kaniyang pakikimatyag. Samantala naman ay matutuling dumarating ang mga sasakyan, biglang hihinto sa siping ng pintuan at iiwan ang kanilang sakay na pawang tao sa mataas na kalipunan. Ang mga babai, kahi't babahagya ang lamig ng gabi, ay may dalang maiinam na ehal, mga panolong sutla at mga panglaban sa ginaw; ang mga lalaki, ang mga naka jrac at korbatang puti, ay gumagamit ng gaban; ang iba'y bitbit na lamang at ipinatatanaw ang mga panaping sutla. Sa pulutong ng mga talogigi, si Tadeo, ang nagkakasakit kung pumapanaog ang guro, ay kaakbay ng kaniyang kababayang baguhan na namalas nating nagtiis ng inianak ng masamang pagkakabasa sa katotohanang sinabi ni Deseartes. Ang ba

— 202 — guhan ay napakatalogigi't mausisa, at sinasamantala naman ni Tadeo ang kaniyang kamangmangan at di kaalaman upang pagsalaysayan ng lalong malalaking kasinungalingan. Bawa't kastilang bumati sa kaniya, maging may mababang katungkulan 6 kawanl sa mga tindahan, ay sinasabi sa kaniyang kasama na yaon ay pinund sa isang kawanihan, markes, konde, at ibp. ; datapwa'y pag patuloy ang paglakad, ipsh! ya6'y isang bulagbul, isang oficial quinto, isang taong walang gaanong kabuluhan! At pag wala nang naglalakad, na makapagpahanga sa baguhan ay ang mga magag'arang sasakyan namang dumadaan ang hinaharap; si Tadeo ay bumabati ng mainam na ayos, ikakaway nang malugod ang kamay, bibitiw ng isdng iadios! na matiwala, — ^Sino yaon? — IBah! — ang sagot na parang walang anoman — ang Gobernador Civil . . . . ang Segundo Cabo.... ang Mahistradong si gay6n.... ang asawa ni.... na mga kaibigan ko! Ang baguhan ay nahahanga, nakatangang siya'y pinakikinggan at nag-iingat upang huwag mapalagay sa kanan ng kausap. Si Tadeo ay kaibigan ng mga mahistrado at mga gobernador!! At tinuturan sa kaniya ni Tadeo ang pangalan ng lahat ng dumarating, at, paghindi niya kilala, ay gumagawa ng mga bansag, mga kasaysayan at nagsasaysay ng mga sarisaring bagay. — dNakikita mo ba iyong taong mataas, na may patilyang itim, duling ng kaunti, na itfm ang suot, yaon ang mahistrado A, kaibigang matalik ng asawa ng koronel B; isang araw ay kaunti nang mag-away ang dalawang iyan kung hindi ako namagitna.... iadios! Tingnan mo, hayan at dumarating pa naman ang koronel, mag-away kaya ang dalawa? Pinigil ng baguhan ang paghinga, nguni't ang koronel at ang mahistrado ay malugod na nangagkamayan ; ang mi" litar, na isang matandang bagongtao, ay nagtanong ng kung an6 ang lagay ng mga kaanak ng kaharap, at ibp. — iAh! isalamat sa Dios! — ang hinga ni Tadeo — ako ang may kapakanan ng kanilang pagkakasundo. — Kung hilingin kaya ninyo sa kanila na tayo'y ipasok? — ang tanong na may kaunting pangamba ng baguhan. — iE! iKailan ma'y hindi ako nangungutang ng loob!

— 203 — — ang sabing nagmataas ni Tadeo — ako'y gumagawa nang mabuti, nguni't hindi ako nag-aantay na gantihin. Kinagat ng baguhan ang kaniyang mga labi, lalo pang nangunti at naglagay ng magalang na layo sa pag-itan niya't ng kaniyang kababayan. Nagpatuloy si Tadeo: — Iyan ang musikong si H.... Iyan, ang abogadong si J. na bumigkas, na wari'y kaniya, ng isang talumpating nakatitik sa lahat ng aklat, at siya'y pinuri at hinangaan ng mga nakingig.... Iyang bumababa sa isang hansornkab ay ang manggagamot na si K, na ang lalo niyang pinagsisikapan ay ang sakit ng mga bata, kaya't pinanganlan siyang Herodes.... Iyan ang mayamang si L, na walang nasasabisabi kundi ang kaniyang mga kayamanan at mga balaid .... ang makatang si M, na Jagi nang tumutukoy sa mga bituin at sa mga bagaybagay ng dako pa roon. . . . Hayan ang magandang asawa ni N, na palaging natatagpMng wala ang asawa kung dinadalaw ni Padre Q.... ang mangangalakal na hudiong si P, na isang libong piso ang dala nang pumarito at ngayo'y mayroon nang mga angawangaw . . . . Iyong may mahabang balbas ay ang manggagamot na si R, na yumamang hindi dahil sa pagpapagaling kundi sa paggawa ng maysakit ... — (iGumagawa ng maysakit? — Oo, sa pagsisiyasat sa mga nasusundalo . . . . ihuwag kayong kumilos! Iyang kagalanggalang na ginoo na maayos ang pagkakabihis, ay hindi mediko, nguni't isang manggagamot sui generis; taglay niyang buongbuo ang similia similibus.... Ang kapitan sa kawal na kabaynhan na kaniyang kasama ay siya niyang pinakagigiliw sa mga nagaaral sa kaniya.... Iyang may suot na putian at ang sambalilo'y nakakiling, ay ang kawaning si S, na ang batayan ay ang kailan ma'y huwag magpakita ng ugaling magalang at muhingmuhi ka pag nakakita ng isang sombrero na nakapatong sa ulo ng iba; sinasabing ginagawa niya ang gayon upang huwag mabili ang mga sombrerong aleman . . . . Iyang dumarating na kasama ang kaniyang anak ay ang mayamang mangangalakal na si C, na kumikita ng mahigit sa isang daang libo.... nguni't ^ano ang wiwikain mo kung sabihin ko sa iyo na may utang pa sa aking apat na piso,

— 204 — limangsikapat at labmgdalawang kualta? Nguni't sino ba naman ang sisingil sa isang mayamang gaya niyan? — ^May utang sa iny6 ang ginoong iyan? — iMangyari! isang araw ay iniligtas ko siya sa isang kagipitan; isang biyernes, ika pito't kalahati ng umaga; naaalala ko pa: hindi pa ako nakapag-aagahan noon . . . . Ang babaing iyan ha sinusundan ng isang matandang babai rin ay si Pepay na mananayaw. . . . ngayo'y hindi na nagsasayaw sapul ng.... ipinagbawal sa kaniya ng isang ginoong napakakatoliko at matalik kong kaibigan Nariyan ang bulugang si Z; matitiyak na sumusun6d kay Pepay upang ito'y pasayawing muli. Isang mabuting tao na matalik kong kaibigan, wala kundi isang kapintasan : siya'y mistisong insik at nagpapanggap na taga Espana. iSst! Tingnan mo si Ben-Zayb, iyang mukhang prayle, na may dalang lapis sa kamay at isang balumbong papel, iyan ang dakilang manunulat na si Ben-Zayb, matalik kong kaibigan; may isang katalinuhan ! . . . . — Mawalang galang sa inyo iat iyang munting tao na may mga patillang puti? . . . . — Iyan ang naghalal sa kaniy^ng tatlong anak na babai, iyang tatl6hg maliliit, na mga avxiliar de Fomento upang makasingil ng sahod sa talaan ng Pamahalaan Iya'y isang ginoong matalas ang pag-iisip, nguni't napakatalast gagawa ng isang kaululan at ibibintang . . . . sa ib£; bibili ng isang baro at ang nagbabayad ay ang kabangbayan. Matalas, matalas na matalas, nguni't ndpakatalas! . . . . Si Tadeo ay napahinto. — lAt iyang ginoong may astang mabangis at ang laha\ ng tao'y tiningnan ng paalipusta? — ang tanong ng baguhan na itinuro ang isang taong iginagalaw na mapalalo ang ulo. Nguni't si Tadeo ay hindi sumagot, inihaba ang liig upang tanawin si Paulita G6mez na dumarating na kasama ang isang kaibigan, si aling Victorina at si Juanito Pelaez. Binigyan sila nito ng isang paleo at lalo pa manding kuba kay sa karaniwan. Dating at dating ang mga sasakyan, dumarating ang mga artista na sa ibang pintuan ang pasok at sinusundan ng mga kaibigan at mga ligaw.

— 205 — Nang si Paulita'y makapasok na ay nagpatuloy si Tadeo: — Iyan ang mga pamangking babai ng mayamang si kapitang D, iy£ng nangakasakay sa lando', inakikita mong napakaganda't napakainam ng pangangatawan? Sa loob ng ilang taon marahil ay pawang patay na 6 baliw. . . . ayaw si kapitang D, na sila'y mangag-asawa, at nahahalata na sa mga pamangkin ang pagkakahawa sa kabaliwan ng amain . . . . Iyan ang binibining E, ang magmamana ng isang malaki'ng kayamanan, na pinag-aagawan ng mundo at ng mga kombento... IHuwag kang umimik! iiyan ay nakikilala ko! isi Padre Irene! nakabalat-kayo, may miyas na huwad lamang! INakikilala ko dahil sa kaniyang ilong! i At siya pa namang labanglaban! .... Gulilat na tiningnan ng baguhan at nakitang nakanlong ang isang lebita na mabuti ang tabas sa isang pulutong ng mga babai. — iAng tatlong Parka! — ang patuloy ni Tadeo ng makitang dumarating ang tatlong dalagang mga yayat, mabuto, nangangalumata, maluluwang ang bibig at masagwa ang bihis, — ang mga pangalan niyan.... — dAtropos? — ang mahinang sabi ng baguhan na ibig magpakitang siya'y may kaunting kaalaman, kahi't sa mitolohiya man lamang. - Hindi, tao ka, ang mga pangalan niyan ay mga binibini ni Baleon, mga mapamintas, mga matatandang dalaga, mamumula.... Ang lahat ay kinamumuhian, ang mga lalaki, ang mga babai. ang mga bata.... Nguni't tingnan mo't sa piling ng kasamaan, ay inilalagay ng Dios ang lunas, kung minsan nga lamang ay nahuhuli. Sa likod ng mga Parea, na panakot sa bayan, ay dumarating ang tatlong iyan, na ipinagmamalaki ng kanilang mga kaibigang kinabibilangan ko. Iyang binatang payat na malalaki ang mata, hukod ng kaunti na ang kilos ay madalas dahil sa hindi umabot ng billete, iyan ay ang kimikong si S, sumulat ng maraming pagsusuri at mga gawaing ukol sa karunungan na ang ilan ay nagtamo ng ganting pala at nabantog na lahat; ang sabi ng mga kastila sa kaniya'y maaasahan, maaasahan . . . . Ang umaawat sa kaniya na ang tawa'y gaya ni Voltaire ay ang makatang si T. batang matalino, matalik kong kaibigan, at dahil nga sa kaniyang katalinuhan ay itinapon ang panitik, Ang isa na

— 206 — nagpapalag&y na sila'y makipasok sa mga artista sa isang pintuan ay ang binatang manggagamot na si M, na nakagawa na ng maraming mabubuting paggamot; siya man ay sinabi ring maaasahan . . . . hindi lubhang kuba na gaya ni Pelaez, nguni't higit dito sa katalasan at lalo pang palabiro. Inaakala kong sampung si kamatayan ay hinihilo at pinagsisinungalingan . — iAt iyang ginoong kayumanggi na ang miyas ay wari'y tutsang? — iA! iyan ang mangangalakal na si F, na ang lahat ng bagay ay pinagdadayaan, sampu ng kaniyang/e de bautismo: pinagpipilitan niyang maging mistisong kastila sa lahat ng paraan at iniuubos ang boong kaya upang malimot ang sarili niyang wika. — Datapwa'y napakapuputi ang kaniyang mga anak na babai .... — IOo, at iyan nga ang sanhi kung bakit matads ang halaga ng bigas, gaydng wala namang kinakain iyan kundi tinapay. Hindi malinawan ng baguhan ang pagkakalahok ng halaga ng bigas sa kaputian ng mga dalagang iyon. — Nariyan ang lumiligaw, iy^ng binatang payat, kayumanggi, ang lakad ay mahinay na sumusunod sa kanila at bumating anyong mapag-ampon sa tatlong magkakaibigang nangagtatawa sa kaniya.... iya'y isang nagbabata nang dahil sa kaniyang mga akala, sa kaniyang panununton sa nasabi. Ang baguhan ay nagtaglay ng paghanga, at paggalang sa binata. — May kilos hangal, at hangal ngang sadya, — ang patuloy ni Tadee — tubo iyan sa S. Pedro Makati at di gumagamit ng maraming bagay : kailan ma'y hindi naliligo ni hindi tumitikim ng baboy, sapagka't sang-ayon sa sabi niya'y hindi kumakain noon ang mga kastila at dahil din sa katwirang iyon ay hindi kumakain ng kanin, patis ni bagoong, kahi't na siya mamatay ng gutom at magtulo ang kaniyang laway.... Lahat 'ng galing sa Europa, bulok 6 naiimbak, ay masarap na masarap sa kaniya, at may isang buwan pa lamang na iniligtas siya ni Basilio sa isang pamamaga ng sikmura: kumain ng isang pasopasoang kelwa upang ipakilalang siya*y europeo!

— 207 — Nang mga sandaling iyon ay nagsimula ang orkesta sa pagtugtog ng isang balse. — ^Nakikita mo ang ginoong iyan? iiyang payagot na bibiling-biling ang ulo at naghahanap na siya'y batiin? Iyan ang bantog na Gobernador sa Pangasinan, isang taong hindi makakain kapag may isang indio na hindi nagpugay sa kaniya.... Kaunti nang mamatay kung di nalagda ang bando ng pagpupugay na siyang sanhi ng kaniyang kabantugan. iKaawa-awang tao! may tatlong araw pa lamang na kagagaling niya sa lalawigan at igaano na ang ipinangayayat! io! inariyan ang dakilang tao, ang di matingkala, ibukas mo ang iyong mga mata! — iSino? ^lyang nakakundt ang kilay? — Oo, iyan ang si D. Gustodio, ang labusaw na si Don Oustodio, nakakunot ang kilay sapagka't may iniisip na makabuluhang panukala.... iKung maisasagawa lamang ang laman ng kaniyang utak ay iba sana ang lakad! iAh! inaririto't dumarating si Makaraig, ang iyong kasambahay! Tunay nga, dum^rating si Makaraig na kasama si Peeson, si Sandoval at si Isagani. Nang makita sila ni Tadeo ay sumalubong at binati sila. — ^Hindi ba kayo paparito? — ang tanong ni Makaraig. — Wala na kaming inabot na billete.... — Mabuting pagkakataon, mayroon kaming isang palko — ani Makaraig — si Basilio ay hindi makapaparito . . . . sumama na kayo sa amin. Hindi na naantay ni Tadeo na ulitin ang anyaya. Ang baguhan, sa pangingilag na makagambala, dala ng katakutang taglay ng sino mang provincianot ay nagdahilan at hindi nagawang siya'y mapapasok. XXII ANG PALABAS Ang anyo ng dulaan ay masimbuyo; punongpuno, at sa entrada general, sa mga daanan ay maraming tao ang nakikitang nakatayo, nagkakahirap sa pagtataas ng ulo 6 makasilip man lamang sa pagitan ng isang liig at isang tainga. Ang mga palkong walang takip, na ang kara

— 208 — mihan ay puno ng mga babai, ay nag-aanyong pangnan ng bulaklak, na ang mga talulot ay pinagagalaw ng mahinang simuy (ang tinutukoy namin ay ang mga pamaypay) at doo'y naghuhumbahan ang libo-libong hayophayupan. Sa dahilang may mga bulaklak na masasarap 6 matitindi ang -amoy, mga bulaklak na pumdpatay at mga bulaklak na nakaaaliw, sa mga "pangnan ng ating dulaan ay nasasamyd rin ang mga gayong amoy, nakadidingig ng mga salitaan, usapan, mga salitang sumisigid at ngumangatngat. May tatlo 6 apat na palko lamang ang walang laman kahi't napakagabi na; ikawalo't kalahati ang takdang pagsisimula ng palabas, nguni't kulang na lamang ng labfnglimang minuto sa ika siyam ay hindi pa itinataas ang tabing sapagka't ang Capitan General ay hindi pa dumarati'ng. Ang mga nasa entrada general, infp na't siki sa kanilang mga uupan, ay nanggugulo na't nag-iingay sa kapapadyak at kapapalo ng mga tungkod sa tuntungan. — IBum, bum bum! ibuksan na ang tabing! Ibum, bum, hum! Ang mga artillero ay siyang lalong maiingay. Ang mga kaagaw ni Marte, gaya ng tawag sa kanila ni Ben-Zayb, ay hindi nasisiyahan sa tugtuging ito; sapagka't inaakala marahil na sila'y nasa sa isang "ylaza de toros" ay binabati ang mga babaing magdaan sa kanilang harap ng mga salitang dahil sa pabaligtad na bangglt ay tinatawag na bulaklak, sa Madnd, gayong kung minsan ay nangahahawig sa umaalingasaw na yamutmot. Hindi pinapansin ang mga pagalit na tingm ng mga asawa at ipinahahayag nang malakas ^tng mga damdamin at raga pagnanasang pinabubukal sa kanilang kalooban ng gayong karaming kagandahan Sa mga butaka, na waring kinatatakutang babaan ng mga babai, sapagka't wala roon ni isa man sa kanila, ay isang alingawngaw naug bulongbulungan ang naghahari, tawanang pinipigil, sa gitna nang ulap na aso . . . . Pinagtatalunan ang kabutihan ng mga artista, pinag-uusapan ang mga kaguluhan, na ang General ay nakipagkagalit sa mga prayle, na kung ang pagparoon ng General sa palabas na iyon ay isang paghamon d isang pagnanasa lamang na makakita; hindi ang mga bagay na ito ang iniisip ng iba kungdi ang akitin ang paningin ng mga babai sa tulong ng pag-upong ma

— 209 — bikas, na wari'y mga estatua, at pinagagalaw ang mga suot na singsmg, lalonglald na kung inaakalang sila'y tinutudlaan ng walang humpay na katitingin ng isang largabista; ang iba'y bumabati sa gayong babai 6 binibini na iniyuyuko ng kaunti ang ulo, samantalang ibinubulong sa kalapit na: — iKakutyakutya! inakaiinis! Ang babai'y sasagot sa pamagitan ng laldng masardp niyang ngiti at isang kalugodlugod na galaw ng ulo, at bumubulong sa kaibigang nakikisang-ayon, sa pagitan ng dalawang galaw na banayad ng pamaypay, na: — iNapakamahangin! Ulol na sa pag-ibig. Samantala nama'y dumadalas ang kapapald: ibum, bum, bum! itok-tok-tok! wala nang natitirang walang laman kungdi dadalawang palko at ang sa General na natatangi dahil sa mga tabing na tersiopelong pula. Ang orkesta ay tumugtog ng isa pang balse, ang taong naroroon ay tumututol; mabuti na lamang at dumating ang isang maawaing magiting na nakalibang sa madla't nakapagligtas sa may ari ng palabas; isang ginoong umupo sa isang butaka at ayaw tumindig ng dumating ang may-ari ng luklnkan, na dili iba't ang mapagbulaybulay na si D. Primitivo. Nang makita ni D. Primitivo na hindi makahinuhod sa taong iy6n ang kaniyang pangangatwiran ay tinawag ang taga-ayos. — iAyokong tumindig! ang tugon ng magitfng na lalaki na himhitit na payapang payapa ang kaniyang sigarilyo. Ang taga-ayos ay lumapit sa namamahala. — iAyokong tumindig! ang ulit at nagpakabuti sa pag-upo. Ang namamahala'y umalis samantalang ang mga artillero sa entrada ay sabaysabay na umaawit ng: — iSa hindi! iSa oo! iSa hindi! iSa oo! Ang taong iyon, na napuna nang lahat, ay nag-akalang ang pag-urong ay ikabababa niya, kaya't nangunyapit sa butaka samantalang inuulit ang kasagutan sa dalawang veterana na tinawag ng namamahala. Alang-alang sa tinataglay, na katungkulan ng naglalaban ay tinawag ng mga bantay ang kabo, samantalang ang lahat ng taong naroroon ay bumigay ng matinding pagakpakan at pinupuri ang katigasan ng ginoong iyon na patuloy rin sa pagkakaupo na wari'y isang senador romano. Nadingig ang pasuwitan at galit na lumingon ang ginoong 14

— 210 — may matigas na kalooban sapagka't inakalang siya ang sinusutsutan : nadingig ang takbuhan ng mga kabayo, naramdaman ang kilusan; ang sino man ay mag-aakalang sumabog ang isang himagsikan 6 kun di man ay isang pagkakagulo; hindi, inihinto ng orkesta ang balse at tinugtog ang mareha real; ang marangal na Oapitan General at Gobernador nang sangkapuluan ang dumarating: hinanap siya ng lahat nang mata, sinundan siya ng tingin, nawala at sa kahuh'hulihan ay natanaw sa kaniyang palko, at, matapos na makatingm sa lahat ng pook at magawang mapalad ang ilan sa • pamag-itan ng isang makapangyarihang bati, ay umupo na waring isang tao sa ibabaw ng isang sillon na nag-aantay sa kaniya. Saka pa lamang huminto ang mga artillero at tinugtog ng orkesta ang pasimula. Ang ating mga nag-aaral ay nasa isang palkong katapat ng kinalalagyan ng mananayaw na si Pepay. Ang palkong ito'y handog ni Makaraig na nakipag-alatn na sa babai upang mapalambot si D. Oustodio, Nang hapong iyon ay sumulat si Pepay sa bantog na mamamalagay, na nag-aantay ng kasagutan at tinipandng magtagpo sila sa dulaan. Dahil dito, kahi't na pinakalabanlabanan ni D. Oustodio ang operetang pranses, ay naparoon din sa dulaan, bagay na naging sanhi ng mga pasaring na pinatatama sa kaniya ni D. Manuel, ang kaniyang malaon nang kalaban sa mga pulong ng Ayuntamiento. — iNaparito ako upang hatulan ang opereta! — ang tugon na wari'y isang Cat6n na nasisiyahan sa sariling budhi. Si Makaraig nga ay nakikipaghudyatan sa tingin kay Pepay na ang ibig sabihin nit6'y mayroong ipababatid; at sa dahilang masaya ang mukba ng mananayaw, ay sinasapantaha na ng lahat na ang tagumpay ay napagtibay na. Si Sandoval, na kararating pa lamang na galing sa pagdalaw sa ibang palko, ay nagpatibay na ang kapasiyahan ay naging sang-ayon, at ng hapon ding yaon sinuri ng kataastaasang lupon at sinang-ayunan. Pawa ngang kagalakang lahat; sampu ni Peeson ay nakalimot sa kaniyang pagka di mapaniwalain sa mabubuting balita dahil sa namamalas na si Pepay ay nakangiting ipinakikita ang isang sulat; si Sandoval at si Makaraig ay kapuwa nagdudulutan ng maligayang bati, si Isagani lamang ahg Tnatitirang malamig at bahagya nang mangiti.

— 211 — iAno ang nangyari sa binata? Nang pumasok si Isagani sa dulaan ay nakita si Paulita sa isang palko at kinakausap ni Juanito Felaez. Siya'y namutla't sinapantahang siya'y nagkamali. Nguni't hindi, sadyang ang binibini ang naroroon na bumabati sa kaniya ng isang masarap na ngiti samantalang ang magagandang mata?y waring humihinging tawad at nangangakong irasaysay ang sanhi noon. Sadya ngang silang dalawa'y nagkasundo na si Isagani muna ang papasok upang tingnan kung sa palabas ay walang anomang hindi nararapat mapanood ng isang binibini, at saka ngayon ay natagpuan doon na kasama pa naman ng kaniyang kaagaw. Ang dumanas sa kaluluwa ni Isagani'y hindi maisasaysay: galit, panibugho, pagkaduhagi, pagdaramdam, ang bumayo sa kalooban ng binata: may sandaling ninasa na ang dulaan ay gumuho; tinangkang humalakhak ng malakas, alimurahin ang kaniyang iniibig, hamunin ang kaniyang kaagaw, gumawa ng gulo, nguni't ang nayari sa kaniyang loob ay ang umupong dahandahan na lamang at huwag tingnan ni minsan ang binibini. Nadidingi'g ang mga munakala nina Makaraig at Sandoval, nguni't waiing sa kaniya'y malalayong alingawngaw ang gayon: ang mga himig ng balse ay waring malulungkot at nakahahambal sa ganang kaniya; ang mga naroroon ay pawang hunghang at baliw, at makailang kinailangan niya ang magpigil upang maimpit ang pagluha. Bahagya na niydng napuna ang nangyari sa ginoong ayaw tumindi'g sa butaka at ang pagdating ng Oapitan General; ang tinatanaw niya ay ang tabing ng pagldlabasan na may pintang anyong daanan, sa pag-itan ng malalaking tabing na mapupula, na tanaw sa isang halamanang sa gi'tna'y may daluyan ng tubig. iGaano kalungkot, sa wari niya, ang daanang yaon at gaano kalamlam nang anyo nang tanawin! Libo-libong pagbubulay na walang Hnaw ang sumi'sipot sa kaniyang alaala, na wari'y malalayong ulinigm'g ng tugtugang n^didingig sa kinagabihan, wari'y himig ng isang awit ng panahon ng kabataan niya, alingawngaw ng ulilang kagubatan at mapapanglaw na batisan, mga gabing may buwan sa tabi ng dagat na nalalatag ng boong kalaparan sa harap ng kaniyang paningin.... At ang umiibig na binatang nag-aakalang napakasawing palad siya ay tumingatingala sa bubungan upang ang mga patak ng luha'y huwag makapulas sa kaniyang mga mata.

, — 212 — Isang matinding pagakpakan ang nakapukaw sa kaniyang pag-lisip. Kabubukas pa lamang ng tabing at naharap sa kaniyang mga mata ang masayang pulut6ng ng mga taong bukid sa Corneville na nangakasuot ng gorrang bulak at mabibigat na bakyang kahoy ang nasa paa. Ang mga babai, mga anim 6 pitong dalaga, na may pahid na pula sa mga pisngi't labi, may malalaking guhit na itim sa paligid ng mata upang lalong pakinangin ito, ay ipinamamalas ang kanilang mapuputing bisig, mga daliring puno ng brillante at mga hitang mabibilog na wari'y nilalik. At samantalang inaawit ang mga salitang normando na allez, marchez! allez, marchez! ay nangakangiti ng tiyakan sa mga nasa butakang umiirog sa kanila, kaya't matapos na makatingin si D. Oustodio sa palko ni Pepay, na wari'y ibig matunayang hindi ito gumagawa ng gayon din sa ibang nangingibig, ay itinala sa kaniyang kalupi ang kahalayang iyon, at upang lalo pang matunayan ay iniyuko pa ng kaunti ang ulo upang makita kung ang ipinatatanaw ng mga artistang babai ay umaabot hanggang tuhod. — 10, ang mga pransesang ito! — ang kaniyang bulong, samantalang ang pag-iisip ay nagbubuko ng mga pagpaparisparis at panukala sa isang dakong mataastaas pa ng kaunti. Qnoi vHd tons les eaneans d'la s^maine! . . . . ang awit ni Gertrude, isang magandang dalaga na sumusulyap ng makahulugang sulyap sa Oapitan General. — [Magkakaroon tayo ng cancan\ — ang bulalas ni Tadeo, ang nakakuha ng unang ganting pala sa pranses sa kaniyang klase, at nakaulinig ng tinurang salita. — Mangagsasayaw ng eanean, Makaraig. At masayang pinagkumos ang kaniyang mga kamay. Sapol ng buksan ang tabing ay hindi inaalumana ni Tadeo ang tugtugin; wala siyang hinahanap kundi ang kahalayan, ang bagay na malaswa, ang salaulang anyo at kagayakan, at sa tulong ng kaunting pranses na kaniyang nalalaman ay tinatalasan ang pangdinglg upang huwag mapalampas ang mga salitang malalansa na ipinamalita ng mga mahihigpit na taga ayos ng bayan. Si Sandoval, na nagsasabing mabuti siya sa pranses, ay naging wari tagasalin ng kaniyang mga kaibigan. Gaya rin

— 213 — ng nalalaman ni Tadeo ang kaniyang ab6t, nguni't malaki ang naitutulong sa kaniya ng mga salaysay ng katuturan na inilathala ng mga pahayagan, at ang iba pa'y natatakpan na ng sarili niyang bulaybulay. — Oo — aniya — mangagsasay&w ng kankan at ang babai ang siyang mamamahala. Si Makaraig at si Peeson ay humanda na sa pakikimatyag at nangakangiti na hindi pa man. Si Isagani y sa ibang pook tumingin, nakukutyang si Paulita ay nakadalo sa gayong pagtatanghal, at iniisip na dapat hamunin ng patayan sa kinabukasan si Juanito Pelaez. Nguni't walang napala, ang kaaantay ng ating mga binata. Dumating si Serpolette', isang kaigaigayang dalaga, na taglay rin ang gorrang bulak, na nanghahamon at matapang; Hein ! qui parle de Serpolette? ang tanong sa mga dalahira, at ang kamay ay nasa baywang at ang asta'y matapang. Isang ginoo ang pumagakpak at pagkatapos ay sumun6d ang lahat nang nasa butaka. Si Serpolette, kahi't hindi iniiwan ang anyo niyang makisig na babai, ay tumingln sa unang pumagakpak at ginantl ito ng isang ngiti, na nagpakita ng maliliit niyang ngipin na wari'y isang eollar na perlas na nakasilid sa isang lalagyang tersiopelong pula. Sinundan ni Tadeo ang tingin at nakita ang isang ginoo, na may balatkayong miyas at may isang napakahabang ilong. — i Voto al ehdpiro! — aniya — isi Irenillo! — Oo — ang sagot ni Sandoval — nakita ko sa loob, na kausap ng mga artistang babai. Siya nga, si P- Irene, na isang mawilihing lubha sa musika at nakatataho nang pranses, ay pinaparoon ni P. Salvi sa dulaan na wari'y isang polisiya sekreta; gayon ang kaniy^ng sabi sa mga taong sa kaniya'y makakilala. At gaya ng mabubuting manunuri na hindi nasisiyahang tingnan muld sa malayo ang mga bagaybagay, ay tinangka niyang siyasatin sa malapit ang mga artista; nakihalo sa pulutong ng mga mangliligaw at makikisig, pumasok sa bihisan na pinagdadausan ng mga satsatan at ang wikang pranses na ginagamit ay papilipit, wikang tindang pranses, salitang malinaw na malinaw sa babaing nagtitinda kailan ma't ang mamimili ay laan sa pagbabayad ng mabuti.

— 214 — Si Serpolette ay nalilibid ng dalawang makiyas na opisial, ng isang mangdaragat at ng isang abogado, nang makitang susuboksubok at pumapasok sa lahat ng pook at mga puwang ang isang mahabang ilong na waring sa tulong no6n ay sinisiyasat ang mga kababalaghan ng palabasan. Pinigil ni Serpolette ang pagsasalita, ikinun6t ang kilay, itinaas, binuksan ang bibig, at dala ang kaliksihan nang isang parisien ay iniwan ang mga humahanga sa kaniya at tinakbong wari'y isang torpedo ang ating manunuri. — Tiens, tlens, Toutau! mon lapin! — ang bulalas na hinawakan sa bisig si P. Irene at masayang inalog-alog ito samantalang ipinaiilanlang sa hangin ang kaniyang mataginting na tingig. — Chut, ehut! — ang sabi ni P. Irene na nagpupumilit makapagkanlong. — Mais, eamment! toi iei, grosse bete! Et moi qui t'eroyais. . . . — 'Fais pas d'tapage, Lily! iil faut m'respeeter 'suis iei l'Pape! Lubhang naghirap muna si P. Irene bago napahinuhod ang babai. Ang masayang si Lily ay lubhang enehantee sa pagkakatagpo sa Maynila sa isang dating kaibigan na nagpapaalaala sa kaniya ng mga eoulisses ng dulaan ng Grande Opera. At yaon nga ang dahil kung kaya't si P. Irene, sa pagtupad sa kaniyang katungkulang pagiging kaibigan at pagkamanunuri, ay nagsimula ng isang pagakpakan upang mapalakas ang loob ng babai: karapatdapat naman si Serpolette sa gayon. Samantala'y inaantay ng ating mga binata ang kankan; si Peeson ay nagkakandidilat, mayroon ng lahat ng bagay, ang kankan lamang ang wala. Nagkaroon ng isang sandali na kung hindi dumating ang isang taong may katungkulan ay magpapanuntukan na sana ang mga babai, mangagsasabunutan, dahil sa udyok ng mga taong nag-aantay, gaya ng ating mga nag-aaral, na makakita ng higit pa kay sa isang kankan. Seit, seit, seit, seit, seit, seit, Disputez- vous, battez-vous, Seit, seit, seit, seit, seit, seit, Nous allons eompter les eoups.

— 215 — Ang tugtugin ay huminto, nangagsialis ang mga lalaki, untiunting bumalik ang mga babai at nagsimula sila sa isang pag-uusap na walang nalinawang anoman ang ating mga kaibigan. Ang pinag-uusapan ay pagsira sa isang hindi kaharap. — !Animo'y mga makaw sa magpapansit — ang sabing marahan ni Peeson. — £At ang kankan? — ang tanong ni Makaraig. — iPinagtatalunan ang pook na lalong bagay na pagsayawan ! — ang tugong walang katawatawa ni Sandoval. — iAnimo'y mga makaw sa magpapansit — ang ulit ni Peeson na masama ang loob, Isang babaing kasama ang asawa ay pumasok ng mga sandaling iyon at lumuklok sa isa ng dalawang palkong walang iaman. Ang galaw ay wari'y reina at tinitingnan nang pawalang bahala, ang boong salas na waring ang ibig sabihin ay: "Nahuli pa ako kay sa inyo, talaksan ng mga tiwali at malalayo sa tunog ng kampana, dumating akong huli pa kay sa inyo". Tunay nga, may mga taong pumaparoon sa mga dulaan na kagaya ng mga burro sa takbuhan: nananalo ang huling dumatmg. Nakakikilala kaml ng mga taong lubhang matitino na aakyat na muna sa isang bibitayan kay sa pumasok sa loob ng dulaan bago simulan ang unang bahagi. Nguni't ang katuwaan ng babai'y hindi nagluwat; nakita ang isang palko na wala pang laman; ikinunot ang kilay at kinagalitan ang kaniyang mahal na kabiyak at nag-ingay nang di gayon na lamang kaya't ang maraming naroon ay nangayamot. — iSsU isst! — iAng mga hangal! wari'y marurunong ng pranses! — anang babai na tumingin ng lubos na paalipusta sa lahat ng dako at tumitig sa palko ni Juanito na sa akala niya'y doon n£dingfg na nagbuhat ang isang walang pitagang sst. Sadya ngang si Juanito ay may kasalanan; sa simula pa'y kunwaring nauunawa niyang lahat at umaastang ngumingiti, tumatawa at pumapagakpak ng tama, na waring walang nakakakawala sa kaniya sa mga sinasabi. Gayong hindi siya umaalinsunod sa kilos ng mga artista sapagka't bahagya ng tumanaw sa pinaglalabasan. Sinasadya ng ma

— 216 — pagbiro ang pagsasabi kay Paulita, na, dahil sa mayroon namang lalo pang magagandd ay ayaw siyang mapagod sa pagtingin sa malayo.... Si Paulita ay namumula, tinatakpan ng pamaypay ang mukha at palihim na tumitingin sa kinalalagyan ni Isagani, na hindi tumatawa ni pumapagakpak at nanonood na hindi piniipuna ang palabas. Si Paulita ay nagdamdam ng sama, ng loob at panibugho; dnaiibigan kaya ni Isagani ang mga mapanuksong mga artistang iyon? Ang pag-aakalang ito'y nakapagpasama ng kaniyang ulo kaya't bahagya nang nadingig ang mga pagpuring ginawa ni aling Victorina kay Juanito. Gin^ganap na mabuti ni Juanito ang kaniydng tungkulin; maminsan minsan ay umiiling, tanda ng di kasiyahang loob, at sa gayon naman ay nakadidingig ng ubuhan, alingawngaw sa ilang pook; kung minsan ay ngumingiti, tumatango at makaraan ang sandali'y umuugong ang pagakpakan. Si aling Victorina ay wilingwili at nagka^oon na tul6y ng hangad na pakasal sa binata sa araw na si D. Tibureio ay mamatay. iSi Juanito ay marunong ng pranses at si de Espadana ay hindi! iAt nagsimula na sa pagpapatanaw ng lambing sa binata! Nguni't hindi napupuna ni Juanito ang pagbabagong lakad, dahil sa minamatyagan ang isang mangangalakal na katalan na nasa siping ng konsul na suiso: si Juanito na nakakita sa kanila na nag-uusap sa wikang pranses ay umaalinsunod sa nababakas sa mukha ng dalawd at sa gayong paraan ay nakapang-uuldl ng buong buo. Nagsunod sun6d ang mga pangyayari, ang mga tao'y nagsunod sunod sa paglabas, mga masasaya at mapagpatawa gaya ng bailli at ni Grenicheux, mga dugong mahal at nakalulugod gaya ng markes at ni Germaine: ang mga nanonood ay nagkatawanang mabuti dahil sa tampal ni Gaspard na patungkol sa duwag na si Grenicheux nguni't ang nakatanggap ay ang mahinahong bailli, sa peluka nit6ng umilandang, sa kaguluhan at sa kaingayan nang ibaba ang tabing. — &At ang kankan? — ang tan6ng ni Tadeo. Nguni't agad na itinaas ang tabing at ang tagpuan ay naglng anyong tiange ng mga alila, may tatlong haliging kinalalagyan ng mga sagisag at may dalang mga pahayag na sewantes, eoehers at domestigues . Sinamantala ni Juanito ang pagkaka

— 217 — ta6n, at, malak&s na sinabi kay aling Victorina upang madingi'g ni Paulita at ito'y manalig sa kaniyang karunungan. — Ang kahulugan ng sewantes ay mga siwiente, ang domestiques ay domestieo .... — £At ano ang kaibhan ng mga sewantes sa mga domestiques? — ang tanong ni Paulita. Si Juanito'y hindi nangunti. — Domestiques ang mga domestieado 6 napaamd na: ^hindi ba ninyo napupuna na ang ilan ay may astang taong gubat? Iyan ang mga sewantes. — iSiya nga naman! — ang dugtong ni aling Victorina — ang ilan ay may masasamang kilos.... nt ang akala ko pa naman na sa Europa ay pawang may maaayos na ugali at.. .. nguni't sa dahilang nangyayari sa Francia. . . . inakikita ko na! — iSst, sst! Nguni't ang kagipitan ni Juanito ay nang dumating ang oras ng pagtatawaran at binuksan ang halang, ang mga alilang nagpapaupa ay nangagsilagay sa piling ng kanikanilang mga pahayag na nagpapakilala ng kanilang kinauukulan. Ang mga alila, mga sampu 6 labing dalawa, na anyong magagaspang, nangakasuot ng librea at may dalang isang sangang maliit sa kamay, ay nangagsilagay sa ilalim ng pahayag na domestiques. — ilyan ang mga maaamo na! — ang sabi ni Juanito. — Tunay nga na ang mga asta ay waring hindi pa nalalaunan ang pag-amo — ang banggit ni aling Victorina — itingnan natin ang mga hindi pa lubos na amo! Makaraan yaon, ang labing dalawang dalaga na pinangunguluhan ng masaya't maliksing si Serpolette, na ang mga suot ay ang laldng maiinam nilang kagayakan, ang bawa't isa'y may isang malaking kalangi sa baywang, masasaya, nangakangiti, malulusog ang katawan, mabighani, ay nangagsilagay sa piling ng haligi ng mga sewantes. — ^.Bakit? — ang tanong na palagay na palagay ni Paulita — £iyan baga ang mga taong bundok na inydng sinasabi? — Hindi — ang tugong walang katigatigatig ni Juanito — nangagkamali. . . . nangagkapalit. . . . Iyang mga huling darating. — ilyang mga dumarating na may mga dalang latigo?

— 218 — Patangong sumagot ng oo si Juanito na hindi inapalag&y at nagugulumihanan. — ^Kung gaydn ay ang mga dalagang iyan ang mga eoehers? Isang napakalakas na ubo ang sumagi kay Juanito na nakayamot tuloy sa ilang nanonood. — iLumayas iyan! lumayas ang natutuyo!— ang sigaw ng isang boses. ^Natutuyo? ^Tawagin siyang natutuyo sa harap ni Paulita? Ibig makita ni .luanito ang may masamang dila upang ipalamon dito ang pagkatuyo. At nang makitang humahadlang ang mga babai ay lalong tumapang at lumaki ang loob. Salamat na lamang at si D. Custodio ang siyang nagsabi ng tagldy na salut at sa pangingilag na mapuna ay nagwawalang bahalang wari'y isinusulat ang pagtuligsa sa dula. — iKundi lamang kasama ko kayo! — ang sabi ni Juanito na pinagalaw ang mga mata na gaya ng ilang manika na nagpapagalaw sa pabato ng mga orasan. At upang lald pang mahawlg ay manakanakang inilalawit ang kaniyang dila. Nang gabing yaon ay naging matapang at mapuri siya sa mata ni aling Victorina kaya't ipinasiya na nito sa loob ng kaniyang dibdib na pakasal sa kaniya pagkamatay na pagkamatay ni D. Tibureio. Si Paulita ay untiunting lalong nalulungkot dahil sa pagiisip na kung bakit ang mga babaing iyon na tinatawag na eoehers ay nakaaakit kay Isagani. Ang salitang eoehers ay nagpapaalaala sa kaniya ng ilang bangit na ginagamit ng mga kolehiala upang ipahiwatig ang isang wari'y damdamin kung silasila ang nag-uusap. Natapos din ang unang bahagi at dinala ng markes na parang alila si Serpolette at si Gennaine, ang nagtataglay ng anyong mahinhin ng samahan, at pinakakotsero ang hangal na si Grenicheux. Isang matun6g na pagakpakan ang nagpabalik na mangagkakawit sa kamay, sa mga artista, na may mga ilang sandali pa lamang ang kararaan na nangaghahabu'an at nangag-aaway; nangagsisiyuko sa lahat ng dako ng mairuging nanonood na taga Maynila at ang mga babai'y nakipagtapunan ng titig sa ilang nanonood na lalaki. Samantalang] naghahari ang kaguluhan na gawa ng

- 219 — mga pag-uunahan sa pagtungo sa bihisan upang dulutan ng maligayang bati ang mga artista, at ng mga tumutungo naman sa mga palko upang bumati sa babai, ang ilan ay nagpapahayag ng kanilang mga pasiyang ukol sa dula at sa mga artista. — Hindi mapag-aalinlanganang si Serpolette ang tanging mabuti — ang sabi ng isa na umanyong matalino. — Ibig ko si Germaine, isang bulagaw na kaibigibig. — iWala namang boses! — dAt ano ba ang gagawm ko sa boses? — Kung sa inam ng katawan, ay ang mataas! — iPsh! — ani Ben-Zaib — ang lahat ay walang kakabukabuluhan, wala isa mang artistang matatawag, Si Ben-Zayb ay siyang manunuligsa ng "El Grito de la Integridad" at ang kaniyang anyong mapagpawalang kabuluhan ay nagbibigay sa kaniya ng katangian sa mata ng mga nasisiyahan na sa kakauting bagay. — iNi si Serpolette ay may boses, ni si Germaine ay may kariktang kumilos, ni iyan ay musika, ni arte, ni anomang bagay na may kabuluhan! — ang ipinangtapos na salitang ang anyo ay lubos na mapagwalang bahala. Upang makapagpanggap na mabuting manunuligsa ay walang ibang mabuting paraan liban sa pintasan ang lahat. Dalawang billete lamang ang ipinadala ng may ari ng palabas sa Pasulatan. Sa mga palko'y ipinagtatandng kung sino ang may arl ng palkong walang laman. Linaluan noon ang lahat sa ehie, sapagka't siyang huling darating. Hindi maalaman kung saan nagbuhat ang balita na ang palko ay kay Simoun. Ang bulungan ay napatunayan. Walang nakakita sa manghihiyas ni sa butaka, ni sa bihisan, ni saan mang dako ng dulaan. — iDatapwa'y nakita kong kasama ni Mr. Jouy kanginang hapon! — ang sabi ng isa. — At nag-alay ng isang pamuti sa liig sa isa sa mga artistang babai. . . . —

— 220 — Tinginang makahulugan, kindatan, bulalas na pag-aalinlangan, pagpapatunay at mga salitang paputolputol. — ilbig mag sa Monte-Cristo! — anang isa na ibig masabing mapagbasa. — iO taga dulot-kailangan ng Real Casa! — ang dugtong ng lumalangit sa nagsalita na naninibugho na kay Simoun. Sa palko ng ating mga nag-aaral ay naiwan si Peeson, si Sandoval at si Isagani. Si Tadeo ay lumapit kay D. Custodio upang ito'y libangin samantalang si Makaraig ay nakikipagkita kay Pepay. — Wala, gaya ng sinabi ko sa inyo, kaibigang Isagani — ang pahayag ni Sandavol na nagkikil6s ng masagwa, pinatatamfs ang boses upang madingig siya ng mga binibining nasa palkong kalapit, ang mga anak ng mayamang may utang kay Tadeo — wala, hindi taglay ng wikang pranses ang mayamang tunog niyang sarisaii at maalind6g na taginting ng wikang kastila. Hindi ko mawari, hindi ko mahak&, hindi ko malirip ang ayos ng mga mananalumpating pranses at nag-aalinlangan ak6 sa paniniwala na nagkaroon at magkaroon ng alinsunod sa sadyang kahulugan ng salita, sa loob ng sadyang matatawag na mananalumpati. Sapagka't huwag nating pagkamalan ang salitang mdnanalumpati at salitang mananatsat at madaldal. Sa lahat ng bayan ay mangyayaring magkaroon ng mga mananatsat at madaldal, sa lahat ng pook ng sangsinukob na tinitirahan ng tao, sa gitna ng mga malalamig at walang imik na mga ingles, gaya rin naman sa malikot at maramdaming pranses.... At ipinatuloy ang isang mainam na pagsasalaysay ng ukol sa mga bayan na sinamahan ng kanikanilang nakaiigayang mga hilig at mga taguring mataginting. Si Isagani'y sumasang-ayon sa pamag-itan ng pagtango, samantalang inaalala si Paulita na kaniyang nahuling nakatingin sa kaniya ng isang tinging nangungusap at may ibig sabihing maraming bagay. Ibig hulaan ni Isagani ang tinuturingan ng mga matang iyon; iiy6n ang tunay na nagsasabi ng maraming bagay at hindi mapanatsat! — At kay6 na isang makata na umaalinsunod sa tunog at sukat, anak ng mga Musa — ang patuloy ni Sandoval na ikinumpay ng magandang kilos ang kamay, na waring binati sa abot ng tingin ang siyam na magkakapatid — imaaakala

— 221 — baga ninyo na sa isang wikang napakasalat at walang katunogtunog na gaya ng pranses ay mangyayaring magkaroon ng mga makatang napakalalaking gaya ng ating mga Gareilaso, ng ating mga Herrera, ng ating mga Esproneeda at mga Oalderon? ' — Gayon man — ang banggit ni Peeson — si Yietor Hugo .... — Si Victor Hugo, kaibigang Peeson, si Victor Hugo, sakali't makata, ay sapagka't utang niya sa Espana. . . . sapagka't kilala na, isang 'bagay na hindi mapag-aalinlanganan, bagay na tinatanggap ng sampung mga pranses na nangaiingit sa Espana, na kung si Victor Hugo ay may mataas na pagiisip, kung makata, ay sa dahilang sa Madrid siya nanirahan noong kaniyang kabataan, doon nasimsim ang mga unang buko ng pag-iisip, doon nabuo ang kaniyang utak, doon nagkakulay ang kaniyang paghahaka, ang kaniyang puso'y naayos at sumipot ang mga magagandang buko ng kaniyang pagkukuro. At saka ang isa pa ay

— 222 — — Gaya rin nang sabi ni D. Custodio, at nangahas pa ang tampalasan na ako'y handugan ng maligayang bati! Ang Lupong kumanya ng kapasiyahan ng may palagay ay sang-ayon sa balak at naghahand6g ng maligayang bati sa mga nag-aaral dahil sa kanilang pag-ibig sa inang bayan at nasang makapag-aral .... — ^Kung gayon? — Lamang; sa pag-aalaala sa ating mga gawain, at upang huwag mapawakawak ang layon, ang sabi, ay inaakalang nararapat na ang pamamahala at pagsasagawa ng binabalak ay isakamay ng isa sa mga "eorporaeion," kung sakaling hindi ibigin ng mga dominiko na masama sa Universidad ang akademia. Bulalas na sama ng loob ang snmalubong sa mga salitang it6 : si Isagani ay tumindig, nguni't walang anomang sinabi. — At upang makitang tayo'y kalahok sa pamamahala sa akademia — ang patuloy ni Makaraig — ay ipinagaganap sa atin ang paniningil ng mga ambagan at abuloy, na katungkulan nating ibigay sa isang ingat-yaman na ihahalal ng "eorporaelong" mamamahala, at ang ingat-yamang iyon ay magkakaloob sa atin ng katibayan ng pagkakatanggap . . . . — iKung gayo'y magiglng kabisa tayo! — ang sabi ni Tadeo. — Sandoval — ang sabi ni Peeson — naiyan ang guantes, saluhin ninyo! — iPuf! iyan ay hindi guantes, nguni't dahil sa amoy ay nawawanki sa isang midias. — At ang lalong mainam — ang patuloy ni Makaraig — ay ang turo ni P. Irene, na tayo'y magpiging 6 kaya'y magdaos ng isdng panapatang may mga sulo, dahil sa pangyayari; isang pagpapahayag ng pagpapasalamat ng mga nagaaral sa mga taong nakilahok sa usap na ito. — Siya nga, raatapos ang palo, ay umawit tayo at magpasalamat! Super flumina Babylonis sedimus! — iOo, isang piging na gaya ng sa mga bilanggo — ang sabi ni Tadeo. — Is£ng piging na tayong lahat ay nakaluksa at bumigkas tayo ng mga talumpating ukol sa patay — ani Sandoval. — Isang panapatan na ang tutugtugin ay ang Marsellesa at mga mareha funebre, — ang palagay ni Isagani.

— 223 — — Huwag, mga ginoo — ang turing ni Peeson na gamit ang kaniyang tawang bungo — upang ipagsaya ang pangyayari ay wala ng lalong kapit kay sa isang pigrng sa magpapansit na ang maglilingkod ay mga insrk na walang bard, nguni't walang baro! Dahil sa ang palagay ay lubos na mapangutya at napakagaspang ay tinanggap; si Sandoval ang unaunang pumagakpak; malaon ng ibig niyang makita ang loob ng mga tindahang iyon na kung gabr'y warrng masasaya at maraming tao. At anng tumutugtog pa naman nang orkesta upang simulan ang pangalawang bahagi nang tumindig ang ating mga binata na iniwan ang dulaan sa gitna ng pagkakamangha ng lahat ng naroroon. XXIII isAng bangkay Si Simoun nga ay hindi naparoon sa dulaan. Sapdl sa ika pito ng gabi ay umalis nang ligalig at mapanglaw sa kaniyang bahay.' nakita siyang makalawang pumasok na ang kasama'y iba't ibang tao; ng ika walo ay nakita siya ni Makaraig na may binabantayan sa daang Hospital, sa kalapit ng konbento ng Sta. Ciara, nang kasalukuyang tinutugt6g ang mga kampana ng simbahan; nang ika siyam ay nakita siyang mull ni Camaroncocido sa paligid ng dulaan na nakipag-usap sa isang wari'y nag-aaral, pumasok at muling lumabas, at nawala sa dilrm na ibinibigay ng mga puno. — At ano sa akin? — ang sabing muli ni Camaroncocid6 — iano ang mahihita ko sa pagsasabi sa bayan? Si Basilio, gaya ng sabi ni Makaraig, ay hindi rin nanood ng palabas. Ang kaawaawang nag-aaral sapol ng manggaling sa San Diego upang tubusin sa pagkaalila ang kaniyang katipang si Hulr, ay mulrng hinarap ang kaniyang mga aklat, ang panahon niya'y dinadaan sa hospital, sa pagaaral 6 sa pagkakalinga kay kapitang Tiago, na binabaka ang sakrt nito, Ang may sakrt ay nagrng ugalrng bugnot; sa kaniyang masasamang sandali, kapag nanglalambdt dahil sa kakauntran ng apian na pinupunyagi ni Basiliong mapahina, ay sinu

— 224 — sumbatan ito, sinasaktan, minumura; tinitiis ni Basilio na kinakalamay ang loob dahil sa batid na ang kaniyang ginagawa ay ikabubuti ng pinagkakautangan niya ng malaki, at kung gipit na gipit na lamang saka napapahinuhod; matapos masiyahan ang gawi, ang masamang hilig, ay bumubuti ang ulo ni kapitang Tiago, nalulumbay. tinatawag siyang anak, napapaiyak sa pag-aalala sa paglilinkod ng binata, ang mabuting pangangasiwa sa kaniyang mga paupahang bahay at sinasabing siya niyang pamamanahan; malungkot na napapangiti si Basilio at iniisip na sa buhay na ito'y ginaganti pa ng mabuti ang pag-ayd sa masamang hilig kay sa pagtupad sa katungkulan. Hindi bibihirang naiisip niyang pabayaan nang lumubha ang sakit at patunguhin sa libingan ang nagaampdn sa kaniya, sa isang landas na kinalatan ng bulaklak at magagandang larawan, kay sa pahabain ang buhay sa pamag-itan ng pagtitipid. — IHangal na tao ako! — ang madalas na sabi sa sarili — ang karamihan ay hangal at yayamang nagbabayad . . . . Nguni't iniiiling ang ulo at inaalaala si Huli, ang malawak na kinabukasang nasa sa kaniyang harap; iniisip niyang mabuhay nang hindi dudungisan ang kaniyang budhi. Ipinatutuloy ang pangangalagang takda at nagbabantay. Gayon man, ang may sakit ay lumulubhahg untiunti sa araw araw. Si Basilio, na nagpasiyang untian ng untian ang nahihitit 6 kung di man ay hindi pinapayagang humitit ng higit kay sa karaniwan, ay natatagpuan niya sa panggagaling sa hospital 6 sa isang pagdalaw na nakakatulog ang may sakit ng mabigat na tulog ng naaapian, na naglalaway ^ at namumutlang wari'y patay. Hindi mahulo ng binata kung saan nanggagaling ang apian; ang mga tanging nagsisidalaw sa bahay ay si Simoun at si P. Irene, ang una'y bibihirang pumaroon, at ito namang isa'y walang humpay sa pagbibilin sa kaniya na higpitan at huwag babaguhin ang pangangalaga at huwag punahin ang mga pagkamuhi ng maysakit, sapagka't ang unang dapat gagapin ay ang mailigtas— Tumupad kayo sa inyong katungkulan, binata, — ang sabi sa kaniya — tumupad kayo sa inyong katungkulan. At binibigyan siya ng isang niunting sermon na ukol sa bagay na iyon, sa pamag-itan ng isang boong pananalig at sigab6, na si Basilk/y nagkakaroon tuldy ng pagkalugod sa

— 225 — nangangaral. Bukod sa ro6n ay pinapangakuan siya ni P. Irene ng isang mabuting mapapasukan, isang mabuting lalawigan, at pinabanaagan pa sa kaniya ang pangyayaring siya'y mahalal na katedratiko. Si Basilio naman, kahi't hindi napadadala sa mga pag-asa, ay nagpapakunwaring naniniwala at sumusunod sa iniuutos ng sarili niyang budhi. Nang gabing iyon, samantalang itinatanghal ang Les Cloches de Corneville, si Basilio ay nag-aaral sa harap ng isang matandang dulang, sa tulong ng liwanag ng isang ilawang langis, na ang pantallang bubog na malabd ay nakatatakfp at nakadldilim sa kaniyang mukha. Isang lumang bungo, ilang buto ng tao, at ilang makakapal na aklat na mabuti ang pagkakahanay ay siyang nakakalat sa dulang na mayroon pang isang palanganang tubig at isang esponha, Isang am6y apiang nanggagaling sa kanugnog na silid,' ay nakapagpapabigat sa hangin at nakapagpapaantok sa kaniya, nguni't ang binata'y naglalaban sa pamag-itan ng pagbasa manakanaka sa kaniyang noo't mga mata, handa sa hindt pagtulog hanggang sa matapos ang aklat. Iyo'y isang bahagi ng Medieina Legal at Toxicologia ni Dr, Mata, isang aklat na kaniyang nahiram at dapat isauli sa may-ari sa lalong madaling panahon. Ang katedratiko ay ayaw magturo ng hindi alinsunod sa kumathang iyon at si Basilio ay walang sapat na salapi upang makabili ng aklat na iyon sapagka't sa dahilang yadn ay bawal ng mga tagasuri sa Maynila at kailangan ang suhulan ang maraming kawani upang maipasok, ay malaking halaga ang hinihingi ng mga mang-aaklat. Buhos na buhos ang pag-iisip ng binata sa kaniyang pag-aaral, kaya't hindi man pinansin ang ilang mumunting aklat na ipinadala sa kaniyang galing sa labas nahindi maalaman kung saan, mga aklat na tumutukoy sa Pilipinas, na doo'y ka^ sama ang sa kapanahunang iyon ay siyang napupuna ng lahat dahil sa masamd at kalait-lait na pagpapalagay sa mga anak ng bayan. Walang kapanapanahon si Basilio upang sila'y mabuksan; marahil ay nakapipigii din sa kaniya ang pagaalala na hindi masarap ang tumanggap ng isang pag-alimura 6 isang paghamon at hindi makapagtanggol 6 makatugon. Noon nga, ang paglilitis sa ano mang lathala, ay nagpapabayang dustain ang mga pilipino, nguni't ipinagbabawal sa mga ito ang sumagot. 15

— 226 — Sa gitna ng katahimikang naghahari sa bahay, na nabubulahaw lamang sa ilang mahinang paghihilik na galing sa kabilang silid , ay nakadingig si Basilio ng madalas na yabag sa hagdanan, mga yabag na dumaan sa eaida at tungo sa kaniyang kinalalagyan. Itinaas niya ang kaniyang ulo, nakitang nabukas ang pintuan at sumipot ang mapanglaw na anyo ni Simoun, sa gitna ng kaniyang pagkakamangha. Mula sa pagtatagpo nila sa S. Diego, ay hindi pa nakikipagkita si Simoun, ni sa binata, ni kay kapitang Tiago. — dAno ang lagay ng may sakit? — ang tanong na tiningnang sumandali ang silid at napatitig sa mga mumunting maninipis na aklat, na aming binanggit, na hindi pa napuputol ang mga dahon. — Ang tibok ng puso ay babahagya . . . . ang pulso ay mahinangmahina . . . . pagkain, ay hindi makakain ng anoman, — ang tugong marahan ni Basilio na malungkot ang ngiti — sa magmamadaling araw ay pinagpapawisan ng katakottakot. i At sapagka't nakikitang si Simoun, dahil sa tungo ng mukha, ay nakatingin sa mga tinurang mumunting aklat at sa pangingilag na muling mabanggit ang pinag-usapan sa gubat, ay nagpatuloy: — Ang boong katawan ay nakakalatan na ng lason; bukas 6 makalawa ay mangyayaring mamatay na wari'y tinamaan ng lintik.... ang lalong maliit na sanhi, isang walang kabu* luhang bagay, isang sulak ng kalooban ay mangyayaring makamatay sa kaniya.... — iGaya ng Pilipinas! — ang mapanglaw na sabi ni Simoun. Hindi napigil ni Basilio ang isang ngiwi, at sa dahilang ipinasiya na niya ang huwag muling mapag-usapan ang bagay, ay nagpatuloy na wari'y walang anomang nadingig: — Ang lalong nakapagpapahina sa kaniya ay ang mga pag» papanaginip, ang kaniyang mga pagkatakot. . . . — iGaya ng pamahalaan! — ang muling turing ni Simoun. — May ilang gabi nang nagising ng walang ilaw at inakalang siya'y nabulag; nanggulo ng katakottakot, naghinagpis at liuait ako na ang sabi'y dinukit ko ang kaniyang mga mata.... Nang pumasok akong may dalang ilaw ay pinagkamalan akong si tP. Irene at tinawag akong kaniyang tagapagligtas. . . .

— 227 — — iWalang pinag-ibhan sa pamahalaan! — Kagabi — ang patuloy ni Basilio na nagbibingibingihan — ' ay nagbangon at hiningi ang kaniyang manok, ang kaniyang man6k na may tatlong taong patay na, napilitan akong bigyan siya ng isang inahin, at ng magk&gayon ay pinakapuripuri ako't pinangakuan ng libolibo.... Nang mga sandaling iyon ay tumugtog ang isang orasan ng ikasampu't kalahati. Si Simoun ay kinilabutan at pinigil ang binata sa isang kilos. — Basilio — ang marahang sabi — pakinggan niny6 akong mabuti, sapagka't ang mga sandaling it6'y lubhang mahalaga. Nakikita kong hindi man ninyo binuksan ang mga aklat na ipinadala ko; wala kayong paglingap sa inyong bayan Ang binatA'y nagtangkang mangatwiran. — iHindi na kailangan! — ang matigas na patuloy ni Simoun — Sa loob ng isang oras ay susulak ang himagsikan sa isang hudyat ko, at bukas ay wala na ang pag-aaral, wala nang UnWersidad, wala kundi labanan at patayan. Inihanda ko na ang lahat at hindi mahahadlangan ang aking tagumpay. Kapag kami'y nanaig, lahat niyong makatutulong sa amin at hindi kumilos, ay aaiiing kalaban. iBasilio naparito ako upang ial6k sa inyo ang inyong kamatayan 6 ang inyong tutunguhing kinabukasan ! . . . . — iAng aking kamatayan 6 ang aking kinabukasan! — ang ulit na wari'y walang nalilinawan. — Sa piling ng pamahalaan 6 sa piling namin — ang sabi ni Simoun — sa mga sumisiil 6 sa inyong bayan. iMagpasiya kayo sapagka't tumatakbo ang panahon ! iNaparito ako upang kayo'y iligtas alang-alang sa mga alaalang nagtali sa atin! — 'iSa mga maniniil 6 sa aking bayan! — ang marahang ulit. Ang binata/y lito; tinitingnan ang manghihiyas ng matang kinalalarawanan ng pagkasindak, naramdamang ang kaniyang mga paa't kamay ay nanglalamig at libo-libong nagkakasalimuut na pagkukuro ang nagdaraan sa kaniyang pag-iisip; nakikitang ang mga lansangan ay nagdadanak sa dugo, nadidingig ang putukan, napapagitna siya sa mga patay at sugatdn at ikatangi tanging lakas ng hilig! nakikita niyang siya, na suot ang damit sa paggawa, ay nagpuput61 ng mga hita't nag-aalis ng mga punlo.

— 228 — — Hawak ko ang kalooban ng pamahalaan — ang patuloy ni Simoun — aking ipinara at inaksaya ang kaunti niyanS lakas at magugugol sa mga haling na pagsalakay, at sinilaw ko siya sa kapakinabangang maduduwit; ang mga pangulo niya ay tahimik na nangasa dulaan ngayon at nangalilibang sa pag-iisip ng isang gabing lipus kasayahan, nguni't walang isa mang hihilig na muli sa unan Mayroon akong mga regimiento at mga taong riasa aking kapamahalaan, pinapaniwala ko ang ilan na ang may utos ng panghihimagslk ay ang Oeneral, ang iba'y pinaniwala kong ang mga prayle ang may kagagawan; ang ilan ay binili ko sa pangako, sa katungkulan, sa salapi; ang marami, ang maraming marami ay kikilos upang makagantl, sapagka't nangasisiil at sa dahilang natatayo sa kalagayang mamatay 6 pumatay.... Si kabisang Tales ay nasa sa lupa at sinamahan ako hanggang dito! Inuulit ko sa inyo isasama kayo sa amin 6 ninanasa ninyo ang malaan sa pagdaramdam ng aking mga kabig? Sa mga sandaling mapanganib ang hindi pag-ayon sa kanino man ay isang paglagay sa kamuhian ng dalawang pangkat na magkalaban. Makailang hinaplos ni Basilio ang kaniyang mukha na waring ibig magising sa isang bangungot; naramdamang ang kaniyang noo'y malamig. — iMagpasiya kayo! — ang ulit ni Simoun. — £At ano.... ang kailangan kong gawin? — ang tandng na ang tingig ay pipi, basag, mahina. — Isang bagay na lubhang madali — ang tugon ni Simoun na ang mukha'y naliwanagan ng isang sinag ng pag-asa^sa dahilang pamamahalaan ko ang kilusan, ay hindi ko maiiwan ang alin mang labanan. Kailangan ko, na samantalang ang kaguluhan ay nasa iba't ibang pook ng siyudad, ay panguluhan ninyo ang isang pulutong, igiba ang pintuan ng Sta. Clara at kunin ninyo doon ang isang tao na liban na sa akin at kay kapitang Tiago ay kay6 lamang ang makakakilala . . . . Kayo'y hindi mapapanganib. — iSi Maria Clara! — ang bulalas ng binata. — iOo, si Maria Clara! — ang ulit ni Simoun, at noon lamang nagkaroon ng tunog na malungkot at malumanay ang kaniyang tingig — ibig ko siyang. iligtas, upang iligtas lamang siya kung kaya ninasa ko ang mabuhay, nagbalik ako....:

- 229 — iginawa ko ang himagsikan sapagka't ang isang himagsikan lamang ang makapagbubukas sa akin ng pinto ng mga kombento! — iAy! — ani Basilio na pinagduop ang kamay — inahuli kayo, lubhang huli! — At ibakit? — ang tanong ni Simoun na ikinunot ang kilay. — iSi Maria Clara ay namatay na! Sa isang lundag ay napatindig si Simoun at hinandulong ang binata. —

— 230 — ng hagdan, na ang lakad ay walang tuto; nadingig ang isang timping sigaw, sigaw na waring nagsasabi ng pagsapit ng kamatayan, maialim, katangitangi, kahambal-hambal, kaya't ang binata'y tumindi'g na namumutla't nanginginlg sa kinauupan, nguni'i nadingig ang yabag na papalayo at ang pinto sa daan na nag-umugong sa pagkakasara. — dKaawaawang tao! — ang bulong at ang kaniyang mga mata'y napuno ng luha. At hindi na naalaala ang pag-aaral, at ang tingin ay sa malayd, ay iniisip-isip ang kapalaran ng dalawang iyon: ang lsa y binata, mayaman, bihasa, malaya, nakapagpapasiya sa sariling kabuhayan, may magandang kinabukasan, at ang babai'y kasingganda ng isang pangarap, malinis, lipiis pananalig at walang kamalayan sa lakad ng kamunduhan, nakakandong sa mga giliw at ngiti, nalalaan sa isang maligayang pamumuhay, na sambahin ng kaniyang mga kaanak at igagalang sa mundo, nguni't gayon man, ang dalawang iyon na lipus ng pagribig, puno ng mga adhika't pag-asa, dahil sa isang sawing kapalaran, ang lalaki'y naglalagalag sa boong lupalop na tangay ng ipo-ipong dugo at luha, naghahasik ng kasamaan at hindi kabutihan, inaapi ang kabaitan, at inaayo ang masamang hilig, samantalang ang babai ay naghihingalo sa dilim na mahiwaga ng elaustro na kaniyang pinasukan sa paghanap ng kapayapaan, nguni't mga pagbabata marahil ang natagpo; malinis at walang bahid dungis nang siya'y pumasok at naghingalo siya roong wari'y bulaklak na lugas. . . . iHumimbing kang mapayapa, sawing anak ng aking walang kapalarang bayan! IDalhin mo sa libingan ang kariktan ng iyong kabataan, na linanta sa gitna ng pagiusog! Kapag ang isang bayan ay hindi makapaghandog sa kaniyang malilinis na dalaga ng isang payapang tahanan, sa pagkupkop ng banal na kalayaan; kapag ang tanging maipamamana ng lalaki sa kaniyang balo ay kahihiyan, pag-luha sa ina at kaalipinan sa mga anak, mabuti nga ang kusain ninyo ang huwag nang magbunga, at lunurin na sa inyong tiyan ang binhi ng mga kalaitlait na iaanak. Ah, mabuti ka na, na hindi ka mangingilabot sa iyong libingan sa pagkadingig ng sigaw ng mga naghihingalo sa kadiliman, ng mga nakababatid na sila'y may pakpak nguni't nangakagapos, ng mga naiinis dahil sa walang kalayaan. Tumungo ka na kaakbay

— 231 — ng mga pangarap ng makata sa kalangitang walang hangan, anino ng babaing nabanaag sa isang sinag ng buwan, na ibinubulong ng maigkas na kawayanan . . . . iMapalad ang mamatay ng mayroong umiiyak, ng nag-iiwan sa puso ng sa k.aniya'y umiibig ng malinis na gunita, isang banal na alaala, n.a hindi nadungisan ng karumaldumal na sigabo ng kalooban na laldng lumalaki sa katagalang panahon! iSumulong ka, aalalahanin ka namin! Sa malinis na 3imuy ng ating bayan, sa ilalim ng kaniyang langit na bughaw, sa ibabaw ng alon ng lawang nakukuldng ng bulubunduking kulay sapiro at baybaying esmeralda; sa kaniyang malilinaw na batisan na nilililiman ng mga punong kawayan, hinihiyasan ng mga bulaklak at binibigyang buhay ng mga tutubi't paroparo sa kanilang walang tungo at malikot na pagliliparan na waring nangagsisipaglaro sa hangin; sa katahimikan ng ating mga gubat, sa awit ng ating mga batisan, sa buhos na brillante ng ating mga talon ng tubig, sa maningning na liwanag ng ating buwan, sa mga buntong hininga ng hangin sa gabi, sa isang sabi, sa lahat ng bagay, na makapagpapaalala sa larawan ng ginigiliw, ay makikita ka naming gaya ng pinangarap naming anyo mo na marilag, maganda, nakangiting gaya ng pag-asa, kasinglinis ng liwanag, datapwa'y malungkot at mapighating tinatanaw ang aming karumaldumal na kalagayan. XXIV MGA PANGARAP iAmor, que astro eres? Nang kinabukasan, isang araw ng huwebes, bago lumub6g ang araw, ay naglalakad si Isagani sa liwaliwang Maria Cristina na tungo sa Maleeon, upang dumalo sa itinipan sa kaniya ni Paulita ng umagang iyon. Walang pag-aalinlangan ang binata na ang kanilang pag-uusapan ay ang nangyari sa gabing nagdaan, at sa dahilang siya'y handang hingan ng paliwanag ang binibini at alam niya ang pagkamataas at ugaling matigas nito ay inaasahan na ang isang pagkakasira. Dahil sa pananakaling ito ay tinaglay niya ang dalawang bugtong na sulat ni Paulita, dalawang kaputol na

— 232 — papel, na bahagyang kinatatalaan ng ilang talatang madalian ang pagkakatitik, na may ilang lamas at di lubhang ayos ang pagkakasulat, mga bagay na hindi nakahadlang upang sila'y pakaingatan ng binatang nangingibig na higi't pa kay sa sila'y naging sulat ni Safo 6 ng musa Polimnia. Ang pagtalagang ito na pawiin ang pag-ibig sa ngalan ng karangalan, ang hangad na magtiis makatupad lamang sa katungkulan, ay hindi nakapigil na sumalakay kay Isagani ang isang matinding kalungkutan at makapagpaalaala sa kaniya noong magagandang umaga at mga gabing lalo pa manding magaganda, na silang dalawa'y nagbubulungan ng matatamfs na kahangalan sa mga pag-itan ng salang bakal ng entresuelo, mga kahangalang sa ga nang binata, ay may kahulugan at katuturan na warfng sila ang mga tanging salita na dapat pakinggan ng lalong mataas na pang-unawa ng tao. Iniisip ni Isagani ang mga paglalakaran, ang mga gabing may buwan, ang peria, ang mga madaling araw ng Disyembre matapos ang misa de gallo, ang agua bendita na karaniwang kaniyang iniaabot at pinasasalamatan naman ng binibini sa pamag-itan ng isang tinging puno ng isang boong pagsinta, at kapuwa sila nangingilabot pagtatama ng kanilang mga daliri. Matutunog na buntonghininga na waring maliliit na kuwitis ang pumupulas sa kaniyang dibdib at sumasalagimsim sa kaniya ang lahat ng banggit ng mga makata't manunulat na ukol sa pagkasalawahan ng babai. Sa loob niyang sarili'y isiniisumpa ang pagkakatayo ng mga dulaan, ng operetang pranses, ipinangangakong gagantihan niya si Pelaez sa lalong madaling panuh6n. Lahat ng nasa paligid ay waring malungkot at maiitim ang kulay sa ganang kaniya; ang dagatan ay ulila't nag-iisa, lalo pa manding wari'y nag-iisa' dahil sa kadalangan ng mga dadng na nakahinto roon; ang araw ay lulubog sa likuran ng Mariveles nang walang anomang kagandahan at kariktan, wala ang mga ulap na sarisari ang ayos at mayaman sa kulay ng mga hapong magaganda; ang monumento ni Anda, na walang kaayos ayos, maralita't bagol, na walang anyo, walang kalakhan: wari'y isang sorbetes 6 mabuti na ang maging isang pastel; ang mga ginoong nangagliliwaliw sa Maleeon, kahi't na may mga anyong nasisiyahang loob at masasaya, ay waring masusungit, mapagmataas at mga

— 233 — hambug sa ga nang kaniya; malilikot kt walang pinag-aralan ang mga batang naglalaro sa dalampasigan na pinatatalon sa alon ang mga batong lapad sa tabi ng dagat, 6 kaya'y nangaghahanap sa buhanginan ng mga suso at kokomo na hinuhuli ng walang patumangga at pinapatay ng wala namang pakinabang; sa isang sabi, sampu ng walang katapusang paggawa ng daongan, na pinatungkulan niya ng mahigit sa tatlong tula, ay waring isang bagay na walang kabuluhan, kahalayhalay, gawang bata, sa ga nang kaniya. — Ang daongan, iah! ang sadsaran ng Maynila, isang bastardo na mula't sapol ng ipaglihi ay nagpaluha na sa lahat dahil sa pangungunti't kahihiyan! Kung hindi man lamang sana mangyari na matapos ang maraming pagluha ay huwag lumabas na karimarimarim ang bungang sisipot! Nagpugay ng hindi inino ang dalawang hesuita na naging mga guro niya; bahagya nang napuna ang isang tandeni na ang lulan ay isang amerikano at kinaiingitan ng ilang makisig na nagpapalakad ng kanilang mga kalesa; nang nalalapi't sa monumento ni Anda ay nadingig si Ben-Zayb na may kausap at ang pinagsasalitaan ay si Simoun na nang gabing nakaraan ay biglang nagkasakit; si Simoun ay ayaw tumanggap ng anomang dalaw, sampu sa mga alagad ng General. — ilyan! — ang bulalas ni Isagani na napangiti ng malungkot — diyan, ang mga pakitang loob, -sapagka't mayaman .... Nguni't sa mga sundalong sugatin at may sakit na galing sa pagsalakay ay Walang dumadalaw! At sa pag-iisip sa mga pagsalakay na ito, sa kapalaran ng mga kaawaawang sundalo at sa pakikipaglaban ng mga taga kapuluan na ayaw pasakop sa dayuhan, ay naisip ang pagtimbang ng mga pagkamatay, na, kung ang sa mga sundalo ay dakila sapagka't tumutupad sa kanilang katungkulan, ang sa mga taga kapuluan ay maluwalhati sapagka't ipinagtatanggol ang kanilang tinubuan. iKatakatakang kapalaran ang sa ilang bayan! — aniya — Sapagka't ang isang manglalakbay ay lumunsad sa kaniyang dalampasigan, ay nawawalan na sila ng kalayaan at nagiging sakop 6 alipin, hindi lamang ng manglalakbay, hindt lamang ng mga nagmamana sa mga ito, kundi ng kanila pang mga kababayan, at hindi sa isang panahon lamang

— 234 — kundi sa boong buhay na! iKatakatakang pag-unawa sa katwiran! Ang kalagayang ito'y nagbibigay ng malaking karapatan upang lipulin ang lahat ng dayuhan na wari'y siyang lalong mabangis na hayop na maitatapon ng dagat! At inisipisip. na, ang mga taga pulong iyon, na kabaka ng kaniyang bayan ay walang ibang kasalanan kundi ang taglay na kahinaan. Ang mga manglalakbay ay lumunsad din naman sa dalampasigan ng ibang bayan; nguni't sa dahilang natagpuang malalakas ay hindi pinagtangkaan ng kanilang katangi-tanging hangad. Kahi't na mahihina ay minamaganda niya ang ipinamamalas, at ang pangalan ng mga kalaban, na hindi kinaliligtaang lagyan ng kakablt na duwag at di mapagtapat ng mga pamahayagan, ay ipinalalagay niyang mga pangalang magiting, sapagka/t namamatay sa gitna ng kadakilaan sa paanan ng mga gibang muog ng kanilang di wastong kuta, mga dakila pa kay sa matatandang bayaning taga Troya; ang mga nasa pulong iyon ay hindi nagnakaw ng isa mang Elenang pilipina. At sa kaniyang kasigabuhang loob sa pagkamakata, ay iniisip ang mga kabinataan sa mga pulong iyon na nangagkakapuri sa mata ng mga babai doon, at dahil sa siya'y nangingibig, na may nasang mawala sa mundo, ay kinaiinggitan niya ang mga kabinataang iyon na nakakatagpo ng isang dakilang pagpapatiwakal. At nabulalas na: — iAh! Ibig kong mamatay, mauwi sa wala, iwanan ang aking bayan ng isang dakilang pangalan, mamatay ng dahil sa kaniya, siya'y ipagtanggol sa pagdagsa ng mga dayuhan at pagkatapos ay tanglawan ng araw ang aking bangkay na wari'y tanod na walang kilos sa mga talampas ng dagat! At ang pakikilaban sa mga aleman ay pumasok sa kaniyang alaala, at halos dinamdam niya ang pagkakasawata ng gayon; namatay sana siya ng boong kasiyahang loob sa piling ng watawat ng kastila't pilipino, bago sumuko sa dayuhan: — Sapagka't sa Espana — aniya — ay nabibigkis kami ng mahigpit, dahil sa nakaraan, sa kasaysayan, sa pananampalataya, sa wika .... iAng wika, oo, ang wika! Isang palibak na ngiti ang nalarawan sa kaniyang mga labi; ng gabing yaon ay mayroon silang gagawing isang piging sa magpapansit upang ipagdiwang ang pagkamatay ng Akademia ng wikang kastila.

— 235 — — iAy! — ang buntong-hininga niya — ikapag ang mga labusaw sa Espana ay kagaya ng mga naririto, sa madaling panahon ay mabibilang ng Inang bayan ang mga nagtatapat sa kaniya. Ang gabi'y unti-unting lumalaganap at dahil doo'y nararagdagan ang kapighatian sa pusd ng binata, na wala nang pag-asa halos na makita si Paulita. Iniiwan na ng mga nagliliwallw ang Maleeon upang tumungo sa Luneta, na ang ilang bahagi ng tinutugtog doon ng musika ay nakararating na dala ng masarap na hangin sa hapon hanggang sa kinalalagyan ng binata; ang mga marino ng isang pangdigmang dagat, na nakahimpil sa ilog, ang gumagawa ng mga paghahandang ukol sa gabi, na, nangagsisiakyat sa lubid na waii'y mga gagamba; ang mga daong ay unti-unti nang naglalagay ng kanilang ilaw na nagbibigay buhay doon at ang dalampasigan Do el viento riza las ealladas olas Con blando murmullo en la ribera Se deslizan veloces por si solas na sinabi ni Alaejos, ay bumubuga sa dakong malayo ng manipis na singaw na ginagawang wari'y kayong madalang at matalinghaga ng liwanag ng buwan, na noon ay kabilugan Isang malayong dagunot ay nadingig, dagunot na untiunting lumalapit: lumingon si Isagani at ang kaniyang puso'y tumibok ng malakas; isang sasakyang batak ng dalawang kabayong puti ang dumarating, ang mga kabayong puting makikilala niya sa gitna, ng sandaanglibo. Sa sasakyan ay nakalulan si Paulita, si aling Victorina at ang kaibigang kasama ng gabing nakaraan. Bago makahakbang ang binata'y nakaibis nang bigla si Paulita at nginitian si Isagani ng isang ngiting lubos na pakikipagkasundo ; si Isagani'y napangiti naman at sa wari niya'y napawing parang usok ang lahat ng ulap, ang lahat ng masusungit na akalang sa kaniya'y sumalakay; may mga liwanag ang langit, awit ang hangin at bulaklak ang nakakalat sa mga damo ng nilalakaran. Ang masama lamang ay naroroon si aling Victorina, si aling Victorina na kaylan ma't nakikita ang binata'y hindi binibitiwan upang pagtanungan nang balitang ukol kay D. Tibureio. Ti

— 236 — nungkol ni Isagani ang pagtuklas ng kinalalagyan sa pamagitan ng mga nag-aaral na kakilala niya. — Wala pang makapagsabi sa akin hangga ngayon — ang sagot, at katotohanan nga ang kaniyang sinasabi, sapagka't si D. Tibureio ay nagtatagd pa naman sa bahay ng amain ng binata, sa bahay ni P. Florentino. — Ipabalita ninyo sa kaniya — ang sabing galit na galit ni aling Victorina — na ipinahahanap ko siya sa guardia sibil; sa patay man 6 sa buhay ay ibig kong matanto kung saan naroon.... isapagka't iyang pangangailangang mag-antay ng sampung taon bago makapag-asawa ang isang gaya ko! Gulilat na napatingi'n sa kaniya si Isagani; iniisip ni aling Victorina ang pakasal. iSino kaya ang kulang palad? — iAno ba ang pagkamasid ninyo kay Jnanito Pelaez! — > ang biglang tanong ng babai. — ^Si Juanito? .... Hindi matumpakan ni Isagani ang isasagot; nganingani nang ibig sabihin ang lahat ng kasamaan ni Pelaez na kaniyang batid, nguni't ang pagkamapagbigay ay siyang naghari sa kaniyang puso at ang sinabi'y pawang pagpuri sa kaagaw, sa dahilang kaagaw nga niya. Dahil sa gayon ay tuwangtuwa at magalak na pinakapuri ni aling Victorina ang mga kabutihan ni Pelaez, at gagawin na sanang katapatang loob si Isagani tungkol sa kaniyang panibagon pag-ibig, nang dumating na tumatakbo ang kaibigan ni Paulita upang sabihin na ang pamaypay nito'y nahulog sa mga batong nasa pasigan, sa kalapit ng Maleeon. Pakana 6 pagkakataon, nguni't ang pangyayaring ito'y nagbigay daan upang ang kaibigan ay matirang kasama ng matandang babai at si Isagani naman ay mangyaring makipag-alaman kay Paulita, Sa isang dako naman ay ikinalulugod ni aling Victorina ang gayon, at upang maiwan sa kaniya si Juanito, ay linuluwagan ang pag-ligaw ni Isagani. Mayroon nang handang paraan si Paulita; nang magpasalamat ay nagpakunwaring may pagkamuhi, may sama ng loob, at ipinahiwatig, sa isang paraang lubhang raahinhin, na siya'y nagtataka sa pagkakatagpo doon sa binata, gayong ang lahat ng tao'y nasa Luneta, sampu ng mga artistang pransesa. — Tinipanan ninyo ako, ipapanong hindi....

— 237 — — Gayon man, kagabi'y liindi man ninyo napunang ako'y nasa dulaan; sa boong itinagal ng palabas ay minamatyagan ko kayo at hindi ninyo hinihiwalayan ng tingin iyong mga babaing eoehers .... Nagkapalit ang kalagayan; si Isagani na naparoon upang humingi ng paliwanag ay siya pang nagbigay at sumaligaya siyang lubos ng tinuran ni Paulita na siya'y pinatatawad. Tungkol sa pagkakaparoon ng babai sa dulaan, ay dapat pang pasalamatan sa kaniya; siya, sa kapipilit ng inali, ay pumaroon lamang sa pag-asang makikita ang binata sa boong palabas. iGaano ang pagkutya niya kay Juanito Pelaez! — iAng aking ali ang nakakaibig! — ang sabi na kasabay ang masayang halakhak. Kapuwa nagtawanan; ang pagkakasal ni Pelaez kay aling Victorina ay ipinagkatuwa nilang mabuti at halos namamalas na nilang nangyari; nguni't naalala ni Isagani na si D. Tibureio ay buhay at ipinagkatiwala ang lihim sa kaniyang giliw, matapos na mapapangakong hindi sasabihin kahi't kanino. Si Paulita'y nangako, nguni't sa sarili'y tangka ang sabihin sa kaibigan. Ang bagay na ito'y siyang naglipat ng usapan sa bayan ni Isagani, na nalilibid ng kagubatan at nalalagay sa baybayin ng dagat na nag-uumugong sa paanan ng matataas na talampas. Ang mata ni Isagani ay nagliliwanag sa pagbanggit sa liblib na sulok na iyon; ang sigaw ng pagmamakatangi ay nagpapapula sa kaniyang pisngi, nanginginig ang kaniyang boses, ang kaniyang damdaming makata ay sumusulak at ang mga salita'y pumupulas na mainit, puno ng sigabo na waring ang pag-ibig ng kaniyang pag-ibig ang tinuturan, kaya't hindi nakapigil sa pagbulalas ng: — iOh! iSa ilang ng aking mga kabundukan ay dinadanas ko ang pagkamalaya, malayang gaya ng simuy, gaya ng liwanag na walang sagkang kumakalat sa sangsinukob! !Libo mang bayanan, libo mang palasyo ay ipagpapalit ko sa sulok na iyon ng Pilipinas, na malayo sa mga tao, ay dinadanas ko ang tunay na kalayaan! IDoon, kaharap ang mga sadyang likas, kaharap ng hiwaga at ng walang katapusan; ng kagubatan at ng karagatan, ay nag-iisip ako, nagsasalita at gumagawa nang gaya ng isang taong walang kinikilalang panginoon!

— 238 — Si Paulita, sa harap ng gayong sigabo ng kalooban dahil sa bayang kinakitaan ng unang liwanag, sigabong hindi kilala, siya na hirating makadingig ng pag-alipusta sa kaniyang bayan at maminsan minsang siya'y nakikiayon sa gayon, ay nagpahalata ng kaunting wari'y panibugho sa paraang paghihinampo na gaya ng dati. Nguni't madali siyang napapayapa ni Isagani. — iOo! — ang sabi — siya'y iniibig ko ng higit sa lahat ng bagay noong hindi pa kita nakikilala! Ibig na ibig ko ang maglikllk sa kagubatan, humimMng sa lilim ng mga puno, umupo sa ungos ng isdng talampas upang saklawin ng tingin ang Pasipiko na sa harapan ko'y hinahalo ang kaniyang mga bughaw na alon, at inihahatid sa akin ang mga awit na natutuhan sa mga dalampasigan ng malayang Amerika.. .. Bago kita makilala, ang dagat na iyon ay siyang aking mundo, aking lugod, aking pag-ibig, aking mga pangarap. Kapag nahihimbing ng mapayapa at ang araw ay nagniningning sa kaitaasan, ay ikinalulugod ko ang pagtanaw sa banging nasa sa aking paanan na may limangpung metro ang lalim, at hinahanap ko ang mga kahangahangang hayop sa kagubatan ng mga bulaklak ng bato at- mga korales na naaaninag sa bughaw na tubig, ang malalaking serpiente na, alinsunod sa sabi ng mga taong bukid, ay umaalis umano sa gubat upang manahanan sa dagat at doo'y magpakalakilaki.... Sa kinahapunan, na, umano'y. siyang paglabas ng mga sirena, ay sinusubukan kong masigasig sa pag-itan ng mga alon, na minsan, ay waring namalas ko sila sa gitna ng bula at doo'y nangaglalaro; maliwanag na nadidingig ko ang kanilang mga awit, awit na ukol sa kalayaan, at naulinigan ko ang tunog ng kanilang mataginting na alpa. Noong araw ay dumadaan ako ng mahahabang sandali sa pagmamalas ng pagbabagobagong anyo ng mga ulap, sa pagmamalas sa punong nag-iisa sa kapatagan, sa isang talampds, na hindi ko maunawa ang sanhi ng pagkakagayon, na hindi makilalang lubos ang damdaming yaon . na ginigising sa aking kalooban. Madalas na ako'y pinagsasalaysayan ng mahahabang pahgaral ng aking amain at sinasabing dadalhin ako sa isang manggagamot dahil sa baka ako'y magkaroon ng sakit na mapanglawin. Datapwa'y nakita kita, kita'y inibig, at sa pagpapahingang ito sa pag

— 239 — aaral ay waring may isang bagay na wala sa akin ng ak6'y naroon, ang kagubatan ay madilim, malungkot ang ilog na umaagos sa kagubatan, ang dagat ay nakaiinip, ang abot ng malas sa dakong kalookan ay walang anomang bagay.... iAt! kung maparoon ka lamang doon, kabi't miminsan, kung tungtungan ng mga paa mo ang mga landas na iyon, kung kanawi'n ng dulo ng iyong mga daliri ang tubig ng mga batisan, kung tingnan mo ang dagat, maupo ka sa talampas at pahigingin mo ang hangin sa pamag-itan ng iyong mahihimig na awit, ang aking kagubatan ay magigi'ng Eden, ang agos ng batisan ay aawit, sisipot ang liwanag sa kusim na dahon, magiging batong brillante ang mga patak ng hamog at magiging perlas ang mga bula ng dagat! Nguni't nadingig ni Paulita na upang makarating sa bayan ni Isagani ay kailangang magdaan sa mga bundok na maraming maliliit na linta, at dahil sa bagay na ito, ay kinikilig na ang duwag. Dahil sa gawi na niya ang ayaw mapagod at sa dahilang siya'y malayaw ay sinabing maglalakbay lamang siya kung naka-karwahe 6 naka-tren. Si Isagani, na nakalimot na sa lahat ng kanivang mapait na pagpapalagay sa mga bagay bagay at wala nang nakikita sa lahat ng dako kundi bulaklak na walang tinik, ay sumagot na: — Sa loob ng di mahabang panahon ang lahat ng pu16'y makakalatan ng mga daang bakal. Na lubhang matuli't halos parang hangin na pagdaraanan niyong ferro-carril, gaya ng sabi ng isang sumulat; at sa gayon, ang mga sulok ng sangkapuluan ay mabubuksan ea lahat.... — Sa gayon, nguni't ikailan? Kung ak6'y hukluban na. . . . — iBah! Hindi mo batid ang magagawa natin sa loob ng ilang ta6n— ang sagot ni Isagani — hindi mo batid ang lakas at ang sigabo na maibibigay ng bayan matapos ang daan daang taong pagkahimbing Nililingap tayo ng Espana; ang kabinataan nating nasa Madrid ay gumagawa gabi't araw at iniuukol sa tinubuan ang boo nilang katalinuhan, ang lahat ng sandali ng kanilang kabuhayan, ang lahat ng kanilang kaya; ang mga mahahabaging tingig doon ay naki:

— 240 — kisapi sa ating tingig, mga politiko na nakababatid na walang mabuting bigki's kundi ang pag-iisa sa kabuhayan at sa damdamin: kinikilala ang ating katwiran at ang lahat ng bagay ay nagpapahiwatig ng isang magandang kinabukasan ng madla.... iTunay nga at katatapos pa lamang na kapagtitikim ng isang munting pagkabigo, kamlng mga nagaaral, nguni't ang tagumpay ay untiunti nang lumalaganap sa lahat ng layunin.... nasa sa budhi na ng lahat! Ang taksil na pagkatalong aming tinamo ay nagpapatunay ng mga hullng hinga, ng huh'ng kih'g ng mamamatay! Bukas ay mamamayan kami ng Pilipinas na maganda na ang tutunguhin sapagka't malalagay sa mga mairuging kamay; iOo! ang kinabukasan ay amin, nakikinikinita ko nang kulay rosa, nakikimkinita kong ang pagkilos ay magbibigay buhay sa dakong ito na laong panahong patay, nahihimbi'ng . . . . Nakikinikinita ko ang pagsipot ng mga bayan sa kalapit ng mga daang bakal, at sa lahat ng pook ay may mga pagawaan na gaya noong nasa Mandaluyong! . . . . Nadidingi'g ko na ang pagsipol ng bapor, ang dagundong ng mga tren, ang ugong ng mga makina.... namamala3 kong pumapaitaas ang usok, ang kaniyang malakas na hinga, at nalalangap ko ang amoy ng langis; ang pawis ng mga kahangahangang kasangkapan na walang tigil sa paggawa.... Ang daongang iyan, na may mahinang pagkayari, ang ilog na iyan na wari'y pinaghi'hingaluan ng pangangalakal, ay makikita nating puno ng albor at maglalarawan sa atin ng panahon ng taglamlg sa kagubatan ng Europa. . . . Ang malunas na simoy na ito at ang malilinis na batong iyan ay mapupuno ng uling, ng mga kaha at barriles na gawa ng tao; datapwa'y wralang kailangan! maglalakbay tayo ng madalian, sa mga maluluwag na sasakyan, upang hanapin sa dakong loob ang ibang simuy, ang ibang tanawin sa ibang dalampasigan, mga lalong malalamig na singaw sa mga paanan ng kabundukan .... Ang mga acorazado ay siyang magbabantay sa ating mga baybayin: ang pilipino at ang kastila ay mag-uunahan sa pagpupunyaging gapiin ang anomang pagdagsa ng mga taga ibang lupain, upang ipagtanggol ang inyong mga tahanan at bayaan kayong matuwa at mabuhay ng mapayapa, na ginigiliw at iginagalang. Ligtas na sa paraang panghihitlt, walang sama ng loob at pag-aalinlangan, ang bayan ay gagawa na,

— 241 — sapagka't kung magkakagayon ay hindi na makaduduhagi ang paggawa, hindi na magiging pangangayupapa, na wari'y takda 8a alipin; sa gayon ay hindi na pasasamain ng kastila ang kaniyang ugali sa tulong ng mga hangaring maghariharian at, tapat ang tingin, malusog ang puso, ay mag-aabutan kami ng kamay, at ang pangangalakal, ang paggawa, ang pag-aani, ang karunungan ay magnanawnaw sa lilim ng kalayaan at ng mga kautusang tuwid at pantay pantay na gaya ng sa mayamang Inglaterra Si Paulita ay nangingiting wari'y alinlangan at iniiling ang ulo. — IPangarap, pangarap! — ang buntong hininga — nadingi'g kpng sinasabi na kayo'y maraming kalaban . . . . Ang sabi ni tia Torina ay alipin magpakailan man ang bayang ito. — Sapagka't ang ali mo'y isang hangal; sapagka't hindi maaaring siya'y mabuhay nang walang alipin, at kung wala siya noon ay pinapangarap ang sa darating na panahon, at kung hindi mangyari ay binubukobuko sa sariling gunita. Tunay ngang mayroon kaming mga kalaban, na magkakaroon ng tunggalian, nguni't kami ang magtatagumpay. Mangyayaring gawlng walang wastong kanlungan ng matandang kaparaanan ang mga durog na muog ng kanilang mga kastilyo, amin silang gagapiing umaawit ng kalayaan, sa harap ng inyong mga malas, sabay sa pagakpak ng inyong mga kamay na aming minamahal! Sa isang dako'y hindi ka dapat manganib; ang labanan ay mapayapa; sukat na ang iaboy lamang ninyo kami sa pag-aaral, gisingin ninyo sa amin ang marangal at mataas na pag-iisip at udyukan ninyo kami sa pagtataman, sa kagitingan, na ang pinakaganti'y ang inyong paggiliw! Taglay din ni Panlita ang kaniyang ngiting mahiwaga at waring nag-lisip; nakatanaw sa dako ng ilog, at tinatapiktapik ng pamaypay ang pisngL — lAt kung wala kayong mapala? — ang tanong na waring hindi pinahahalagahan nang gaano ang usapan. Ang tanong na ito'y nakasugat kay Isagani; tinitigan ang mga mata ng kaniyang irog, dahandahang piniglan ang isang kamay at nagwikang: — Pakingan mo: kung wala kaming mapala At nahintong nag-aalinlangan. 16

— 242 — — Paking&n mo, Paulita, — ang patuloy — batid mo kung gaano ang aking pagsinta at pagsambd sa iyo: alam mong nalilimot ko ang sarili kung ako'y iyong tinititigan, kapagnababakas ko sa titig na iyan ang isang kislap ng pag-ibig.... gayon man, kapag wala kaming n&pala, ay papangarapin ko ang isa mo pang titig at mapalad akong mamamatay upang ang is£ng liwayw&y lamang ng pagmamalaki ay sumilay sa iyong mga mata at masabi mo sa balang araw, sa lahat, kasabay ng pagtuturd sa aking bangkay, na: iang aking pag-ibig ay namatay sa pagsasanggalang ng mga karapatan ng aking bayan! — iHalinang umuwi, ineng, at baka ka sipunin! — ang sigaw ng sandaling iyon ni aling Victorina. Ang boses na iyon ay nagpabalik sa kanila sa katunayan ng buhay. Yaon na ang oras ng pag-uwi, at sa kagandahang loob, ay inanyayahang lumulan sa sasakyan siIsagani, anyayang hindi na inantay ng binata na ulitin pang muli. Sa dahilang ang karuahe ay kay Paulita, ay umupo sa paharap si aling Victorina at ang kaibigan, at sa bangkong maliit ang dalawang magsing-irog. Lulan ng iisang sasakyan, makasiping ang ginigiliw, langapin ang bango, masagi ang sutla ng damlt, makitang nag-iisip, na nakahalukipkip, naliliwanagan ng buwan sa Pi* lipinas na nagbibigay kagandahan at dingal sa anomang bagay na lalong lubasa, ay isang pangarap na hindi inantay ni Isagani na mangyari magpakailan man! Napakamaralita ng mga pauwing naglalakad, na nangag-iisa, at nangagsisiilag upang paraanin ang rnatuling sasakyan! Sa hinaba haba ng dinaanang iyon, 3a boong haba ng baybayin, ng liwaliwan ng Sabana, ng tulay ng Espana, ay walang nakita si Isagani kundi isang magandang ulong nakatagilid, na mainam ang pusdd, na nagtatapos sa isang sunudsunurang liig na nawawala sa mga guyon ng pinya. Isang brillante ang kumikindat sa kaniya mula sa pingol ng munting tainga, na wari'y bituin sa gitna ng mga pinilakang ulap. Si Isagani ay nakaringig ng malayong uliyaw na itinatanong sa kaniya si D. Tibureio de Espadana, ang pangalan ni Juanito Pelaez, nguni't sa ganang kaniya ay naging waii'y tunog ng kampanang nadidingig na malayo, magulong tingig na nadidingig sa gitna ng bungang-tulog.

— 243 — Kinailangan ang ipaalaala sa kaniya na nakarating na sila sa liwasan ng Sta. Cruz. XXV TAWANAN— IYAKAN Ang loob kabahayan ng "Paneiteria Maeanista de buen gusto" ng gabing iyon ay may anyong di pangkaraniwan. Labing apat na binata, ng mga pulong lalong tanyag ng Sangkapuluan, mula sa indio na walang ibang dugong halo (kung mayroong walang halo) hanggang sa kastilang taga Espana, ay nangagkatipon upang idaos ang piglng na sinabi ni P. Irene, alang-alang sa naging hangga ng salitaang ukol sa pagtuturo ng wikang kastila. Inupahan nila nang sa ganang kanila lamang ang lahat ng dulang, pinaragdagan ang ilaw at ipinadikit sa dingding, kasiping ng mga palamuti at kakemonong insik, ang ganitong di mawatasang mga pananalita: i LUMUWALHATI SI CuSTODIO DAHIL SA KANIYANG MANGA KALIKSIHAN AT PANSIT SA LUPA SA MANGA BINATANG MAY MABUBUTING KALOOBAN! Sa isang bayan na ang lahat ng kabalbalan ay tinatabingan ng ayos kagalanggalang, at ang karamihan ay natataas sa tulong ng usok at mainit na hangin; sa isang bayan na yaong sadyang katunayan at tapat ay nakasasakit paglabas sa puso at mangyayaring maging sanhi ng mga kaguluhan, marahil ay yaon ang lalong mabuting paraan upang ipaggalak ang sumumpong sa ulo ng bantog na si D. Gustodio. Sinagot ng mga nadaya ng isang halakhak ang biro, ang pastel ng pamahalaan ay sinagot ng isang pinggang pansit, at mabuti't gayon na lamang! Nangagtatawanan, nagbibiman, nguni't nahahalatang ang katuwaan, ay pilit; ang tawanan ay tumataginting dahil sa kaunting panginginig, sa mga paningi'y pumupulas ang matutuling kislap at hindi lisa ang kinakitaan ng nagniningning na patak ng luha. Datapwa't gayon man, ang mga binatang iyon ay mga ganid na loob, mga wala sa katwiran! Hindi noon lamang pinasiyahan sa gayong paraan ang lalong maiinam na panukala, na pinapatay ang mga pag-asa sa tulong ng malalaking salita at mumunting gawa: bago si

— 244 — . D. Oustodio ay nagkaroon na ng marami, lubhang marami! Sa gitna ng kabahayan at sa tapat ng mga parol na pula, ay may apat na dulang na bilog, na naaayos na patungko; ang mga luklukan ay mga uupang kahoy na bilog din. Sa gitna ng bawa't dulang, alinsunod sa kaugalian ng tindahan, ay may nakahandang apat na pingang mumunti na may tig-apat na kakanin ang bawa't isa, at apat na tasang tsa, na may kanikaniyang takip, na pawang porselanang pula; sa harap ng bawa't luklukan ay may isang bote at dalawang kopang bubog na nangingintab. Dahil sa pagkamausisa ni Sandoval, ay nagtitingintingin, lahat ay sinisiyasat, tinitikman ang mga hopya, pinagmamasdan ang mga palamuti, binabasa ang talaan ng mga halaga. Ang iba'y nangag-uusap ng ukol sa mga bagay-bagay na pang-kasalukuyan, ukol sa mga artistang babai ng operetang pranses at mabiwagang pagkakasakit ni Simoun, na, alinsunod sa ilan, ay natagpuang may sugat sa lansangan; alinsunod naman sa iba ay nagtangkang magpatiwakal : gaya ng sadyang dapat mangyari, silang lahat ay naninira sa mga pagkukurokuro. Si Tadeo ay may ibang balita, na alinsunod sa sabi niya'y hindi magkakabula. Si Simoun ay sinugatan ng isang hindi kilala sa may lumang Hwasan ng Vivak; ang sanhi ay ang higanti, at ang katunayan ay ang pangyayaring si Simoun ay ayaw magpahiwatig ng anoman. Matapos iyon ay napag-usapan ang mga mahiwagang higanti, at gaya ng maaantay ay mga kagagawang prayle ang tinutukoy, na isinalaysay ng bawa't isa ang inaasal ng mga kura sa kanikanilang bayan. Isang tula na nasusulat ng malalaking titik na itlm, ang nasa dakong itaas ng pintong kabahayan at nagsasabing: De esta fonda el eabeeilla Al publieo advierte Que nada dejen absolutamente Sobre alguna mesa 6 silla. — iKay inam na paunawa! — ang bulalas ni Sandoval — napagkikilala ang pagtitiwala sa pulutong iano? iAt naku, ang tula! i Maipalalagay na si D. Tibureio na naging tula, dalawang paa, ang isa'y mahaba kay sa isa sa pag-itan ng dalawang tungkod! iPag nakita iyan ni Isagani, ay iaalay sa kaniyang magiging inali!

- 245 — — iNarito si Isagani! — ang sagot ng is&ng boses mula sa hagdanan. At p.ng mapalad na binata*y lumitaw na lipus katuwaan» na sinusundan ng dalawang insik na walang bard na may dalang malalaking mangkok, na nagkakalat ng masarap na amoy, na nakasalalay sa dalawang malalaking pangnan. Masasayang paaba ang sa kanila'y sumalubong. Wala pa si Juanito Pelaez, nguni't sa dahilang nakaraan na ang oras ay masasayang nangagsidulog sa dulang. Kailan pa man ay hindi makatutupad sa salitaan si Juanito. — Kung si Basilio pa ang ating inanyayahan at hindi siya — ang sabi ni Tadeo — Nilasing sana natin upang mapagsabi ng ilang lihim. — Ha, ^ang mapagnilay na si Basilio ay may itinatagong lihim? — iBah! — ang tugon ni Tadeo — at ang lalo pa namang mahahalaga! May ilang lihim na pangyayaring siya lamang ang tanging nakababatid ng linaw.. .. ang batang nawala, ang monha .... \ — iManga ginoo; ang pansit lang-lang ay siyang sopas na pinakamabuti! — ang sigaw ni Makaraig; — gaya ng makikita ninyo, Sandoval, ang halo ay kabuti, hipon, tiniping itlog, sotanghon, manok, at hindi ko na maalaman kung ano pa. Bilang pamago ay ihandog natin ang mga but6 kay D. Oustodio; itingnan natin, magpanukala siya ng ukol dito! Isang masayang halakhakan ang sumalubong sa pahayag na ito. — Pag naalaman .... — IPatakbong paparito! — ang dugtong ni Sandoval — napakabuti ng sopas, ian6 ang pangalan? — Panstt lang-lang, ito nga pansit insik upang maiba sa isa na sadyang gawa rito. — iBah! mahirap alalahanin ang pangalan. iPatungkol kay D. Oustodio ay blbinyagan ko ng pangalang panukalang sopas. Tinauggap ang bagong pangalan. — Mga ginoo, — ang sabi ni Makaraig, na siyang pumili ng mga kakanin — imayroon pa tayong tatlong ulam! Lumpiyd ng inslk na ang laman ay baboy.... — iNa inihahandog kay P. Irene!

— 246 — — iAbaba! Si P. Irene ay hindi kakain ng baboy hanggang hindi nag-aah's ng ilong — ang marahang sabi ng isang binatang taga Iloilo sa kaniyang kalapi't. — iMag-aalis ng ilong! — iMawala ang ilong ni P. Irene! — a-ng panabay na sigawan ng lahat. — Galang, mga ginoo, kaunting galang! — ang hingi ni Peeson na pabirong wari'y tinototoo. — Ang pangatlong pinggan ng alam ay panyang na alimango — Na ipinatutungkol sa mga prayle— ang dugtong ng taga Bisaya. — Dahil sa pagka-alimango, — ang dugtong ni Sandoval. — iTama at tatawaging panyang na prayle! Inulit ng lahat na sabay-sabay ang:* ipanyang na prayle! — iTumututol ako sa ngalan ng isa! — ang sabi ni Isagani. — iAt ako, sa ngalan ng mga alimango! — ang dugtong ni Tadeo. — iGalang, mga ginoo, kauntihg galang! — ang muling sigaw ni Peeson na namumuwalan. — Ang pang-apat ay pansit na ginisa na ipinatutungkol . . • . sa pamahalaan at sa bayan! Lahat ay napalingon kay Makaraig. — Hindi pa nalalaunan, mga ginoo, — ang patuloy — ay inaakalang ang pansi't ay gawang insik 6 hapon, nguni't sa dahilang'" siya'y hindi kilala ni sa Kainsikan ni sa Hapon, ay' tila siya pilipino, nguni'tgayon man, ang mga nagluluto at nakikinabang ay ang mga insik: idem na idem na idem ang nangyayari sa pamahalaan at sa Pilipinas: wari'y insik, nguni't insik man sila 6 hindi man, ay may mga doktor ang Santa Madre.... Lahat ay kumakain at lumalasa sa kaniya, nguni't gaydn man ay nangagpapatumpiktumpi'k pa't nagpapakunwaring umaayaw: gayon din ang nangyayari sa bayan, gayon din ang sa pamahalaan. .. Lahat ay nabubuhay ng dahil sa kaniya, lahat ay kalahok sa pistahan at pagkatapos ay walang bayang sasama pa kay sa Pilipinas, walang pamahalaang lalong magulo. Ipatungkol nga natin ang pansit sa bayan at sa pamahalaan! — ilpatungkol! — ang sabaysabay na sabi n^ lahat.

— 247 — — iTutol ako! — ang bulalas ni Isagani . . . . — ilgalang ang mga bata, igalang ang mga nasawi! — ang sigaw na pinaugong ang tingig ni Peeson, na itinaas ang isang buto ng inahing manok. — ilpatungkol -natin ang pansit sa insik na si Quiroga, na isa sa apat na kapangyarihan ng sangbayanang pilipino! — ■ ang palagay ni Isagani. — iHuwag, sa Emineneia Negra! — iHuwag kayong maingay! — ang pabiglang sabing mahiwaga ng isa, — sa liwasan ay may mga pulutong na nagmamalas sa atin at ang mga dingding ay may pangdingig. Tunay nga, pulupulutong ng mga nanonood ay nangagtayo sa tapat ng mga durungawan, samantalang ang ingayan at tawanan sa mga tindahang kalapit ay lubos na napawi, na wari bagang minatyagan ang nangyayari sa piging. Ang katahimikan ay may ayos na katangitangi. — iTadeo, ibigkas mo ang iyong talumpati! — ang marahang sabi ni Makaraig. Sa dahilang si Sandoval ang siyang lalong bihasa sa pagkamananalumpati ay pinagkasunduang siya ang sa huli'y hahalaw sa lahat ng salaysay. Si Tadeo, dahil sa ugaling tamad na taglay niyang parati, ay hindi naghanda at namimilipit. Samantalang sinisipsip ang isang mahabang sotanghon, ay iniisip ang paraang ikaliligtas niya sa kalagayang iyon, hanggan sa naalaala ang isang talumpating napag-aralan sa klase at humanda nang gayahan yaon at lahukan ng ibang bagay. — iMga ginigiliw na kapatid sa panukala! — ang simula niyang ikinumpay ang sipit na kagamitan ng mga insik sa pagkain. — iHayup!' ibitiwan mo ang sipit, ginulo mo ang buhok ko! — ang sabi ng isa niyang katabi. — Sa tawag ng inyong paghahalal na pagpunan ang kakulangang iniwan sa — iManggagaya! — ang putol ni Sandoval, — ang talumpating iyan ay sa Pangulo ng ating Lieeo! — "Sa tawag ng inyong paghahalal — ang patuloy ni Tadeo na walang katiga-tigatig — na pa<.punan ang="" kakulangang="" iniwan="" sa="" aking..="" ..="" pag-iisip="" itinuro="" kaniyang="" tiyan="" ng="" isang="" dakilang="" lalaki="" dahil="" banal="" na="" aral="" at=""/>

— 248 — mga kagagawan at mga panukala na karapatdapat na magkaroon ng kaunti pang alaala,

— 249 — hayagang El Grito de la Integridad, pangalawang salaysay„ kaululang ika isang daan, limang pu't pito." "iMga ginigiliw kong kapatid kay Jesucristo! "ilbinubuga ng kasamaan ang kaniyang maruming hininga sa mga kulay dahong baybayin ng Frailandia, Kapuluang Pilipinas sa karaniwang tawag! Hindi surrn'silang ang isang araw na hindi umuugong ang isang pagbaka, na hindi nadingig ang isang masamarig parunggi't sa mga reverandas, venerandas at predieandas eorporaeiones , na walang sukat magtanggol at walang sukat kumatig. Ipahintulot ninyo sa akin, mga kapatid, na sa isang sandali'y maging eaballero andante ako upang magtanggol ng walang sukat magsanggalang, ng mga banal na korporasion na nagturo sa atin, at patibayan pang muli ang karugtong ng ibig turan noong sawikain na, bitukang bunddt ay nagpupuri sa Dios, na dili iba't, ang bitukang dayukdok ay mogpupuri sa mga prayle." — iMainam, mainam! — Hoy, — ang sabing walang katawatawa ni Isagani — ipinababatid ko sa iyo na kapag ang mga prayle ang natutukoy ay iginagalang ko ang isa. Si Sandoval, na nasasayahan na, ay umawit: / Un fraile, dos frailes, tres frailes en el eoooro Haeen el mismo efecto que un solo toooro! — Makingi'g kayd, mga kapatid; ibaling ang inyong paningin sa magandang kapanahunan ng inyong kabataan; tingnan ninyong siyasatin ang kasalukuyan at itanong ninyo sa sarili ang kinabukasan. iMay ano kayo? iPrayle, prayle at prayle! Isang prayle ang sa inyo'y nagbibiny^g, nagkukumpil, dumadalaw ng lubhang masuyo sa paaralan; isang prayle ang dumidingig ng mga una ninydng lihim, siya ang una unang nagpapakain sa inyo ng isang Dios, ang nagtuturo sa inyo ng landas ng kabuhayan; mga prayle ang una at huling guro ninyo, prayle ang nagbubukas ng puso ng inyong mga magiging asawa, na inilalaan sa inyong mga suyo; isang prayle ang nagkakasal sa inyo, ang naguutos na kayo'y maglakbay sa iba't ibang pulo, na binibigyan kayong daan upang makapagbago ng singaw at libangan; siya ang naglilingkod sa inyo kung kayo'y naghihingalo at kahi't umakyat kayo sa bibitayan, ay naroroon din ang

— 250 — prayle upang kayo'y samahan ng kaniyang mga dasal at luha, at makapapanatag kayong hindi kayo iiwan hanggang hindt makitang kayo'y sadyang patay na patay na at bitay na bit£y. Datapwa'y hindi hanggang diyan lamang ang kaniy£ng kaawaan; kung patay na kayo, ay pagpipilitang kayo'y mailibi'ng ng boong dingal, makikipaglaban upang ang inyong bangkay ay dumaan sa simbahan, tanggapin ang kanilang mga panalagin, at magpapahinga lamang kapag nai. bigay na kay6, sa mga kamay ng Lumikha, na malinis na malinis dito sa lupa, alang-alang sa mga parusang tinanggdp, mga pahirap at mga pagpapakumbaba. Sa pagkakilala sa mga turo ni Oisto na hindi binubuksan sa mayayaman ang pinto ng langit, sila, mga bagong mananakop, mga tunay na kahalili ng Tagapagligtas, ay lumalalang ng sarlsaring paraan upang alisan kayo ng sala, kuapi sa karaniwang tnwag, at dinadala sa malayd, lubhang malayo, doon sa tinitirahan ng mga kalaitlait na mga inslk at mga protestante, at iniiwang malinis, mabuti, malunas, ang hinihingahan natin dito, sa paraan, na kahi't ibigin man natin pagkatapos, ay wala tayong matatagpuang halagang sikapat na magiging sanhi ng ating ipagkakasala! Oo, nga, sila'y kailangan ng ating kaligayahan; kung sa lahat ng dakong dalhin natin ang ating ilong ay matatagpuan natin ang manipis na kamay, na gutotn sa halik, na sa araw-araw ay lalo pang nagpapatalapya sa sungalngal na dagdag na taglay natin sa mukha ^bakit hindi sila suyuin at patabain at bakit hihingin ang kagagawang hindi nararapat na sila'y palayasin? Nilayin sandali ang malaki'ng kakulangang mangyayari sa ating kalipunan kung sila'y mawala! Mga walang pagal na manggagawa ay pinabubuti at pinakakapal nila ang mga lipi; sa pagkakawatakwatak natin dahil sa mga inggitan at samaan ng loob, ay pinagsasama tayo ng mga prayle sa iisang kapalaran, sa isang mahigpi't na tungkos, napakahigpit na hindi na tuloy maigalaw ng marami ang kanilang siko! Alisin ninyo ang prayle, mga ginoo, at makikita ninyong mayayanig ang kapamayanang pilipino, dahil sa kakulangan ng malalakas na balikat at mabalahibong hita; ang pamumuhay pilipino ay makakaim'p kung wala ang nakapagpapasayang prayle na mapagbiro at malikot, kung wala ang mumunting aklat, at

— 251 — mga sermon na nakapagpapaihit ng tawa, kung wala ang mainam na pagkakaibayo na malalaking hangarin sa mga bungong walang kabuluhan, kung wala ang tunay na pagtatanghal, sa araw-araw, ng mga kuwento ni Boeeaeio at ni Lafontaine! Kung wala ang mga korrea at kalmen iano ang ibig ninyong gawin sa haharapin ng ating mga babai kundi impuki'n ang salaping iyan at sila'y maging maramot at makamkam? Kung wala ang mga misa, mga nobena at mga prusisyon isaan kayo makatatagpo ng mga panggingihang kanilang mapaglilibangan? wala silang tutungkulin kundi ang mga gawain sa bahay at ang pagbabasa nila ng mga kuwentong kababalaghan ay kailangan nating palitan ng mga aklat na wala pa rito! Alisin ninyo ang prayle, at mawawala ang kabayanihan, tataglayin na ng bayan ang mga mabuting pamamayan; alisin ninyo ang prayle at mawawala ang indio; ang prayle ay siyang Ama, ang indio ang Verbo; yaon ang artista at ito ang estatua, sapagka't lahat ng kabagayang taglay natin, ang ating iniisip at ginagawa, ay utang natin sa prayle, sa kaniyang katiyagaan, sa kaniyang kasipagan, sa kaniyang pagtatamang tatlong daang taon upang mabago ang ayos na ibinigay sa atin ng Kalikasan! At kung walang prayle at walang indio ang Pilipinas, iano ang mangyayari sa kaawaawang pamahalaan na mapapaharap sa mga insik?" — iKakain ng panyang na alimango! — ang sagot ni Isagani na nababagot sa talumpatl ni Peeson. — At iyan ang dapat nating gawin. eSiya na ang talumpati! Sa dahilang hindi dumarating ang insik na may dala ng ulam, ay tumindig ang isa sa mga nag-aaral at tumungo sa pinaka look, sa may durungawang harap sa ilog; datapwa'y madaling bumalik na humuhudyat ng palihim. — Sinusubukan tayo; nakita ko ang minamahal ni P. Sibyla! — iSiya nga ba? — ang bulalas ni Isagani na sabay ang tindig. — Huwag nang magpagod: nang makita ako ay umalis. Lumapit sa durungawan at tumanaw sa liwasan. Pagkatapos ay hinudyatan ang kaniyang mga kasama upang mangagsilapit. Nakita nilang lumabas sa pintuan ng magpapansit

— 252 — ang isang binata na palingonlingon at lumulan, na kasama ang is&ng hindi kilala, sa isang sasakyang nag-aantay sa tabi ng bangketa. Ang sasakyan ay kay Simoun. — iAh! — ang bulalas ni Makaraig: — ang alipin ng VieeReetor ay pinaglilinkuran ng Panginoon ng General. XXVI MGA paskin Maagang bumangon si Basili^ upang tumungo sa Hospital. Mayroon na siyang takdang gagawin, dalawin ang kaniyang mga may sakit, paroon pagkatapos sa Unibersidad upang mabatid ang ilang bagay na ukol sa kaniyang lieeneiatura, at sa kahulihulihan ay makipagkita kay Makaraig dahil sa gugol na mangyayari sa kaniyang pagkuha ng grado. Ang malaking bahagi ng kaniyang naimp6k ay iniukol niya sa itutubos kay Huli at upang madulutan ito ng isang dampa na mapamamahayang kasama ng nuno, at hindi siya makapangahas na lumapit kay kapitang Tiago, sa pangingilag na baka masapantahang ang gayon ay isang pauna sa mamanahing sinasabisabi sa kaniya. Libang sa mga gayong iniisip ay hindi napuna ang mga pulupulutong na mga nag-aaral na maagang nanggagaling sa loob ng Mayniia na waring isinara ang mga paaralan; lalo pa mandi'ng hindi napuna ang anyong natutubigan ng ilan, ang paanas na usapan, ang lihim nilang hudyatan. Kaya't nang dumating sa San Juan de Dios at tinanong siya ng kaniyang mga kaibigan ng ukol sa isang panghihimagsi'k, si Basilio ay napalundag at naalaala ang binabalak ni Simoun, na hindi natuloy dahil sa mahiwagang sakuna na nangyari sa manghihiyas. Lipos katakutan at nanginginig ang boses ay tumanong na nagpakunwaring walang kamuwangmuwang: — iAh! (iang panghihimagsik? — iNapag-alaman! — ang sabi ng isa, — at tila marami ang nahahalo. Pinilit ni Basilio ang makapagpigil. — iMarami ang nahalo? — ang ulit na tinangkang makabatid ng kahi't munting bagay sa mga- mata ng iba; — at sino sino . . . . ?

— 253 — — Mga nag-aaral, maraming mga nag-aaral! Inakala ni Basilio na hindi naraiapat na magtanong pa sa pag-aalalang baka siya mahalata, at lumayo sa pulutong, na ang dinahilan ay ang pagdalaw sa kaniyang mga may saki't. Isang guro sa eliniea ang sumalubong sa kaniya, at matapos na mapigilan siya sa balikat na lubhang mahiwaga (ang guro ay kaibigan niya), ay "marahan siyang tinandng: — iNaparoon ba kayo sa hapunan kagabi? Sa kalagayang lito ni Basilio ng mga sandaling iyon, ay nagkariringgang kamakalawd sa gabi ang sinabi sa kaniya, Nang kinamakalawahan sa gabi nangyari ang pakikipag-usap kay Simoun. Nagtangkang magpaliwanag. — Sasabihin ko sa iny6 — ang bulong halos — sa dahilang masama ang lagay ni kapitang Tiago at saka kailangan kong matapos ang Mata.... — Mabuti nga ang nagawa ninyong hindi naparoon, — ang sabi ng guro, — iNguni't kasama ba kayo sa kapisanan ng mga nag-aaral? — Ibinibigay ko ang aking ambag . . . . — Kung gayon ay isang payo: umuwi kayo ngayon din at pawiin ninyo ang lahat ng papel na makasasama sa inyo. Kinibit ni Basilio ang kaniyang balikat. Wala siyang anomang papel, mayroon siyang mga tala na ukol sa kh'nika at wala nang iba. —

— 254 — —

— 255 — Dumaan sa daang Legazpi, tumuldy sa daang Beaterio, at nang dumating sa liko ng daang ito at ng Solana ay namatyagan nga niya na tila may isang malaking bagay na nangyari. Sa mga dating puliipulutong na masasaya at maiingay ay daladalawang Guardia Veterana ang kaniyang nakita sa mga banketa na nangag-aab6y sa mga nag-aaral na lumalabas sa Unibersidad, na ang ilan ay walang kakibokibo, malalamlam ang mukha, ang iba'y galit na nangagsisitayo sa dakong malayolayo 6 nangagsisiuwi sa kanikanilang mga bahay. Ang kaunaunahan niyang nasagupa ay si Sandoval. Hindi pinuna ang katatawag ni Basilio; waring naging bingi. — jGawa ng takot sa katas ng bituka! — ang sinapantaha m ui Basilio. Pagkatapos ay si Tadeo naman ang natagpuan, na masayang masaya. Tila mangyayari din ang walang katapusang euaeha. — iAno ang nangyayari, Tadeo? — iWala tayong pasok ng hindi bababa sa isang linggo, bigan! imainam! imabuti! At pinagkikiskis ang mga kamay sa katuwaan. — Datapuwa'y £ano ang nangyari? — ilbibilanggo tayong mga kaanib sa kapisanan! —

— 256 — — Oo, oo ; nguni't iano ang nangyari? — Tingnan mo; isaksi ka! Hindi ako nakikilahok kailan man sa kapisanan kundi upang pagpaliwanagan ko kayd. . . . baka mo ipagkaila pagkatapos!?. Huwag mong lilimutin iha? — Hindi, hindi ko itatakwil, nguni't

— 257 — ang ating mga budhi ay sadya nang tumututol sa anom£ng sumbong .... Nang madingig ni Basilio ang gayong pagsasalita, kahi't na mahal sa kaniya si Isagani, ay pumihit at umalls. Paparoon siya sa bahay ni Makaraig upang sabihin ang tungkol sa pagsandali. Sa kalapit ng bahay ng mayamang nag-aaral ay nakapuna ng mga bulong bulungan at mahiwagang hudyatan ng mga kapitbahay. Sa dahilang hindi talos ng binata ang sanhi ng pinag-uusapan ay palagay na ipinatuloy ang kaniyang lakad at pumasok sa pintuan. Dalawang bantay na Veterana ang sumalubong sa kaniya't siya'y tinanong kung . ano ang ibig. Nahalata ni Basilio na siya'y nagbiglabigla nguni't hindi na makaurong. — Hinahanap ko ang aking kaibigang si Makaraig — ang patuloy na sagot. Ang mga bantay ay nagtinginan. — Mag-antay kayo rito — ang sabi sa kaniya ng isa, — antabayanan ninyo ang kabo. Si Basilio ay napakagat labi, at ang mga pangungusap ni Simoun ay muling umugong sa kaniyang tainga . . . . Hinuhuli kaya si Makaraig? — ang inisip niya, nguni't hindi nakapangahas na magtanong. Hindi nag-antay nang malaon; ng sandaling yaon ay pumapanaog si Makaraig na masayang nakikipag-usap sa kabo, na kapuwa pinangungunahan ng isang alguaeil. — iBakit? iPatl ba kayo, Basilio? — ang tanong. — Titingnan ko kayo.... — iMarangal na asai! — ang sabing tumatawa ui Makaraig, — noong mga araw na payapa, ay lumalayo kayo sa amin . . . . Itinan6ng ng kabo kay Basilio ang kaniyang pangalan at tiningnan ang isang talaan. —

— 258 — yang bahay, ay inanyayahan ang auxilio at ang kabo na lumulan sa sasakyang nagaantay sa kanila sa pinto. — ISa Gobierno Civil! — ang sabi sa kotsero. Isinalays&y ni Basilio, na nakapagbalik loob na, kay Makaraig ang sanhi ng kaniyang pagdalaw. Hindi siya binayaang matapos ng mayamang nag-aaral at siya'y kinamayan. — Maaasahan niny6 ako kaibigan, maaasahan niny6 ako at sa pista ng ating investidura ay aanyayahan natin ang mga ginoong ito, — ang sabing itinuro ang kabo at ang alguasil. XXVII ANG PRAYLE AT ANG PILIPINO Vox populi, vox Dei. Iniwan natin si Isagani na nagsasalita sa kaniyang mga kaibigan- Sa gitna ng kaniyang kasigabuhan, ay nilapitan ng isang kapista upang sabihin sa kaniyang ibig siyang makausap ni P. Fernandez, isa sa mga katedratiko sa ampliaeion. Si Isagani'y namutla. Sa ganang kaniya'y isang taong kagalanggalang si P. Fern£ndez: yaon ang isd na kaniyang itinatagi kailan pa ma't ang napag-uusapan ay ang pagalimura sa prayle. — At iAno ang ibig ni P. Fernandez? — ang tandng. Kinibit ng kapista ang balikat; sinundan ni Isagani na masama ang luob. Si P. Fernandez, yaong prayleng nakita natin sa Los Banos, ay nag-aantay sa kaniyang silid, malungkot at walang imfk, na nakakunot ang noo na waring nag-iisip. Tumindig nang makitang pumasok si Lagani, binati itong kinamayan, at inilapat ang pintuan; pagkatapos ay nagpayao't dito sa magkabilang dulo ng silid. Nakatayo si Isaganing inaantay na siya'y kausapin. — Ginoong Isagani, — ang sabing ang tingig ay nanginginig, ng malaunan: — mula sa durungawan ay nddingi'g ko kayong nagsasalita, sa dnhilang ako'y natutuyo, ay matulas ang aking pangdingig, kaya't ninata kong kayo'y

— 259 — makausap. Kailan man ay kinalugdan ko ang mga binatang nagpapahayag ng raaliwanag at mayroong kaniyang sariling paghuhuld at pagkilos; walang kailangan sa akin na ang kanilang pagkakuro ay maiba sa pagkukurd ko. Alinsunod sa aking nadingig, ay nagkaroon kayo kagabi ng isang hapunan, huwag kayong magdahilan . . . . — iSa hindi naman ako nagdadahilan! — ang putol ni Isagani. — Lalong mabuti, iyan ay nagpapakilalang inyong pinangangatawanan ang magiging bunga ng inyong ginawa. Sa isang dako ay masama pa ang kayo'y tumakwil; hindi ko kayo sinisisi, hindi ko pinupuna ang mga pinagsabi doon kagabi; hindi ko kayo binibigyang sala, sapagka't may kalayaan kayong magsabi ng bawa't maisip na Iaban sa mga dominiko; kayo'y hindi sa amin aral; ng taong ito lamang nagkaroon kami ng lugod na mapatungo kayo rito sa amin at marahil ay hindi na kayo m&pasok na muli pa. Huwag ninyong akalain na tutukoy ako ng ukol sa utangnaloob, hindi; hindi ko aaksayahin ang aking panahon sa mga bagay na walang kabuluhan. Ipinatawag ko kayo, sapagka't inakala kong kayo'y isa sa mga kakaunting nag-aaral na kumikilos ng dahil sa sariling pananalig, at sa dahilang kinalulugdan ko ang mga taong may lubos na pananalig, aniko sa sarili ay, makikipaglinawan ako kay ginoong Isagani. Si P. Fernandez ay hnmintong sandali at ipinatuloy ang kaniyang pagpapayao't dito na nakatungo at nakatingin sa dakong ibaba, — Kayo'y makauupo kung ibig ninyo, — ang patuloy; — may ugali akong lumalakad ay nagsasalita, sapagka't sa gayon ay lalong natutumpak ang aking mga pagkukuro. Si Isagani'y nagpatuloy na nakatayo, mataas ang ulo, at inaantay na tiyakin ng katedratiko ang salitaan. — Mahigit nang walong taong na ako'y nagtuturo, — ang patuloy ni P. Fernandez na palakadlakad — at nakilala ko't nakasalamuha ang mahigit sa dalawang libo at limang daang binata; tinuruan ko sila, pinunyagi ko ang mapadunong, inaralan ko ng pagtataglay ng katwiran, ng karangalan, nguni't gayon man, sa panahong ito na lubhang marami ang inilalait sa amin, ay wala akong nakitang isa man na nagkaroon ng kapangahasang pagmatigasan ang kaniyang mga

— 260 — sinasabi kapag nahaharap sa isang prayle.... ni masabi man lamang ng malakas sa harap ng marami.... May mga binatang inuupasalaan karm sa likod at hinahagkan ang aming mga kamay kung kaharap at sa tulong ng ngiting bulisik ay nanananghod ng aming sulyap! iPuf!

— 261 — na ako'y inyong guro; ako'y isang prayle at kayo'y isang nag-aaral na pilipino; walang labis, walang kulang! at ngayon ay itatandng ko sa inyo: iano ang nasa sa amin ng mga nag-aaral na pilipino? Dumating na pabigla ang katanungan: si Isagani ay hindi handa. Iyon ay isang ulos na biglang lumusot samantalang nagmumuog, gaya ng tawag sa esgrima. Sa kabiglaanang iyon, si Isagani, ay tumugon ng isang matinding salag na waring isang baguhang nagsanggalang : — iNa kayo'y mangagsitupad sa inyong kautangan! — aniya. Si pray Fernandez ay umunat: naging wari'y putok ng kanyon, sa ganang kaniya, ang kasagutan. — iNa kami'y tumupad sa aming kautangan! — ang ulit na nagpakaunat-unat, — kung gay6'y ^hindi kami tumutupad sa aming kautangan? ianong mga kautangan ang itinutungkol ninyo sa amin? — Yaon ding malayang iniatang sa sarili ninyo ng kayo'y pumasok sa kalipunan, at yaong pagkatapos, nang nasa sa loob na kayo, ay ninasang taglayin! Nguni't sa aking pagkanag-aaral na pilipino, ay hindi ko inaakalang ako'y may karapatang sumuri ng inyong inaasal sang-ayon sa inyong mga palatuntunan, sa katolisismo, sa pamahalaan, sa bayang pilipino at sa boong sangkatauhan : mga bagay iyang dapat ninyong linawin sa mga tagapagtatag ninyo, sa Papa, sa pamahalaan, sa boong bayan 6 sa Dios: sa aking pagkanagaaral na pilipino, ay ang kautangan lamang ninyo sa amin ang tangi kong tutukuyin. Ang mga prayle, ang kalahatan, sa pagiging tagasiyayat ng pagtuturo sa bayan bayan, sa mga lalawigan, at ang mga dominiko, sa ganang kanila, sa paglilikom sa kanilang mga kamay ng mga pag-aaral ng kabinataang pilipino, ay tumanggap ng katungkulan, sa harap ng walong angaw-angaw na mamamayan, sa harap ng Espana at sa harap ng sangkatauhan na ating kinasasamahan, na pabutihin sa tuwituwi na ang batang binhi, sa ugali at pangangatawan, upang ilandas siya sa kaniyang kaligayahan, lumikha ng isang bayang marangal, malusog, matalino, mabait, marilag at matapat. At ngayo'y ako naman ang magtatan6ng;'

— 262 — — Gumaganap kami.... — iAh! P. Fernandez, — ang pakli ni Isagani; — kung itututop ninyo ang kamay sa inyong pusd ay makasasagot kayong tumutupad, ngunl't kung itututop ang kamay sa pusd ng inyong kalipunan, sa ibabaw ng puso ng lahat nang mga kalipunang prnyle, ay hindi ninyo masasabi ang gayon ng hindi masisinungalingan ! iAh, Padre Fernandez! kapag nahaharap ako sa isang taong aking minamamahal at iginagalang, ay ibig ko pa ang ako ang sisihin kay sa snmisi, ibig ko pa ang magsanggalang kay sa sumugat. Nguni't yamang pumasok na tayo sa pagpapaliwanagan ay mngpatuloy na tayo hanggang sa wakas! dPapano ang ginagawang pagtupad sa kautnngan ng mga nagsisiyasat ng pagtuturo sa mga bayan bayan? iHinahadlangan ! At ang mga tanging may hawak dito ng mga pagpapaaral, ang mga may ibig na mag-ayos ng png-iisip ng kabataan, na walang ibang makapanghimasok ipapaano ang ginagawang pagtupad sa kanilang katungkulan? Inaawasan hanggang mangyayaring awasan ang mga pagkataho, pinapatay ang lahat ng sulak at sigabo, inaaba ang lahat ng karangalan, tanging nagpapakilos sa kaluluwa, at itinatanim sa amin ang matatandang pagkukuro, ang mga lipas na karunungan, ang mga maling batasan ng katwiran na di kaagpang ng pamumuhay sa pagsulong! iAh! kung ang linalayon ay ang pagpapakain sa mga bilanggo, ang pagbibigay ng kakanin sa mga nagkasala, ay inilalagay ng pamahalaan sa subasta upang matagpuan ang makapagdudulot ng lalong mabuting pagkain, ang hindi papatay ng gutom sa kanila; kapag ang tinutungo ay ang palusugin ang p'ag iisip ng isang boong bayanan, palusugin ang kabataan, ang bahaging lalong mabuti, ang sa huli'y mngiging siyang bayan at siyang lahat, di lamang hindi inilalagay sa subasta ng pamahalaan, kung di pinalalagi ang kapangyarihan doon sa kalipunan na nagpaparangya ng pag-ayaw sa ikatututo, ng pag-ayaw sa anomang pagkakasulong. dAno ang wiwikain natin kung ang nagdadala ng pagkain sa mga bilangguan, matapos na makuha sa pailalim na paraan ang kasunduang pagpapakain, ay bayaang manglambot ang kaniyang mga bilanggo sa kakulangan sa dugo, dahil sa ang ibinibigay na pagkain ay lahat noong lipas at la6s, at

— 263 — pagkatapos ay magdahilang sabihin na hindi nababagay na magkaroon ng mabuting katawan ang mga bilanggo, sapagka't ang mabuting katawan ay nagdudalot ng masasayang kaisipan, sa dahilang ang katuwaan ay nagpapabuti sa tao, at ang tao'y hindi dapat bumuti, sapagka't naaayon sa hangad ng nagpapakain ang magkaroon ng maraming nagkakasala? lAno ang wiwikain natin kung ang pamahalaan at ang nagpapakain ay magkasundo na sa sikolo 6 labindalawang kualta na tinatanggap ng isa, sa bawa't isang may sala, ay tanggapin naman ng isa ang aliw? Kinakagatkagat ni P. Fernandez ang kaniyang mga labi. — Napakatinding sumbong iyan, — ang sabi, — at kayo'y lumalagpa3 sa hangganan ng ating kasunduan. — Hindi, Padre; patuloy akd sa pagtukoy ng ukol sa pagaaral. Ang mga prayle, at hindi ko sinasabing kayong mga prayle, sapagka't hindi ko kayo ibinibilang sa karamihan, ang mga prayle ng lahat ng orden ay naging pawang tagapagdulot ng aming ikatatalino, at sinasabi nila at inihahayag ng walang kahiyahiya, na hindi nararapat na kami'y dumunong, sapagka't balang araw ay hahangann namin ang maging malaya! Ito'y kagaya noong ayaw palusugin ang katawan ng bilanggo upang huwag bumuti at makaalis sa bilangguan. Ang kalayaan, sa tao'y, kagaya ng ikatututo kung sa katalinuhan, at ang pag-ayaw ng prayle na kami'y tumalino ay siyang sanhi ng di namin kasiyahang loob! — Ang karunungan ay ibimbigay lamang doon sa karapatdapat magtamo! — ang pakli ni P. Fernandez, — kung ipagkakaloob sa mga taong walang matibay na puso at mabuting asal ay hahalay lamang. — At dbakit may mga taong walang matibay na puso at mabuting asal? Kinibit ng dominiko ang kaniyang balikat. — Mga kasiraang nasususo nang kasama ng gatas, na nalalangap sa loob ng lipi . . . . iano ang malay ko? — iAh hindi po, P. Fernandez! — ang biglang bulalis ng binata, — hindi ninyo sinuring mabuti ang bagay na pinaguu«apan, hindi niny6 ginawang tanawin ang kailalimilaliman dahil sa pangambang baka mamalas doon ang anino ng inyong mga kakapatid. Kayo ang may kagagawan ng aming anyo. Ang bayang sinisiil ay pinipilit na magtaglay ng ba

— 264 — lat-kayong ngali; yaong pinagkakaitan ng katotohanan ay binibigyan ng kasinungalingan ; ang nagpapakadahas ay gumagawa ng alipin. Walang mabuting aral, ang wika ninyo, kahi't na! kahi't mangyayaring pabulaanan kayo ng mga talaan, sapagka't dito'y hindi nangyayari ang mga pagkakasalang kagaya ng sa maraming bayang nabubulag sa kanilang palalong taguring nangag-aayos ng ugali. Datapwa'y kahi't hindi hangad ang suriin sa ngayon kung ano ang bumubuo ng hilig at sa dahilang natutungod sa kabutihang ugali ang aral na tinanggap, ay sang-ayon ako sa inyo na kami nga'y may kasiraan. iSino ang may sala sa pangyayaring iyan? kayong may tatlong daa't limang pung taong naghahawak ng aming ikatututo 6 kaming umaalinsunod sa lahat ng bagay? Kung makaraan ang tatlong daa't limang pung taon ay walang nayari ang eskultor kundi isang walang ayos na larawan, ay lubhang napakatunggak. — 0 masama ang putik na ginagamit. — Lalo pang tunggak kung gayon, sapagka't alam na masama pala ay hindi iniiwan ang putik at nagpapatuloy sa pag-aaksaya ng panahon . . . . at hindi lamang tunggak, kungdi nagdadaya at nagnanakaw, sa dahilang batid na walang kapararakan ang kaniyang gawa ay ipinagpapatuloy upang tanggapin ang kaupahan .... at hindi lamang tunggak at magnanakaw kung di taksil sapagka't humahadlang na ang lahat ng ibang eskultor ay sumubok ng kanilang kaya upang tingnan kung makakayari ng bagay na may halaga! iKalaitlait na pangingilag ng walang kasapatan! Ang tugon ay napakatindf at naramdaman ni P. Fernandez na siya'y nasilo. Tiningnan si Isagani at namalas niyang malaki', hindi madadaig, namamaibabaw at noon lamang siya naranasan, sa boo niyang kabuhayan, ang pag-aakalang siya'y tinalo ng isang nag-aaral na pi)ipino. Nagsisi siya dahil sa kaniyang pagkakahamon sa pagtatalo, nguni't hulf na. Sa kaniyang kagipitan at sa pagkakalagay sa harap ng gayong dapat katakutang kalaban ay humanap ng mabuting kalasag at pinanghawakan ang pamahalaan. — Ipinapataw ninyo sa amin ang lahat ng kasalanan, sapagka't wala kayong nakikita kundi kaming kalapit, — ang sabing ang boses ay wala nang pagmamataas, — talagang gayon, hindi ko ipinagtataka! kinamumuhian ng bayan ang

— 265 — sundalo 6 ang alguasil na humuhuli sa kaniya at hindi ang hukdm na nag-utos ng paghuli. Kayo at kami'y sumasayaw na lahat ng alinsunod sa lakad ng isang tugtugin: kung itinataas ninyo ang inyong mga paa ng sabay sa amin, ay huwag kami ang sisihin: ang tugtuging nagtatakda ng ating kilos. ilnaakala baga ninyong kaming mga prayle ay walang budhi at ayaw kami sa kabutihan? ilnaakaia baga ninyong hindi namin kayo naaalaala, na hindi namin naaalaala ang aming kautangan, at kami'y kumakain lamang upang mabuhay at nabubuhay upang maghari? iMaanong magkagayon na nga! Nguni't, gaya rin ninyong kami'y sumusunod sa lakad ng tugtugin; kami'y pigipit na pigipit: 6 palayasin ninyo kami 6 kami'y palayasin ng pamahalaan. iAng pamahalaan ay siyang nag-uutos, at sa nakapaguutos ay walang katwiran kundi ang sumunod! — Sa bagay na iyan, kung gayon, ay makukurd — ang sabi ni Isagani na nakangiti ng malungkot, — na hangad ng pamahalaan ang aming ikasasama? — iOh, hindi, hindi iyan ang ibig kong sabihin! Ibig kong sabihin, na may mga paniniwala, may mga palagay at mga kautusan na inilalagda ng mabuti ang layon nguni't mga kasakitsakit ang iniaanak. Ipaliliwanag kong lalong mabuti sa pagbanggit ng isang halimbawa. Upang pigilin ang isarig munting kasamaan, ay naglalagda ng maraming kautusan na nagiging sanhi ng lalo pang maraming kasamaan: eorruptisima in republiea plurimee leges, ang sabi ni Taeito. Upang iwasan ang isang pagdaraya, ay naglalagda ng isang angaw angaw at kalahati na kapasiyahang nagbabawal at nakadudusta, na ang iniaanak kaagad ay ang gisingin ang bayan upang iwasan at linlangi'n ang mga tinurang pagbabawal: upang gawing makasalanan ang isang bayan ay wa. lang mabuting paraan na di gaya ng pag-alinlanganan ang kaniyang kabaitan. Lumagda ng isang kautusan, huwag na rito kundi sa Espana, at tingnan ninyo kundi pag-aaralan ang paraan ng paglinlang sa kaniya, ang gayo'y sapagka't nalimot ng mga gumagawa ng kautusan ang pangyayari na samantalang ipinagkakatagotago ang isang bagay ay lalo namang pinagnanasaang makita. ^Bakit ang masamang gawa at katalasan ay inaaaring malaking sangkap ng bayang kastila gayong wala siyang makakapantay kung sa pagka

— 266 — mabal na tao, sa pagkamapagmataas at sa pagkamahaldika? Sapagka't ang tagalagda namin ng kautusan, sa loob ng lalong mabuting adhika, ay nangag-alinlangan sa kaniyang pagkamahal, sinugatan ang kaniyang kataasan at hinamon ang kaniyang pagkamahaldika ! tilbig ninyong gumawa sa Espana ng isang daanan sa gitna ng mga talamp&s? Kung gayo'y lagyan ninyo doon ng isang babalang magahasa na ipinagbabawal ang magdaan, at iiwan ng bayan, na tumututol sa pagbabawal, ang daanan upang mangunyapi't sa mga bato. Sa araw na ipagbawal sa Espana ang kabaitan, ng isang manggagawa ng kautusan, at ipaganap na sapilitan ang kasamaan, sa kinakukasan ay mabait na lahat ang tao! Huminto ang dominiko, at pagkatapos ay nagpatuloy: — Nguni't masasabi ninyong lumalayo tayo sa salitaan; magbabah'k ako.... Ang masasabi ko upang kayo'y maniwala, ay, na ang kasiraang tinataglay ninyo ay hindi nararapat na ibintang sa amin ni sa pamahalaan; iyan ay nasa sa di wastong pagkakatatag ng aming kapisanan, qui multam probat, nihil probat, na nasasawi sa kahigitan sa pag-iingat, kakulangan sa kailangan at lampas doon sa kalabisan. — Kung kinlkilala ninyo ang mga kasiraang iyan ng inyong kapisanan, — ang tugon ni Isagani, — ibakit nanghihimasok sa pag-aayos ng kapisanan ng iba at hindi ang unahin ay ang sarili muna? — Napapalayo tayo sa ating salitaan, binata: ang kaparaanang pagsang-ayon sa mga bagay na nangyari na ay dapat tanggapin .... — iKahi't na! tinatanggap ko, sapagka't isa ng nangyari at patuloy ako sa pagtatanong: ibakit, kung ang pagkakatatag ng inyong kapisanan ay may kasiraan, ay hindi ninyo palitan 6 kaya/y dinggin man lamang ang tingig ng mga napipinsalaan? — Nalalayo pa rin tayo: ang pinagsasalitaan natin ay kung ano ang nasa ng mga nag-aaral sa mga prayle.... — Sapol sa sandaling ang mga prayle ay nagkakanlong sa likod ng pamahalaan ay ito na ang tutunguhin ng mga nag-aaral. Ang pakli ay makatwiran; sa dakong iyon ay walang lulusutan.

— 267 — — Hindi ako ang pamahalaan at hindi ko masasagutan ang kaniyang mga kilos. iAno ang nasa ng mga nag-aaral na gawin namin, alang-alang sa kanila, sa loob ng hangganang aming kinalalagyan? — Huwag humadlang sa kalayaan ng pag-aaral, kundi tumulong pa nga. Iniling ng dominiko ang ulo. — Kahi't hindi ko tuturan ang sarili kong pagkukurd, iyan ay paghiling sa arning kami'y magpatiwakal, — ang sabi. — Hindi po, kung di bagkus na iba, iyan ay paghinging karm'y paraanin upang huwag kayong masagasa at madurog. — iHm! — ang sabi ni P. Fernandez na huminto at nagisip — Simulan ninyo sa paghingi ng bagay na hindi gayon kabigat, isang bagay na maaaiing itulot ng bawa't isa sa amin na hindi ikasisira ng karangalan at mga karapatang taglay, sapagka't kung mangyayaring tayo'y magkalinaw at mamuhay ng payapa ^ano't magkakagalit, ano't maghihinalaan? — Kung gayon ay tutungo tayo sa pagtukoy sa mga kasanhian .... — Oo, sapagka't kung tatangkim natin ang kinatitirikan ay maiguguho natin ang bahay. — Tunguhin natin ang mga kasanhian kung gayon, iwan natin ang kinalalagyan ng mga batayan ng katwiran; at hindi rin sasabihia ang sarili kong pagkukaro — at dito'y idiniin ng binata ang salita — maghuhumpay ang mga nag-aaral sa kanilang inaayos at mapapawi ang ilang kapaitan kung ang mga nagtuturo ay matututong pagpakitaan sila ng mabuti kay sa ipinakikita hanggang sa ngayon . . . . Ito'y nasa sa inyong mga kamay. — iAn6? — ang tanong ng dominiko — imayroon bagdng anomang daing sa aking inuugali ang mga nag-aaral? — Padre, sa simula pa'y nagkasundo tayong hindi ttitukuyin ni ako ni kayo. Nag-uusap tayo ng pangkalahatan: bukod sa walang napapala ang mga nag-aaral sa mga taong dinadaan sa mga klase, ay madalas pang iwan doon ang bahagi ng kanilang karangalan, kungdi man ang lahat. Kinagat ni P. Fernandez ang kaniyang labi. — Walang pumipilit sa kanilang mag-aral; ang mga bukirin ay hindi natatamnan — ang matigas na sagot. — Oo, may bagay na pumipilit sa kanilang mag-aral, —

— 268 — ang tugoD, na gayon din ang ' ayos ni Isagnni, na pinakaharapharap ang dominiko. — Bukod sa katungkulan ng bawa't isa na hanapin ang kaniyang ikawawasto, ay may isang likas na nasa ang tao na patalasin ang kaniyang pag-iisip, pagnanasang laldng masidhi dito sa 'dahilang lubbang pinipigil; at ang nagbibigay ng kaniyang salapi at buhay sa pamahalaan av may karapatang hingin dito na bigyan siya ng liwanag upang kitaing lalong mabuti ang kaniyang salapi at maingatang lalo ang kaniyang buhay. Opd, Padre; may bagay na pumipilit sa kanila, at ang bagay na iyan ay ang pamahalaan din, kayo ring kumukutyang walang habag sa indio na hindi nag-aral at ipinagkakait ang kanilang karapatan, sa pananangan sa sanhing sila'y mangmang. IHinuhubaran ninyo sila at pagkatapos ay kinukutya ang kanilang ikahihiya! Si P. Fernandez ay hindi sumagot: nagpatuloy sa pagyayao't dito, nguni't hindi mapalagay na waring nagugulumihanan. — iSinasabi ninyong ang mga bukirin ay hindi natatamnan! — ang patuloy ni Isagani na iba na ang ayos, makaraan ang isang sandaling pananahimik — huwag tayong pumasok ngayon sa pagsuii ng kadahilanan, sapagka't mapapalayo tayo sa pinag-uusapan ; nguni't kayo P. Fernandez, kayo, guro, kayo, taong may karunungan, ibig ninyo ang isang bayan ng mga manananim, ng mga magsasaka! ^Sa ganang inyo baga'y ang pagkamangsasaka na lamang ang kalagayang lalong wastong maaabot ng tao sa kaniyang pagsulong?

— 269 — — Siya nga, — ang sabi ni Isagani na malungkot ang ngiti, — imagpauna kami sa dahilang nasa dako namin ang kasiraan! Taho ninyong lubos kung ano ang maaantay ng isang tinutumang humarap sa isang guro: kayo na, na taglay ang boong pag-ibig sa katwiran, ang boong kagandahang loob, ay nagkakahirap kayo sa pagpipigil ng tinuturan ko ang mapapait na katotohanan, ikayong kayo na, P. Fernandez!

— 270 — — iAng binatang iyan ay sasama at makasisira sa atin! Dapat mapag-alamang ang mga pagkukurdng iyan ay hindi dito natutuhan! Hindi nangagbulaan ang mga hesuita, hindi: ang Dioa ang tanging nagkakaloob ng mga pagkukurdng iydn. sa tulong Dg Kalikasan. XXVIII TATAKUT Nagmg parang manghuhula si Ben-Zayb nang patunayan sa kaniyang pamahayagan, ng mga nakaraang araw, na ang pag-papaaral ay masama, lubhang makasasama sa Kapuluang Pilipinas: ngayon, sa harap ng mga nangyari niyong araw ng biernes ng mga paskin, ay nangakak ang manunulat at inaawit ang kaniyang pagtatagumpay, at pinapangliit at nilito ang kaniy^ng kalabang si Horatius na nangahas na kutyam siya sa tudling ng Piroteenia sa ganitong paraan: Sa aniing kapamahayagang El Grito-. "Ang pagpapaaral ay masama, lubhang makasasama sa Pilipinas!" Nalinawan na namin. Malaon nang inaakala nang ei Grito na kinakatawan niya ang bayang pilipino; ergo gaya nang wiwikain ni Fray Ibanez, kung marunong nang latin. Nguni't si Fray Ibanez ay nagiging musulman kapag sumusulat, at alam natin kung papano ang ginagawa nang manga musulman sa pagpapaaral. Testiga, gaya nang sabi nang isang maalindog na predieador, ang aklatan sa Alejandria! Ngayon ay may katwiran siya, si Ben-Zayb! iSa siya ang tanging nag-iisip sa Piiipinas, ang tanging nakahuhula ng mga mangyayari! Kaya nga, ang balitang nakakuha ng mga pasking masasagwa ang sinasabi sa mga pinto ng Universidad, ay hindi lamang nakapag-alis ng gutom sa marami at nakasira ng tiyan sa iba, kundi nakapagpagulo rin sa mga mahinahong insik, na hindi nakapangahas na maupo sa kanilang mga

— 271 — tindahan na nakataas ang isang paa na gaya ng kaugalian, sa takot na baka sila gahulm sa pag-uunat upang tumakbo. Nang ika labing-isa ng umaga, kahi't na patuloy ang araw sa kaniyang iakad at ang Marilag, ang Oapitan General, ay hindi lumalabas na nangunguna sa kaniyang mga mapagwaging kabig, ay naglalo pa mandin ang ligalig: ang mga prayleng laging pumaparoon sa tindahan ni Quiroga ay hindi nangasisipot at ang bagay na it6'y nagsasabing may mga kakilakilabot na mangyayari. Kung ang araw ay parisukat sana ng sumilang at ang mga Kristo ay mga nakapantalon, ay hindi marahil makabakla kay Quiroga na di gaya noon: inari niyang kampo marahil ang araw at ang mga santong larawan ay mga manglalaro ng chapdiqni na nangahubaran : nguni't iang hindi pagsipot ng mga prayle na nataon pa naman sa pagtanggap niya ng mga bagong bagay! Sa bilin ng isang provincial na kaibigan niya, ay ipinagbawal ni Quiroga sa kaniyang mga bahay na pinaglalaman ng liampo at ehapdiki ang pagpasok ng sino mang indio na hindi dating kilala; ang magiging konsul ng insik ay nangangambang baka nakawin ang salaping ipinatatalo roon ng mga mahihirap. Matapos na maihanda ang kaniyang tindahan na mangyayaring biglang ilapat ang mga pinto sa isang sandali, ay napaabay sa isang bantay na veterana, sa maikling pag-itan ng bahay ni Simoun sa kaniyang bahay^ Inakala ni Quiroga na iyon ang sandaling laldng kapit upang gamitin ang mga baril at punglo na nasa kaniyang imbakan, alinsunod sa paraang sinabi sa kaniya ng manghihiyas: maaasahang sa mga araw na susundd ay ipag-uutos ang paghalughog sa mga bahaybahay at sa gayo'y gaano ang mabibilanggo, gaano ang taong sa katakutan ay hindi ibibigay ang lahat ng naiimpok! Yaon ang paraan ng mga dating earabinero, na nagsusulot sa mga silong ng bahay ng mga tabako at dahong ipinagbabawal, pagkatapos ay magpapakunwaring manghahalughog at pipilitin ang kahabaghabag na may bahay na sumuhol 6 magmulta! Ang kaibhan nga lamang ay sa dahilang lalong naaayos ang paraan, at sa dahilang hindi na pigil ang tabako ay ang mga armds na bawal naman ang ginagamit sa ngay6nl Nguni't si Simoun ay ayaw makipagkita sa kanino man at ipinasabi kay insik Quiroga na bayaan sa pagkakalagay

— 272 — ang mga bagay na iyon, kaya't tinungo ng insik si D. Custodio upang itanong kung nararapat 6 hindi nararapat balutihan ang kaniyang tindahan, nguni't si D. Custodio man ay ayaw ring tumanggap ng dalaw: kasalukuyang pinag-aaralan ang isang munakalang ukol sa pagtatanggol, sakaling siya'y makubkob ng kalaban. Naalaala si Ben-Zayb upang hingan ng balita; nguni't nang matagpuang nakabaluti mula sa ulo hanggang paa at dalawang rebolber ang ginagamit na pabigat sa mga papel ay dalidaling nagpaalam si Quiroga at umuwi sa kaniyang bahay, at nahigang dinahilan na masama daw ang kaniyang katawan. Nang ika apat ng hapon ay hindi na mga paskin lamang ang sang-usap-usapan. Umalingawngaw na ang mga nag-aaral at ang mga taga bundok S. Mateo ay nangagkakaalam; pinatitibayang pinagsumpaanan sa isang magpapansit na biglang lulusubin ang Maynila; nabanggit ang mga pangdigmang dagat ng mga aleman, na nasa sa labas ng dagat Maynila, na tutulong sa kilusan; isang pulutong na kabinataan ang umano'y tumungo sa Malakanyang upang humandog sa General, na ang dinahilan ay ang pagtutol sa kagagawan at ang kanilang pagkamakakastila, nguni't ipinapiit na lahat sapagka't nakitang mga batbat ng sandata, Iniligtas rig kalawingi ang General, na pinigil na matanggap ya6ng mga batangbata pa'y taksil na,' dahil sa noon ay nakikipag-usap sa mga Provincial, sa Vice Reetor at kay P. Irene, na kinatawan ni P. Salvi. May katunayan ang mga alingawngaw na ito kung paniniwalaan natin si P. Irene, na dumalaw ng hapong iyon kay kapitang Tiago. Alinsunod sa kaniya, ay may mga taong nag-uudyok sa Capitan General na samantalahin ang pangyayaring yaon upang takutin at bigyan na ng isang mabuting aral ang mga binatang pilibustero. — Barilin ang ilan — anang isa — mga dalaw&ng pu't apat na makabago na ipadalang agad sa tatapunan at sa gitna ng katahimikan ng gabl, ay makaaapula na ng lubusan sa sigabo ng kalooban ng mga walang kasiyahang loob! — Huwag, — ang tugon ng isang may mabuting pusd, — sukat nang ang mga kawal ay palibutin sa mga lansangan, ang batallon ng mga kabayuhan sa halimbawa, na mga bunot ang sable; sukat nang kaladkarin ang ilang kanyon....

- 273 — sukat na iyon! Ang bayan ay napakamatatakuti'n at ang lahat ay mangagsisipasok sa kanikanilang bahay. — Huwag, huwag, — ang palagay ng isa, — ito ang panahong kapit upang pawiin ang kalaban ; hindi sukat ang ma* ngagsipasok sa kanilang pamamahay, kailangang palabasin, na gaya ng masasamang singaw, sa pamagitan ng mga parapit. Kung hindi mangakapangahas na gumawa ng gulo, ay dapat na sila'y udyukan sa tulong ng mga sugdng hahamon.... Inaakala kong ang nararapat ay ihanda ang mga kawal at magkunwaring nagpapabaya at nagwawalang bahala, upang mangagsitapang at pangyayari ng anomang kaguluhan ay piyapisin na nang boong tindi! — Ang layon ay siyang nagbibigay katuturan sa mga paraan, — ang sabi ng isa pa, — ang layon natin ay ang ating banal na Relihion at ang katibayan ng Inang bayan. Ihayag ang estado de sitio, at sa anomang munting kaguluhan ay paghulihin ang mga mayayaman at mga marurunong . . . . at linisin ang bayan! - Kung hindi ako dumating sa panahon upang pagpayuhan ng pagdadahandahan — ang dungtong ni P. Irene, na ang hinarap ay si kapitang Tiago, — ay tiyak nang umaagos ngayon ang dugo sa mga lansangan. Ang naaalaala ko ay kayo, kapitan.... Ang pangkat ng mga masisidhi ay walang napalang gaano sa General, kaya't nanganghihinayang dahil sa pagkawala ni Simoun.... iAh! kung hindi nagkasaklt si Simoun .... Ang pagkahuli kay Basilio at ang paghalughog na ginawa pagkatapos sa kaniyang mga aklat at mga papel, ay nakapagpalubhang lalo kay kapitang Tiago. Ngayo'y dinagdagan pa ni P, Irene ang kaniyang sindak sa pagsasalaysay ng mga bagay na nakapangingilabot. Ang kahabaghabag ay pinasukan ng isang matinding pagkatakot na nahalata muna dahil sa isang mahinang panginginig, na untiunting lumalakas hanggang sa siya'y hindi na nakapangusap. Nangakadilat ang mga mata, pawisan ang noo, pumigil sa bisig ni P, Irene, nagtangkang bumangon; nguni't hindi mangyari at matapos na makaungol ng makalawa ay biglang bumagsak sa ibabaw ng unan. Nangakadilat ang mata ni kapitang Tiago at sumasago ang laway: patay na. Sa pagkasindak ni P, Irene ay tumakbo, nguni't sa dahilang kumapit sa kaniya ang patay 18

— 274 — ay nakaladkad niya at napaalis sa hihigan sa kaniyang pagtakas, at naiwan sa gitna ng siKd. Nang kinagabihan ay umabot na sa lalong sidhi ang katakutan. May ilang pangyayari na nag-udyok sa mga matatakutm sa paniniwalang mayroong mga sugdng nanghahamon. Dahil sa isang binyagan, ay naghagis ng kaunting kualta sa mga bata at sukat nang maasahan na nagkaroon ng kaunting kaguluhan sa pinto ng simbahan. Nataon namang naparaan doon ang isang mabalasik na militar, na may iniisip mandi'n, na inakalang ang kaguluhan ay is& nang pagsalakay ng mga pilibustero, kaya't piniyapis ng sable ang mga bata, pumasok sa simbahan, at kung hindi nagkasalasalabid sa tabing na nakasabit sa eoro ay pinagpupugutan sana ng ulo ang lahat ng naroon. Makita ang gayon ng mga matatakutin at magpanakbuhang ipinamamalita na ang himagsikan ay magsisimula na, ay bagay na nangyari sa isang sandali. Daglidagling nagsarahan ang mga pinto ng mangilan-ngilang tindang naiiwang bukas, may mga insik na nakaiwan sa labas ng mga piesa ng kayo, at hindi kakaunting babai ang nawalan ng sinelas dahil sa pagtakb6 sa mga lansangan. Salamat na lamang at lisa ang nasugatan at ilan ang nasaktan, na isa na nga sa kanila ang militar nang masubasob dahil sa pakikipagtunggali sa tabing na may amdy balabal ng pilibusterismo . Ang gayong kabayanihan ay nagbigay sa kaniya ng kabunyian, at isang kabunyiang malinis, na Ihari na ngang ang lahat ng kabantugan ay makuha sa gayong paraan! ang mga ina'y hindi na lubhang iiyak at lalo pa sanang marami ang tao sa mundo! Sa isang arrabal ay nakakita, ang mga naninirahan doon, ng dalawa kataong nagbabaon ng armas sa silong ng isang bahny na tabla. Nagulo ang nayon; tinangka ng mga naninirahan na habulin ang dalawang taong iyon na hindi kilala upang patayin at iharap sa mga may kapangyarihan, nguni't einawata sila ng isang kapit-bahay at sinabing sukat na ang iharap sa tribunal ang sanhi ng kasalanan. Saka ang mga armas naman ay matatandang barll na tiyak na makasusugat sa magtangkang gumamit noon . — iSiya! — ang sabi ng isdng matapang — kung ibig na tayo'y manghimagsik ay isulong!

— 275 — Nguni't ang matapang ay nilambanog ng palo at suntok, pinagkukurot ng mga babai na waiing siya ang may ari ng mga baril. Sa Ermita ay laldng mahigpit ang nangyari, kahi't hindi lubhang nabalita, gayong nagkaroon pa ng putukan. Isang kawaning napakamaingat na nagbaluting mabuti ay nakakita, nang magtatakipsilim, ng isang bulto sa kalapit ng kaniyang bahay; inakala na niyang buongbuo na yaon ay isang nag-aaral, kaya't pinaputukan ng dalawang putok ng rebolber, Nang makita ang bulto pagkatapos ay isa palang beterana, kaya't inilibing at, pax Ohristi! Mutis! Sa Dulungbayan ay umugon din ang ilang putok na ang napatay ay isang kaawanwang matandang bingi na hindi nakadingig sa quien vive ng bantay, at isang baboy na nakadingig nguni't hindi sumagot ng Espana. Ang matanda'y hindi nailiWng kaagad sapagka't walang maibayad sa simbahan, at ang baboy ay pinagkainanan. ♦ Sa loob ng Maynila, sa isang tindahan ng matamis na kalapit ng Unibersidad, na laging dinadayo ng mga nag-aaral, ay pinag-uusapan ang mga pagkakahulihan, sa ganitong ayos: — iYa eogi ba eon Tadeo? — ang tanong ng babaing may ari ng tindahan. — Aba, nora, — ang sagot ng isang nag aaral na natitira sa Parian, — pusilau ya! — iPusilau! INaku! No pa ta paga eonmigo su deuda. — iAy! no jabla vos puelte, nora, baka pa de queda vos eompliee. iYa quema yo nga el libro que ya dale prestau eonmigo! iBaka pa de riquisa y de eneontra! ianda vos listo, nora! — ^Ya queda diee preso Isagani? — Loeo-loeo tambien aquel Isagani, — ang sabing namumuhi ng nag-aaral; — no sana de cogf eon ele, ta anda pa presenta! iOh, bueno nga, que topa rayo eon ele! iSiguro pusilau! Kinibit ng babai ang balikat. — iConmigo no ta debe nada! ^Y eosa de iase Paulita? — No di falta novio, nora. Siguro de llora un poeo, luego de easa eon un espanol. Ang gabing iyon ay naging isa sa mga lalong malulungkot. Sa mga bahaybahay ay nagdadasal ng rosario at may mga maawai'ng babaing nagpapatungkol na ng maha

— 276 — habang pndrenuestro at mga requiem sa kaltiluwa ng mga kamag-anak nila't kaibigan. Ika walo pa lamang ng gabi'y bahagya nang makakita ng mangisangisang naglalakad ; maminsan minsan ay nakakadingig ng takbo ng isang kabayo na ang tagiliran ay napapalong malakas ng 'isang sable, pagkatapos ay pasuwit ng mga tanod, mga sasakyang matutulin ang takbo na waring hinahabol ng kawan ng mga pilibustero. Gayon man, hindi sa lahat ng pook ay naghahari ang pangamba. Sa plateriang tinitirahan ni Plaeido Penitente ay pinaguusapan din ang mga pangyayari at pinagtatalunan nang may kaunting laya. — iHindi ako naniniwala sa mga paskin! — ang sabi ng isang manggagawang payat at tuyo na sa kagagamit ng tsukoy: — sa ganang akin, ay kagagawan iyan ni P. Salvi! — iEhem, ehem! — ang ubo ng maestro platero na, sa pangingilag na panganlang duwag, ay hindi makapangahas na putlin ang pag-uusap. Ang kaawaawang tao'y nag-uuubo na lamang, kikindatan ang manggagawa at titingin sa daan, na waring ibig sabihin na: — IBaka tayo masubukan! — i Dahil sa opereta! — ang patuloy ng manggagawa. — iOho, — ang bulalas ng isang mukhang tanga; — sinasabi ko na nga! Kaya't . . . . — iHm! — ang tugon ng isang tagasulat na may anyong pagkahabag, — ang ukol sa mga paskin ay totoo, Ohiehoy, nguni't ipaliliwanag ko sa iyo! At idinugtong na ang tingig ay matalinghaga: — iYaon ay isang kagagawan ni insik Quiroga! — iEhem, ehem! — ang ulit na ubo ng maestro na inilipat sa kabiiang pisngi' ang sapa ng hitsong nasa bibig. — iPaniwalaan mo ako, Ohiehoy, kagagawan ni insik Quiroga iyan! Nadingig • ko sa aking pinapasukan. — iNaku, siguro nga! — ang bulalas ng tanga, na agad nang naniwala. — Si Quiroga — ang patuloy ng tagasulat, — ay may isang daang libong pisong pilak mehikano, sa bahia. ^Papano ang pagpapasok? Hindi maliwag; ginawa ang mga paskin, na sinamantala ang usap ng mga nag-aaral, at samantalang ang lahat ng tao'y nagugulo, ipum! pinadulasan ang mga kawani at nakaraan ang mga kaha!

- 277 — — iSiya nga, siya nga! — ang bulalas ng mapaniwalam na sumuntok sa ibabaw ng dulang. — iSiya nga! Kaya pala si insik Quiroga iKaya! At napahinto dahil sa hindi maalaman kung ano ang sasabihing ukol kay insik Quiroga. — iAt tayo ang magbabayad ng kanilang kagagawan? — ang tanong ni Chichoy na nagagalit. — iEhem, ehem, ehhhem! — ang ubo ng platero na nakadingi'g ng lumalapit na yabag sa daan. Tunay nga, ang mga yabag ay lumalapit at nangagsihinto ang nanga sa loob ng plateria. — Si San Paseual Bailon ay isang dakilang banal, — ang sabing malakas na pakunwaring nagbabanalbanalan ang platero, na kinindatan ang iba; — si San Paseual Bailon.... Nang sandaling iyon ay dumungaw ang mukha ni Plaeido Penitente, na kasama ang manggagawa ng kastillo na ating nakitang tumanggap ng utos kay SimOun. Linibid ng lahat ang mga bagong dating at tinanong ng mga balibalita. — Hindi ko nakausap ang mga bilanggo — ang tugon ni Plaeido, — may mga tatlong pu! — iMangagsihanda kayo! — ang dugtong ng magkakastillo na nakipagsulyapan ng may kahulugan kay Plaeido, — sinasabing sa gabing ito'y magkakaroon ng katakot-takot na pugutan — ^Ha? iLintlk! — ang bulalas ni Chichoy, na lumingap ng sandata, nguni't nang walang makita, ay sinunggaban ang kaniyang tsukoy. Ang maestro ay umupo; ang kaniyang mga paa'y nangangalog. Nakinikinita nang mapaniwalain na ang ulo niya'y pugot, at umiiyak na dahil sa mangyayari sa kaniyang kaanak. — iShe! — ang sabi ng taga-sulat; — ihindi magkakaroon ng pugutan! Ang taga udyok ng — at humudyat ng may kahulugan — ay salamat at may sakit. — iSi Simoun! — iEhem, ehem, ehhhem! . Si Plaeido at ang magkakastillo ay muling nagtinginan. — Kung iyan ay hindi nagkasakit . . . . — Ay gagawa ng isang wari'y himagsikan! — ang dugtong na pawalang bahala ng magkakastillo, samantalang idinuduldol

— 278 — ang isang sigarilyo sa itaas ng tubo ng kinke — at ian6 ang gagawin natin kung gayon? — Totohanin na, sapagka't yamang pupugutan na rin lamang tayo Ang malakas na ub6ng sumasal sa platero ay nakapigil na madingi'g ang karugt6ng ng salita. Marahil ay kakilakilabot na bagay ang pinagsabi ni Chichoy, sapagka't umanyong mamamatay at ang rnukha'y anyong hapon na papatay ng tao. — Ang sabihin ninyo'y nagpapakunwaring may sakit sapagka't natatakot na lumabas! Kapagn&kita ko siya.... Muling sinasal ng matinding ubo ang maestro at natuluyan nang pamanhikan ang lahat na mangag-uwian. — Gayon man ay humanda kayo, humanda kayo, — ang sabi ng magkakastillo— Kung pipilitin tayo sa pumatay 6 mamatay .... Isa pang ubo ang sumasal sa kaawaawang may pagawaan at ang mga manggagawa ay nangag-uwian sa kanlkanilang bahay na may dalang pamukpok, bandili at iba pang kasangkapang maipang-iiwa 6 maipamamalo, at humandang ipaglabang mabuti ang kanilang buhay. Si Plaeido at ang manggagawa ng kastillo ay muling nagsialis. — iPag-iingat, pag-iingat! — ang bilin ng maestro na ang tingig ay waring sa umiiyak. — iKayo na lamang ang bahala sa aking balo at mga mauulilang anak! — ang samo ng mapaniwalain na ang tingig ay lalo pa manding basag. Nakikinikinita na ng kahabaghabag na sa katawan niya'y lusutlusutan ang punlo at nalilibing na siya. Nang gabing yaon ay pinalitan ng mga artillerong kastila ang mga tanod sa mga pinto ng loob ng Maynila, at nang kinabukasan, ng dfimudungaw na ang mga unang liwanag, si Ben-Zayb, na nangahas na maglakad upang tingnan ang kalagayan ng mga kuta, ay nakatagpo sa glaeis na malapit sa Luneta ng bangkay ng isang india na magdadalaga, na, halos hubad at nakabulagta roong nag-iis^. Si Ben-Zayb ay nalunusan at matapos na matangki ng kaniyang tungkod ang patay at makatingin ng tungo sa mga pinto, ay ipinatuloy ang kaniyang lakad, na iniisip na gumawa ng isang mapanimdim na kabuhayan dahil sa pangyayaring yaon. Gayon

— 279 — man, ni isang paliiwatig man lamang ay walang lumabas sa mga pahayagan sa mga araw na sumusunod, na ang inatupag ay ang mga pagkakadapa't pagkakadupilas na gawa ng mga balat ng saging, at, sa dahilang walang maibalita, si Ben-Zayb man ay nagpakaluritlurit sa pagsasalaysay ng isang dumaang bagyo sa Amerika, na sumira sa mga bayan at nakamatay ng mahigit sa dalawang libo katao. Kasama ng ilang pasaring ay sinabi niyang: "Ang pagkamahabagin, na lalong buhay sa manga bayang katoliko kay sa ibang bayan, at ang alaala Niyong sa udyok din noon ay naghirap dahil sa sangkatauhan, sa amin ay nagpakilos (sie) sa pagkahabag sa manga kasawian nang ating kapuwa at idalangin upang sa lupaing ito, na salantangsalanta sa manga bagyo, ay huwag maulit ang manga kasakitsakit na pangyayaring napagmasdan nang manga naninirahan sa Estados Unidos. Hindi pinaraan ni Horatius ang pagkakataon at hindi rin tinukoy ang mga patay, ni ang kaawaawang indiang inutas, ni ang mga kapaslangan, ay sinagot si Ben-Zayb sa kaniyang Piroteenia ng: "Matapos ang gayong karaming pagkahabag at paglingap sa katauhan, si Fray Ibanez, itong, si Ben-Zayb, ay nanira sa pagdalaiiging patungkol sa Pilipinas. Sguni't maaaninawan ang gayon. Sapagka't hindi siya katoliko at ang pagkamahabagin ay lalong buhay, at ibp." XXIX MANGA HULING SALITANG UKOL KAY KAPITANG TIAGO Talis vita rinis ita. Si kabisang Tiago ay nagkaroon ng mabuting hangga, ito nga, nagkaroon ng mainam na libing. Tunay nga na ipinaalaala kay P. Irene ng kura sa parroquia na si kapitang Tiago ay namatay nang hindi nagkukumpisal, nguni't ang mabuting pari, samantalang nakangiti nang palibak, ay hinimas ang kaniyang ilong at sumagot na: — Bah iako ba naman ang paglalakuan! kung ating ipagkakait ang exequias sa mga namamatay ng hindi nagkukumpisal, ay malilimutan natin ang De profundis! Ang mga kahigpitang iyan, gaya ng inyong pagkabatid na mabuti,

— 280 — ay pinaiiral lamang kapag ang hindi nakapagkumpisal ay walang ibabayad, nguni't ikay kapitang Tiago iBah! kung sampu ng mga insik na hindi binyagan ay inilibing ninyo ng may misa de requiem! Si P. Irene ang inihalal ni kapitang Tiago na kaniyang albaeea at gaganap ng kaniyang mga habilin, at iniiwan ang bahagi ng kaniyang kayamanan sa Sta. Clara, ang bahagi ay sa Papa, sa Arsobispo, sa mga Corporaciones, at nag-iwan ng dalawang pung piso upang ipagbayad ng matrieula ng mga nag-aaral na maralita. Ang huh'ng habiling ito'y ipinatala sa udyok ni P. Irene dahil sa pagkamapag-ampon nito sa kabataang masipag sa pag-aaral. Pinawalang bisa ni kapitang Tiago ang pamanang dalawang pu't limang piso na iniiwan niya kay Basilio, dahil sa masamang inugali ng binata nang mga hulinS araw, nguni't pinairal din ni P. Irene ang habilin at sinabing kukunin niya ang halagang iy6n at dadalhin ng kaniyang bulsa at ng kaniyang budhi. Sa bahay ng namatay na dinaluhan kindbukasan ng mga dating kakilala at mga kaibigan, ay pinag-uusapang matikabo ang isang himala. Sinasabing noong oras nang paghihingalo ay napakita sa mga mongha ang kaluluwa ni kapitang Tiago na libid ng maningning na liwanag. Iniligtas ng Dios ang kaluluwa, dahil sa karamihan ng pamisang ipinagawa at sa mga pamanang iniwan sa mga simbahan. Ang balita'y pinag-uusapan, inilalarawan, nagkakaroon ng ayos at walang* isa mang. nag-aalinlangan sa bagay na iyon. Isinasaysay ang suot ni kapitang Tiago, na gaya ng mahihinala, ay ang prak, ang pisngi'y nakaumbok dahil sa sapa ng hitso, hindi nalimot ang kuakong panghitit ng apian at ang manok na sasabungin. Ang saeristdn mayor na kalahok s^a umpukan ay nagpapatotoong walang kapingaspingas sa tulong ng tangong ulo, at iniisip na, pagkamat£y niya, ay pakikita namang dala ang tasa ng tahung puti, sapagka't, kung wala ang pang-agahang iyon, ay hindi niya maunawa ang kaligayahan ni sa langit ni sa lupa. Tungkol sa bagay na ito, at dahil sa hindi mapag-usapan ang mga nangyari ng kinahapunan at sa dahilang mayroon doong mga tahor, ay maiinam na hakahaka ang nAbabangglt, pinagkukurokuro kung hahamunin 6 hindi ni kapitang Tiago si S. Pedro upang sila'y magdaos ng isang soltada, kung magpupustahan, kung

— 281 — ang mga manok ay pawang walang pagkamatay, kung hindi tatalaban ng iwa, at kung mangyari ang gay6n, ay sino kaya ang magiging senteneiador , sino ang mananalo, at ibp., mga pagtatalong kinalulugdan ng mga nagtatatag ng karunungan, mga paghahaka, mga paraang nababatay sa isang aklat na inaakalang walang kamalian, na ipinahayag ng Dios sa kaniyang kabig 6 nauukol sa batayang nagiging kautusan. Bumabanggit pa ng mga bahagi ng nobena, ng mga aklat na ukol sa mga kababalaghan, sabi ng mga kura, kalagayan ng langit at iba pang mga bagaybagay na ukol din doon. Si T). Primitivo, ang pilosopo, ay galak na galak sa pagtutukoy niya ng mga haka ng mga teologo. — Sapagka't ang sinoman sa kanila'y hindi mangyayaring matatalo, — ang sabing may lubds na pagkataho; — ang pagkatalo'y nagbibigay ng sama ng loob at sa kalangitan ay hindi mangyayaring magkaroon ng samaan ng loob. — Nguni't ang isa'y sapilitang mananalo, — ang pakli ng tahur na si Aristorenas, — ang inam ay nasa pananalo! — Kapuwa mananalo! Iyong kapuwa mananalo ay hindi matanggap ni Martin Aristorenas, siya, na ang boong buhay ay dinaan sa sabungan at kailan ma'y kaniyang nakita na ang isang manok ay nananalo at ang isa'y natatalo: kung bag& man ay magtabla na lamang ang nangyayari. Walang nahita si D. Primitivo sa kalalatin, si Martin Aristorenas ay nag-iiiling, gayong ang latin ni D. Primitivo ay madaling mawatasan; sinasabi niyang: an gullus talisainus, aeuto tari armatus, an gallus beati Petri bulikus sasabungus sit at ibp., hanggang sa ginamit na tuloy ang pangangatwiran nang marami kung ibig magpatigil at magpapanalig. — Magkakasala ka, kaibigang Martin, mahuhulog ka sa isang erehia! Cave ne eadas! Hindi na ako makikipagmonte sa iyo! iHindi na tayo magkakabakas! Hindi mo pinananaligan ang kapangyarihan ng Dios, peeeatum mortalel Hindi mo pinaniniwalaan ang katunayan ng Santisima Trinidad: ang tatlo ay isa at ang isa ay tatlo! IDahandahan ka! jHindi mo pinaniniwalaan wari na ang dalawang katawan, dalawang pag-iisip at dalawang kalooban ay mangyayaring magkaroon ng iisang alaala lamang! IDahandahan ka! Quicumque non erederit, anaihema sitl

— 282 — Si Martin Aristorenas ay nangunting namumutla't nanginginig, at si insik Quiroga na nakadingig na buo sa pangangatwiran, ay dinulutan ng boong galang ang pilosopo ng isang mabuting tabako at tinan6ng ng masuyo: — Sigulo, puele akieng kontalata itong aliendo sabong sa Kilisto, ha? Pag ako pagtaylo, akieng kontalatista, ha? Sa ibang pulutong ang lalong mahabang salitaan ay ukol sa patay; ang pinagtatalunan ay ang danrrit na isusuot sa bangkay. Ipinalagay ni kapitang Tinong na damit pransiskano ang isuot; mayroon pa naman siyang isa, luma, sirasira at takpi takpi, mainam na kasangkapan na, alinsunod sa patunay ng prayle na pinaglimusan niya sa halagang tatlong pu t anim na piso, nakapagliligtas sa bangkay sa apoy ng inpierno, at nagsalaysay ng makapagpapatibay na mga banai na pangyayaring hango sa mga aklat na ikinakalat ng mga kura. Kahi't pinakamamahal ni kapitang Tinong ang labing iyon, ay laan siyang ipagkaloob sa kaniyang matalik na kaibigang hindi niya nadalaw sa boong pagkakasakit. Nguni't ipinakli ng isang sastre na yamang nakita ng mga mongha si kapitang Tiago na naka prak na umaakyat sa langit, ay dapat suotan ng prak at hindi kailangan ang mga pananggol at mga kasuutang hindi tatagusan: nagpaprak kung tuniutungo sa isang sayawan, sa isang pista, at hindi maaasahang hindi gayon din ang matatagpuan niya sa kaitaasan . . . at itingnan! nagkdtaon pa namang mayroon siyang isang yari, na maibibigay niya sa halagang tatlong pu't dalawang piso, apat na piso ang kamurahan kay sa abitong pransiskano, sapagka't ayaw niyang pagtubuan si kapitang Tiago: naging suki niya noong buhay at ngayon ay magiging pintakasi niya sa kalangitan! Nguni't si P. Irene na albasea at siyang magpapatupad sa nauutos sa testamento ay sumalansang sa dalawang palagay at ipinag-utos na bihisan ang bangkay ng alin man sa matatanda niyang damit, at sinabing na taglay ang anyong pagkabanal, na hindi tinitingnan ng Dios ang bihis. Ang mga exequias nga ay ginawa ng boong dingal. Nagkaroon ng responso sa bahay, sa daan, tatlong prayle ang gumawa na waring ang lisa'y hindi makakaya sa kaluluwang yaon, ginawang lahat ng rito at mga eeremonias na magagawa, at nabalitang gumawa pa ng iba, nagkaro6n ng extra

— 283 — na gaya sa mga tanging palabas dulaang ukol sa kapakinabangan ng isang tao. Yaon ang naging kaigaigaya: maraming kamanyang ang sinunog, maraming awit sa wikang latin, nag-aksaya ng maraming agna bendita; alangalang sa kaniyang kaibigan ay inawit ni P. Irene, sa eoro, ang Dies iree na ang boses ay pahumal; at sumakit ang ulo ng mga nalalapit dahil sa katutugtog ng plegaria. Si aling Patroeino, ang dating katunggali ni kapitang Tiago sa pagkamasambahin, ay tunay na tunay na nagna. sang mamatay naman sa kinabukasan upang makapagpagawa ng mga exequias na lalo pang malaki kay sa roon. Ang maawaing matanda'y hindi makatiis, na iyong inaakala niyang talong talo na niya ay magbangon ng boong karangalan, sa pagkamatay. Oo ninanasang mamatay siya at waring nadidingig na niya ang mga pabulalas ng mga taong . nanonood ng responso, na nagsasabing: — ilto ang libing! ganiyan ang marunong mamatay, aling Patroeinio. XXX HULI Ang pagkamatay ni kapitang Tiago at ang pagkakahuli kay Basilio ay napag-alaman kaagad sa lalawigan, at alangalang sa ikadadangal ng mga mapapayapang taga San Diego ay sasabihin naming dinamdam pa nang higit ang huli at siya lamang halos ang napag-usapan. At gaya ng rnaaantay, ang balita'y nagkaroon ng iba't ibang ayos, may nagbigay ng mga pangyayaring malungkot, kakilakilabot, ipinaliwanag ang hindi nalilinawan, ang mga patlang ay pinunan ng mga hakahaka, ang mga ito'y naging parang tunay na nangyari at ang multong sumipot sa gayon ay nakatakot na, sampu sa mga tunay na may likha. Sa bayan ng Tiani ay nabalita na batang bata na sa kaniya ang mapatapon at marahil ay patayin sa paglalakbay na tungo sa tatapunan. Ang mga matatakutin at mapaghinala ng masama ay hindi pa nasisiyahan sa gayon at pinag-uusapan ang mga bitayan at mga hukumang kawal; ang Enero ay isang masamang buan, Enero nang mangyari ang gulo sa Kabite, at ang mga taong iyon, gayong

— 284 — mga pari na, ay nangabitay; kaya't ang isang maralitang kagaya ni Basilio na walang sukat mag-ampon at walang mga kakilala .... — iSinasabi ko na! — ang buntong hininga ng Hukom pamayapa na waring minsan man lamang ay nabigyan niya ng isang payo si Basilio — sinasabi ko na.... — iSadyang ganiyan ang maaantay — ang dugtong ni hermana Penehang — pumapasok sa simbahan at kapag nakitang marumi ng kaunti ang agua bendita ay hindi na nag-aantanda! May sinasabing mga mumunting hayop at mga sakit, aba, parusa ng Dios! iNararapat iyon sa kaniya! Wari bagang ang agua bendita ay mangyayaring makapagpahawa ng mga saklt! Lubha pa ngang kaiba, aba. At ibinuhay ang kaniyang paggaling sa isang pagkasira ng tiyan sa paglalagay lamang ng agua bendita sa pusod, na sabay sa pagdadasal ng Sanetus Deus, at inihahatol ang kagamutan sa mga kaharap, kapag nangagkasakit ng iti 6 kabag 6 kung may salot, datapwa'y kailangang dasalin lamang kung gayon sa wikang kastila. Santo Dios Santo fuerte Santo inmortal, Libranos Senor de la peste Y de todo mal. — Ang kagamutan ay walang pagkasira, nguni't lalagyan ng agua bendita ang dakong masakit 6 may damdam, — aniya. Datapuwa'y marami sa mga lalaki ang hindi naniniwala sa mga bagay na ito, ni hindi ipinalalagay na parusa ng Dios ang pagkakabilanggo ni Basilio. Hindi rin nanganiniwala sa mga panghihimagsik at mga paskin, sa pagkakilala sa ugaling ibayo pa ng pagkamapayapa at pagkamaingat ng nag-aaral, at minagaling pang iambil ang gayon sa mga paghihiganti ng mga prayle, dahil sa pagkakatubos sa pagkaalila, kay Huli, na anak ng tulisang mahigpit na kalaban ng isang malakas na eorporaeion. At sa dahilang may masama silang pagkakilala sa mga kaugalian ng korp6rasiong iyon at naaalaala ang mga abang paghihiganti, ay ipinalagay, na, ang mga hulohulong iyon ay siyang malapitlapit na nangyari at siyang mapaniniwalaan. -iMabuti nga ang nagawa kong pinalayas sa aking ba

— 285 — hay ang babai — ang sabi ni hermana Penehang — ayokong makipagsira sa mga prayle, kaya't pinagmadali kong humanap ng salapi. Ang katotohanan ay dinamdam niya ang pag-laya ni Huli; inaako siya ni Huli sa pagdadasal at pag-aayuno, at kung lumagi pa ng mahabahabang panahon ay marahil nagdigala ng dahil sa kaniya. «iBakit, kung ang mga kura ay nagdadasal ng patungkol sa atin at si Kristo ay namatay dahil sa ating mga kasalanan, bakit hindi makagagawa ng gayon din si Huli na patungkol kay hermana Penehang? Nang ang balita/y nakasapit sa kubong tinitirahan ni Huli at nang kaniyang lelong, ay nangaiiangan ang dalaga na uliting makalawa ang balita. Tiningnan si hermana Bali, na siyang magbabalita, na waring hindi maliwanagan ang sinasabi, hindi mapagtuwid ang kaniyang pagkukurd; naghumugong ang kaniyang mga tainga, nagkaramdam ng pagsisikip ng puso at nagtaglay ng isang kutob ng kalooban, na ang pangyayaring yaon ay makapagbibigay hapis sa kabuhayan niyang sasapitin. Gayon raa'y tinangkang manangan sa isang banaag ng pag-asa, ngumiti, inakalang binibiro siya ni hermana Bali ng isang masamang biro, nguni't di pa man ay ipinatatawad na niya kung sasabihing biro nga, nguni't pinagkuriis ni hermana Bali ang kaniyang hinglalaki't hintuturo at hinagkan, sa katunayang totoo ang kaniyang sinasabi. Sa gayon ay nawala na ang ngiti sa labi ng dalaga, namutla, maputlang maputla, naramdamang nawalan siya ng lakas at, noon lamang nangyari sa boo niyang buhay, nawalan ng diwang tuminbuang. Nang sa kahahampas, kakukurot, wisik ng tubig, mga krus at paglalagay ng mga palaspas na benendita ay pinagsaulan ang dalaga at napag-unawa ang kaniyang kalagayan ay piping bumalong sa kaniyang mga mata ang luha, «un6d sunod ang patak, walang hibik, walang panaghoy, walang daing! Inaalaala niya si Basilio na walang ibang tagapagampon kung di si kapitang Tiago, at sa pagkamatay nito, ay lubos nang nawalan ng kandili at kalayaan. Batid nang sa Pilipinas ay kailangan ang ninong sa lahat ng bagay, mula sa araw na binibinyagan ang isang tao hanggang sa mamatay, sa pagtatamo ng katwiran, sa pagkuha ng isang katibayan sa paglalakbay 6 upang magawa ang isang paghahanap-bu

— 286 — hay. At 8a dahilang sinasabing ang pagkakabilanggong yaon ay alinsunod sa mga paghihiganti ng dahil ?a kaniya at sa kaniyang ama, ang kalungkutan ng binibini ay naging isang paghihinagpis. Ngayon ay siya naman ang nararapat na magligtas, gaya ng ginawa ng lalaki ng siya'y alisin sa pagkaalila, at ang isang boses na lihim ang naguudyok sa kaniya ng gagawin at naghahain sa kaniyang pagiisip ng isang kakilakilabot na paraan. — iSi P. Oamorra, ang kura! — ang sabi ng boses. Si Huli'y napapakagat labi at nahuhulog sa isang malamlam na pag-iisfp. Dahil sa pagkakasala ng kaniyang ama ay dinakip ang lelong, sa pag-asang sa gayong paraan ay lilitaw ang anakAng tanging nakapagbigay ng kala>aan ay si P. Oamorra, at si P. Oamorra ay nagpakilala ng di kasiyahang loob sa mga pasasalamat at sa pamag-itan ng kaniyang karaniwang ugaling tiyakan kung magsalita ay humingi ng mga pagha. handog.... Mula noon ay iniwasan ni Huli ang siya'y makatagpo, nguni't pinahahalik siya ng kamay ng pari, hinihipo siya sa ilong, sa pisngi, binibiro siyang may mga kindat at tumatawa, tumatawang siya'y kinukurot. Si Huli ang sanhi ng pagkakabugbog ng mabuting kura sa ilang binata na naglilibot sa nayon at nananapatan sa mga dalaga. Ang mga mapaghinala, kung nakikita siyang nagdaraan na walang kaimik-imik at nakatungo, ay nagsasabing ipinadidingig sa kaniya: — iKung iibigin , ay magtatamong kapatawaran si kabisang Tales! Ang binibini'y dumaratlng na malungkot sa kaniyang bahay at susuling suling ang mata. Malaki ang ipinagbago ni Huli; nawala ang kaniyang kasayahan, walang nakakitang siya'y ngumiti, bahagya ng magsalita at wari manding nangangambang malasin ang mukha niyang sarili. Minsan ay nakita siya sa bayan na may malaking guhit na uling sa noo, siya, na palaging maayos at mahusay ang gayak kung lumakad. Minsan ay itinanong kay hermana Bali kung natutungo sa impierno ang mga nagpapatiwakal. — Walang sala! — ang tugon ng babai, at isinalaysay ang pook na iyon na waring siya'y galing doon. Dahil sa pagkakabilanggo ni Basilio, ang mga duk

— 287 — ha't marunong lumingap na mga kaanak ay gumawa ng labat ng magagawa, upang mailigtas ang binata; nguni't sa dahilang silang lahat ay hindi pa makabuo ng tatlong pung piso, ay si hermana Bali, gaya rin ng dati, ang siyang nagkaroon ng laldng mabuting akala. — Ang dapat nating gawin ay ang huminging sangguni sa taga-sulat, — aniya. Sa mga abang taong iyon, ang taga-sulat sa tribunal ay siyang oraeulo sa Delfos ng matatandang griego. — Bigyan lamang ng sikapat at saka isang tabako, — ang dugtong— ay sasabihin pa sa iyo ang lahat ng batas na magpapalaki ng ulo mo sa pagdingig sa kaniya. Pag mayroon kang piso ay maililigtas ka kahi't nasa sa paanan ka ng bibitayan. Nang ipasok sa bilangguan ang kapit bahay kong si Simon at hinagupit ng palo, dahil sa hindi nakapagpahayag ng ukol sa isang nakawang nangyari sa malapit sa kaniydng bahay, aba isa halagang kahati't sikolo lamang at isang balukay na bawang, ay nakuha siya ng taga-sulat! At nakita ko si Simon na babahagya nang makalakad at nahigang isang buang mahigit. iAy! nabulok ang pigi, aba iat namatay dahil doon! Ang payo ni hermana Bali ay tinanggap at siya na ang nakipag-usap sa taga-sulat: binigyan siya ni Huli ng isang salapi at dinagdagan pa ng ilang putol na pindang na usa na nahuli ng lelong. Muli na namang inatupag ni tandang Selo ang pangangaso. Nguni't walang magawa ang taga-sulat; ang bilanggo ay nasa Maynila at hindi umaabot d'oon ang kaniyang lakas. — iKung nasa sa kabesera man lamang, mana pa!.. — ang sabi na ipinagpaparangya ang kaniyang kaya. Lubos na batid ng tagasulat na ang kaniyang lakas ay hindi lumalampas sa mga hanggahan ng Tiani, nguni't kailangan niya ang huwag masira ang pananalig sa kaniya at upang maiwan ang pindang na usa. — Nguni't mabibigyan ko kay6 ng isang mabuting payo, na dili iba kundi ang pumaro6n kayong dalawa ni Huli sa Hukom pamayapa. Kailangang pumaroon si Huli. Ang Hukom pamayapa ay isang taong pabugal-bugal. nguni't kung makikita si Huli marahil ay mapipigil ng kaunti ang dating ugali: naririto ang katalinuhan ng payo.

— 288 — Pinakinggang walang kapingaspingas sa tigas ng ginoong Hukom si hermana Bali, na siyang nagsasalita, na maminsanminsan ay tinitingnan ang dalagang nakatungo at hiyang hiya. Masasabi na lamang ng tao na malaki ang paglingap niya kay Basilio, hindi na&alala ng mga tao ang kaniyang utang na loob at na ang sanhi ng pagkakabilanggong iyon, ayon sa balita, ay dahil sa kaniya. Matapos makadighay ng makaitlo 6 makaapat, sapagka't may masamang ugaling ito ang ginoong Hukdm, ay nagsabing ang tanging makapagliligtas kay Basilio ay si P. Ca. morra, kung iibigin niya — at tiningnan ng may makahulugang titig ang binibini. — Ito'y pinapayuhan niyang makipag-usap sa kura. — Alam na ninyo ang kaniyang lakas; nakuha sa pagkakabilanggo ang inyong nuno.... Sukat na ang isang salita niya upang mapasa tatapunan ang isang batang bagong panganak d maligtas sa kamatayan ang isang binitay. Si Huli ay hindi umiimik, nguni't sa ganang kay hermana Bali ay waiing nabasa sa isang nobena ang hatol : laan siyang samahan sa bahay ng pari ang dalaga. Lilimos pa naman siya ng isang kalmen sa halagang isang salapi. Datapwa'y umiiling si Huli at ayaw pumaroon sa kombento. Si hermana Bali ay wariDg nakararamdam sa sanhi ng pag-ayaw (si P. Camorra ay may katawagan ding si kabayo at napakalikot) at pinananahimik siya: — iWala kang dapat ikatakot! kasama mo ako! — aniya — ^hindi no ba nabasa sa munting aklat na Tandang Basio na bigay ng kura, na ang mga dalaga'y dapat pumaroon sa kombento, kahi't hindi nalalaman ng mga magulang, upang ipagsabi ang nangyayari sa bahay? Aba! Ang aklat na iydn ay nalimbag nang may pahintulot ang Arsobispo, aba! Si Huli, inip na't sa nasang putulin ang usapan, ay namanhik sa mapanata na siyang pumaroon kung ibig, nguni't sinabi ng Hukom, sabay sa pagdigh&y, na ang samo ng isang mukha ng dalaga ay nakaaakit ng malaki kay sa mukha ng isang matanda, na ang langit ay nagkakalat ng kaniyang hamog sa mga sariwang bulaklak at hindi sa mga tuyo na. Ang talinhaga'y naging isang magandang kahalayan. Si Huli'y hindi sumagot at nanaog ang dalawang babai. Sa daan ay nagmatigas ang dalaga sa pag-ayaw na pumaroon

— 289 — sa kombento, kaya't nangagsiuwi sa kanil&ng nayon. Si hermana Bali na sumama ang loob dahil sa kakulaugan ng pa£titiwala, gayong siya'y kasama, ay naghihiganti sa paraang binigyan ng isang mahabahabang sermon ang binibini. Sadya ngang hindi magagawa ng dalaga ang pagparoong iyon sa kombento nang hindi susuwatan ang kaniyang sarili, na hindi siya susuwatan ng tao, na hindi siya susuwatan ng Dios! Makailan nang sinabi sa kaniya, may katwiran 6 wala, na kung susundin ang hangad sa kaniya, ay patatawarin ang kaniyang ama, nguni't gaydn man ay hindi siya pumayag, kahi't na isinisigaw sa kaniya ng kaniyang budhi ang pag-aalaala ng kautangan sa magulang. iAt ngayon ay gagawin niya ng dahil kay Basilio, dahil sa kaniyang kasintahan? Yaon ay isang pagsadlak sa mga kutya at paglibak ng lahat ng tao, sampung si Basilio ay aalipusta sa kaniya: hindi mangyayari ang gayon, magpakailan man! Magbibigti na muna siya 6 magtatalon sa alin mang bangin. Kahi't na ano ang gawin ay nasuwatan na siya na masamang anak. Binata pa rin ng kaawaawang si Huli ang mga sisi ng kaniyang mga kamag-anak, na sa dahilang hindi nakababatld ng nangyayari sa kanila ni P. Camorra, ay kinukutya ang kaniyang mga katakutan. Maiibigan baga ni P. Oamorra ang isang dalagang taga bukid gay6ng marami nam4n sa bayan? At tinukoy ng mga babai, ang mga pangalan ng mga dalagang magaganda't mayayaman, na nagkaroon ng ganito 6 gayong kasawian . At samantala'y ikung barilin si Basilio? tinatakpan ni Huli ang kaniyang tainga, lumilingap sa lahat ng sulok at humahanap ng isang tingig na sukat magtanggol sa kaniya, tiningnan ang kaniyang lelong; nguni't ang lelong ay pipi at nakatitig sa dulo ng kaniyang tandos na gamit sa pangangaso. Nang gabing yaon ay hahagya nang nakatulog. Mga bungang tulog at panaginip, kung minsan ay kahambalhambal, kung minsan ay madugo, ang nagdaraan sa kaniyang mata at sandasandali'y nagigislng na pigta sa malamig na pawis. Paiang nakadidingig siya ng putukan, parang nakikita ang kaniyang ama, ang ama niyang nagsumakit ng lubha dahil sa kaniya, na nakikipaghamok sa mga kagubatan, hinuhuling wari'y isang hayop sapagka't siya'y nag alinlangang kaniy^ng iligtas. At 19

— 290 — ang larawan ng kaniyang ama'y nagbago at nakita ni Basilio na naghihingalo at tinititigan siya ng mga tinging sumisisi. Ang kahabaghabag ay titindig, magdadasal, tataghoy, tatawagan ang kaniyang ina, ang kamatayan, at sumapit ang sandali na, pata na sa sindak, kung hindi lamang nagfng gabi noon ay tumakbo na sanang tuloytuloy sa kombento, mangyari na ang mangyayari. Dumating ang umaga, at ang mga malulungkot na paghihinala, ang mga pangingilabot sa kadiliman ay bahagyang nagbawa. Ang kaliwanagan ay nagbigay sa kaniya ng mga pag-asa. Nguni't ang mga balitang tinanggap nang kinahapunan ay lubhang kakilakilabot; napag-usapan ang mga binaril at ang gabing yao'y naging karumaldumal sa dalaga. Sa kaniyang pagdadalita'y tinangka ng ipagkaloob ang kaniyang katawan pagsapit na pagsapit rig umaga at pagkatapos ay magpakamatay : lahat, huwag na lamang magdaan ng gayong paghihirap! Nguni't ang umaga'y nagtaglay ng mga panibagong pag-asa at ayaw pumanaog sa bahay ang binibini, ni pumaro6n sa simbahan. Nanganganib siyang mapahinuhod. At sa gayo'y nakaraan ang ilang araw: nananalangin at nagtutungayaw, tumatawag sa Dios at ninanasa ang kamatayan. Ang umaga ay nagiging isang patlang, si Huli'y umaasa sa isang kababalaghan ; ang mga balitang galing sa Maynila, kahi't dumarating na may dagdag, ay nagsasabing ang ilang bilanggo ay nakalaya na dahil sa kanilang mga ninong at mga kaibikaibigan .... May maiiwang magtitiis, ^sino kaya? si Huli ay nangingilabot at umuuwi sa kaniyang bahay na nginangatngat ang kaniyang mga kuko, sa gayon ay dumarating ang gabi na ang mga pangangamba, na nagkakaroon ng ibayong laki, ay waring nagiging katotohanan. Kinatatakutan ni Huli ang pananaginip," natatakot siyang matulog, sapagka't ang kaniyang pananaginip ay isang sunod-sunod na bangungot. Mga titig na may hinanakit ang lumulusot sa kaniyang mga balintataw kapag napiklt, mga daing at panangis ang umuukilkil sa kaniyang mga tainga. Nakikitang pagalagala ang kaniyang ama, dayukdok, walang tigil ni pahinga; nakikitang si Basilio ay naghihingalo sa gitna ng daan, may tama ng dalawang punglo, gaya ng pagkakita niya sa bangkay ng isang kalapit-bahay na pinatay samantalang inihahatid ng guardia sibil. At nakikita niya

— 291 — ang mga taling gumitgit sa laman, nakikita ang dugong lumalabas sa bibi'g at nadidingi'g na sinasabi sa kaniya ni Basilio, na: "illigtas mo ako, iligtas mo ako! ikaw lamang ang tanglng makapagliligtas sa akin!" Mag-uumugong pagkatapos ang isang halakhak, ililingon ang mga mata at makikita ang kaniyang ama, na tinititigan siya ng isang titig na lipos paghihinanaki't. At si Huli ay magigising, tatagilid sa ibabaw ng kaniyang bam'g, hihimasin ng kamay ang noo upang tungkusm ang buhok: malamig na pawis, gaya ng pagpapawis kung mamamatay, ang nakababasa sa kaniya. — ilna, ina! — ang taghoy. At samantala'y ang mga nakapagpapasiya ng boong katuwaan sa mga sasapitin ng mga bayan, ang nakapag-uutos ng makatwirang pagpatay, ang sumisira ng katwiran at ginagamit ang karapatan upang magpatibay sa lakas, ay mapayapang nangahihimbi'ng. Sa kahullhulihan, ay dumatmg ang isang manglalakbay na taga Maynila at nagsalaysay nang kung papano nakawala ang lahat ng bilanggo, lahat, maliban si Basilio na walang mag-ampon. Nababalita sa Maynila, ang dagdag ng manglalakb£y, na ang binata ay mapapatapon sa Oarolinas, at pinalagdaan na muna sa kaniya ang isang kahilingan na kinatatalaan na gayon ang hiling niyang kusa. Nakita ng manglalakbay ang bapor na magdadala sa kaniya. Ang balitang iyon ay tumapos sa mga pagaalinlangan ng dalaga na sadya namang gulo na ang pag-iisip dahil sa karamihan ng gabing ipinagpuyat at sa kaniyang mga kakilakilabot na mga pangangarap. Maputla't ang mata'y susuling suling, ay hinanap si hermana Bali at ang boses ay nakatatakot ng sinabing siya'y nalalaan na at itinatanong kung ibig siyang samahan. Natuwa si hermana Bali at siya'y pinayapa, nguni't si Huli ay hindi nakikingig at waring nagmamadali upang makarating sa kombento. Siya'y nag-ayos, isinuot ang kaniyang pinakamabuting gayak at wari pa manding siya'y may malaki'ng hangad. Nagsasasalita kahi't walang linaw. Lumakad sila. Si Huli ay nauuna at naiinip sapagka't ang kasama'y nahuhuli. Datapwa'y samantalang nangalalapi't sa bayan, ay untiunti siyang nanghihina, nagwawalang imik, nag-aalinlangan, napapahina ang hakbang, at pagkatapos ay

— 292 — napapahuh'. Kailangan ang paliksihi'n pa siya ni hermana Bali. — iGagabihin tayo! — ang sabi Si Huli ay patuloy na namumutla, ang tingi'y sa ibaba athindi makapangahas na itaas ang mata. Ang akala niya'y siya ang tinitingnan ng lahat ng tao at siya ang itinuturd. Isang pangalang mahalay ang humihiging sa kaniyang tainga, nguni't nagbibinglbingihan at nagpapatuloy ng lakad. Gayon man, nang makita ang kombento, ay huminto at nanginig na. — iBumah'k na tayo sa nayon, bumah'k na tayo! — ang samo na pinigil ang kaniyang kasama. Kinailangan ni hermana Bali ang hawakan siya sa bisig at halos binatak, na pinamamayapa at pinagsasabihan siya ng ukol sa mga aklat ng mga prayle. Hindi siya pababayaan, walang dapat ikatakot; si P. Oamorra ay may ibang bagay sa ulo; si Huli ay isang tag*abukid lamang . . . . Datapwa'y nang dumating sa pintuan ng kombento 6 bahay pari ay nagmatigas na si Huli sa pag-ayaw na umakyat at nangunyaplt sa pader. — iHuwag, huwag! — ang samong lipossindak; — iO, huwag; mahabag kayo! — Nguni't napakahangal Itinutulak siyang marahan ni hermana Bali; si Huli ay ayaw pumayag, namumutla, na ang mukha'y nakahahambal. Ipinahayag ng kaniyang paningin na nakikitang kaharap niya ang kamatayan. — iSiya, bumalik tayo kung ayaw ka! — ang bulalas na tuloy na masama ang loob ng mabait na babai, na hindi naniniwala sa anomang sakunang tunay na mangyayari. Kahi't na may masamang kabantugan si P, Oamorra ay hindi mangangahas sa harap niya. — iMadala na sa tatapunan ang kaawaawang si D. Basilio, barilin siya sa daan at sabihing nagtangkang tumakas!— ang dagdag; — pagpatay na ay saka magsisisi. Sa ganang akin, ako'y walang anomang utang na loob sa kaniya. Sa akin ay walang isusumkat! Yaon ang bayong nakapagpanibulos. Sa harap ng gayong sumbat, may halong galit, handa sa lahat, gaya ng isang magpapatiwakal, ay ipinikit ni Huli ang kaniyang mga mata, upang huwag matanaw ang banging tatalunan, at tuloytuloy

— 293 — na pumasok sa kombento. Isang buntong-hininga na waring hingalo ang namulas sa kaniyang mga labi. Sinundan siya at pinagbibilinan ni hermana Bali. Nang kinagabihan ay marahang pinag-uusap-usapan ang nangyari ng hapong iyon. Sa durungawan ng kombento ay tumalon ang isang dalaga na bumagsak sa mga bato at namatay, Halos kasabay noon, isa pang babai ang lumabas na nagsisigaw at nagtititili sa mga lansangan na wari'y baliw. Ang mga maingat na mamamayan ay hindi makapangahas na bumanggi't ng mga pangalan at maraming ina ang kumurot sa kanilang mga anak na babai dahil sa pagkakabigkas ng mga salitang makapagbibigay ligalig sa kanila. Makaraan yaon, nguni't malaon ng nakaraan, ng nagtatakipsilim, ay isang matandang lalaki ang nanggaling sa nayon at tumawag ng malaon sa pintuan ng kombento na nakasara at binabantayan ng mga sakristan. Ang matanda'y tumatawag sa" pamagitan ng suntok, ng ulo, bumibigwas ng mga timping sigaw, na walang linaw, na gaya ng sa isang pipi, hanggang sa napalayas doon sa pamagitan ng palo at katutulak. Nang mangyari ang gayon ay tumungo sa bahay ng kapitan sa bayan, nguni't sinabi sa kaniya roon na wala, ang kapitan, na nasa kombento; tumungo sa Hukom pamayapa, nguni't ang Hukom pamayapa ay wala rin, ipinatawag sa kombento; tinungo ang teniente mayor, gayon din, nasa kombento; tumungo sa kuartel, ang teniente ng guardia sibil ay nasa kombento.... Sa gayon ay bumalik sa kaniyang nayon ang matanda na umiiyak na parang isang bata: ang kaniyang ungal ay nadidinglg sa gitna ng katahimikan ng gabi;ang mga lalaki'y nangapapakagatlabi, ang mga babai'y nangagdadaop-kamay, at ang mga aso ay pumapasok sa kanikanilang bahay, mga takot, at ipit ng dalawang hita ang buntot! — iA, Dios, a, Dios! — anang isang abang babai na nangangalirang dahil sa kakokolasion ; — sa harap mo ay walang mayaman, walang mahirap, walang maputi, walang maitim . . .. iikaw ang hahatol sa amin! — Oo, — ang sagot ng asawa, — kailan ma't ang Dios na iyang kanilang iniaaral ay hindi tunay na gawagawa lamang, isang daya! Sila na ang una unang hindi naniniwala doon! Nang ikawalo ng gabi, ay sinasabing mahigit sa pitong

— 294 — prayle, na galing sa mga bayang kalapi't, ang nangasa sa kombento at nagpupulong. Nang kinabukasan ay nawala nang patuluyan sa nayon si tandang Selo na dala ang kaniyang tandds sa pangungusa. XXXI ANG MATAAS NA KAWANI L'Espagne et sa vertu, TEspagne et sa grandeur Tout s'en va! (Victor Hugo.) Ang mga pamahayagan sa Maynila ay nangalululong sa pagsasalaysay ng ukol sa isang nabunyag na patayang nangyari sa Europa, sa mga pagpupuri at pagbibigay karangalan sa ilang predieador sa Maynila, sa lald't lalo pang masigabong pagtatatagumpay ng operetang pranses, kaya babahagya nang makapaglaan ng gayon 6 ganitong balitang ukol sa mga katampalasanang ginagawa sa mga lalalawigan ng isang pulutong ng tulisan na pinangunguluhan ng isang pinunong mabangis at ganid na nagpapamagat na Matanglawin. Tangi lamang, kung ang nilolooban ay isang kombento 6 isang kastila, ay saka lumalabas ang mahahabang salaysay na nagsisiwalat ng mga kakilakilabot na pangyayari at hinihingi ang estado de sitio, mga matitindi'ng panupil, ibp. Kaya't hindi rin naatupag ang nangyari sa bayan ng Tiani, ni hindi man nagkaroon ng isa mang banggit ni isang alingawngaw. Sa mga lipunang tangi ay may kaunting bulungbulungan, nguni't napakalabo, napakamahina, na paka walang katibayan na hindi man lamang nabatid ang pangalan ng nasawi, at yaong mga nagpakita ng malaking nasang makaalam ay madaling nakalimot, na naniwalang nagkaroon nang kasunduan sa kaanak 6 mga kamag-anak na may galit. Ang tanging tiyak na napag-alaman ay ang pag-alis sa bayang iyon ni P. Camorra upang lumipat sa iba 6 manirahan ng kaunting panahon sa kombento sa Maynila. — iKaawanwang P. Oamorra! — ang bulalas ni Ben-Zayb na nagwaring mahabagin, — gayong kasaya, gayong kabuting puso! Tunay nga na ang mga nag-aaral ay nangakalaya sa kalalakad ng kanilang mga kamag-anak, na hindi tiningnan

— 295 — ang magugugol, mga handog at mga paghihirap. Ang una unang nakalaya, gaya ng maaantay, ay si Makaraig, at ang huli'y si Isagani, sapagka't si P. Fiorentino ay hindi nakarating sa Maynila kung di nang makaraan muna ang isang linggo sapol ng mangyari ang mga bagaybagay. Ang gayong karaming pagkahabag ay naging sanhi upang bigyan ang General ng palayaw na mahabagin at maawain na dalidaling idinadag ni Ben-Zayb sa mahabang kabilangan ng kaniyang rnga palayaw. Ang tanging hindi nakalaya ay si Basilio, na nasasakdal pa sa kasalanang pagkakaroon ng mga aklat na bawal. Hindi namin malaman kung ang sinasabi nila'y ang aklat na Medieina Legal y Toxicologia ni Dr. Mata 6 ang iHng pahayagan na ukol sa mga bagay bagay sa Pilipinas na natagpuan sa kaniya, 6 magkasama na ang dalawang bagay na iyon; nguni't sinasabi rin naman na nagbibiling palihim ng mga aklat na bawal at napataw sa kaawaawang binata ang boong bigat ng timbangan ng katwiran. May nagbalitang sinabi sa General: — Kailangan na magkaroon ng isa upang maligtas ang karangalan ng kapangyarih.m at huwag masabing tayo'y nag-ingay nang katakot-takot ng wala namang sanhi. Una muna sa lahat ang kapangyaaihan. Kailangang may matira! — Iisa na lamang ang natitira, isa na, alinsunod kay P. Irene ay, naging alila ni kapitang Tiago.... Walang naghahabol sa kaniya.... . — 6 Alila at nag-aaral? — ang tanong ng General: — kung gayon ay iyan, matira, iyan! — Maipahintulot po sa akin ng inyong Karilagan — ang sabi ng mataas na kawani na nagkataong kaharap; — nguni't may nagsabi sa akin na ang binatang iyan ay nag-aaral sa Medieina, ang kaniyang mga guro'y mabuti ang sinasabing ukol sa kanya.... kung magpapatuloy sa pagkabilanggo ay masasayangan ng isang taon, at sa dahilang sa taong ito magtatapos. ... Ang pamamagitna ng mataas na kawani na ayon kay Basilio, sa lugal na makabuti dito, ay nakasama pa. Malaon nang ang kawani at ang General ay nagkakabigatan, may samaan ng loob, na naragdagan ng mga salisalitaan. Ang General ay ngumiti at sumagot:

— 296 — — iSiya nga ba? Kung gayo'y lalo pa ngang dapat na magpatuloy sa pagkakabilanggo; isang taon pang pag-aaral, sa lugal na makasasama, ay makabubuti' sa kaniya, sa kaniya at sa lahat ng mahuhulog pagkatapos sa kaniyang mga kamay. Dahil sa maraming pagsasanay ay hindi magiging masamang manggagamot ang isang tao. Is£ pa ngang katwiran upang matira! At pagkatapos ay sasabihin ng mga mapagbagong pilibustero na hindi namin inaalagata ang bayan! — ang dagdag ng General na tumatawang paaglahi. Nakilala ng mataas na kawani ang kaniyang kamalian at pinangatawanan na ang usap ni Basilio. — Datapwa'y sa ganang akin ay inaakala kong ang binatang iyan ay siyang lalong walang kakasakasalanan sa lahat, — ang tugon na may kaunting katakutan. — Nahulihan siya ng mga aklat, — ang sagot ng kalihim. — Oo, mga aklat sa panggagamot at mga pahayagang sinulat ng mga taga Espana.... na hindi pa nagugupit ang mga dahon . . . . at ian6 ang ibig sabihin nito? At saka, ang binatang iyan ay wala sa piging na idinaos sa magpapansit, ni hindi nakihimasok sa anoman.... Gaya ng sinabi ko, siya ang lalong walang kakasakasalanan . . . . -HLald't lalo pa ngang mabuti! — ang masayang bulalas ng General; — sa gayong paraan, ang parusa, ay magiging lalong malunas at katangitangi sapagka't makasisindak pang lald! Mamahala ay ang umasal ng ganiyan, ginoo; madalas na kailangang ipailalim ang ikabubuti ng isa sa ikabubuti ng marami .... Datapwa'y higit pa sa roon ang ginagawa ko: sa ikabubuti ng isa, kinukuha ko ang ikabubuti ng lahat, inaliligtas ko ang tibay ng kapangyarihan na napapanganib, ang karangalan ay naigagalang at tumatatag. Sa ginawa kong ito ay naaayos ko ang mga kamalian ng mga tagarito't ng mga hindi tagarito! Gumamit ng malaking lakas ang mataas na kawani upang makapagpigil, hindi pinuna ang mga parunggit, at nagtangkang humanap ng ibang paraan. — ^Nguni't hindi po ba ninyo kinatatakutan ang kapanagutan? — iAno ang ikatatakot ko?— ang pakling nayayamot ng General; — ihindi ba mayroon akong kapangyarihang magagamit ng alinsunod sa sariling kapasiyahan? dhindi ko ba ma

— 297 — gagawa ang maibigan sa ikabubuti ng pamamahala sa kapuluang ito?

— 298 — — Hindi nga! — ang pakli ng mataas na kawani na tumuwi'd ng may haldng pagkamataas. — Hindi ninyo ako pinipilit, hindi ninyo ako mapipilit na makihati sa inyong kapana-* gutani Iba ang pagkakilala ko sa aking sariling kapanagutan, at sapagka't ako'y mayroon din naman, ay magsasalita ako, yamang hindi ako umirnik ng mahabang panahon. iOh huwag iayos ng inyong karangalan ang mga ganiyang anyo, sapagka't ang pagkaparito ko, na gayon 6 ganito ang katungkulan, ay hindi ang pagtakwil ko na sa aking mga karapatan ang ibig sabihin at manira na lamang ako sa pagiging alipin, na walang bibig ni karangalan! Hindi ko ibig na mawalay sa Espana ang magandang lupaing ito, iyang walong angaw na sakop na masunurin at mapagtiis na nabubuhay sa mga pag-asa at pagkakilala ng mga pagkakamali, nguni't hindi ko rin naman ibig na dungisan ang aking mga kamay sa ganid na pangangalakal sa kaniya; ayokong masabi kailan man, na matapos lutnipas ang pagbibili ng tao, ay ipinatuloy ng lalo pang malusog ng Espana, na kinakanlungan ng kaniyang bandila, at lalo pang iniayos sa ilalim ng maraming magagarang kapasiyahan. Hindi, upang ang Espana ay maging malaki ay hindi niya kailangan ang maging maniniil; sukat na ang Espana sa kaniyang sarili, lalo pang malaki ang Espana noong walang ari kundi ang sarili niyang lupain na naagaw sa kuko ng moro! Ako ma'y kastila rin, nguni't bago ang aking pagkakastila ay naroroon ang aking pagkatao at bago ang Espana at sa ibabaw ng Espana ay naroroon ang kaniyang karangalan, naroroon ang matataas na turd ng magandang aral, ang mga walang lipas na batayan ng di mababaling katwiran. iAh! namamangha kayo na ako'y mag-isip ng gayon, sapagka't hindi ninyo nauunawa ang kalakhan ng pangalang kastila, hindi ninyo kilala, hindi; ikinakapit ninyo sa mga tao, sa mga pag-aari: sa ganang inyo, ang kastila, ay mangyayaring maging mangdadambong, mangyayaring maging mamamatay, mapagbalatkayo, bulaan, lahat na, matanganan lamang ang kaniyang inaari; sa ganang akin, ang kastila, ay dapat na iwan ang lahat, ang sakop, ang kapangyarihan, ang kayamanan, ang lahat na, lahat bago ang karangalan! A, aking ginoo! Tayo'y tumututol kung nababasa nating ang lakas ay napapaibabaw sa katwiran, at pinapupurihan natin kung sa pag gawa ay nakikita nating siya'y balatkayo na hindi lamang

- 299 — inililiko knndi ipinaiilalim sa inyong kapasiyahan upang kayo'y makapangyari . . . . Sa dahilan ngang iniibig ko ang Espana, ay nagsasalita ako dito at hindi ko pinaganganiban ang pangungunot ng inyong noo! Ayokong sa mga darating na panahon ay masabing siya'y inainahan ng mga bansa, manghihitit ng mga bayan, maniniil ng malililt na pulo, sapagka't ang gayo'y kakilakilabot na lait sa mga mararangal na adhika ng ating mga unang hari! iPapano ang ginagawa nating pagtupad sa kanilang mga banal na habilin? Pinangakuan nila ang mga pulong ito ng pagaampon at matuwid, at pinaglalaruan natin ang mga buhay at kalayaan ng kaniyang mamamayan; pinangakuan nila ng kabihasnan, at pinagkakaitan natin, sa katakutang magnasa ng isang laldng marangal na kabuhayan: pinangakuan sila ng liwanag, at binubulag natin ang kanilang mga mata upang huwag makita ang ating mga kalaswaan; pinangakuang tuturuan sila ng mga kabaitan at pinaaayuan natin ang kanilang masasamang hilig at, sa lugal ng kapayapaan at ng katuwiran, ang naghahari ay ang pag-aalinlangan , ang kalakal ay namamatay at ang di pananalig ay luraalaganap sa taong bayan. Lumagay tayo sa lagay ng mga pilipino at itanong natin sa sarili kung ano ang ating gagawm kung tayo ang nasa gayong kalagayan! iAy! sa inyong hindi pag-imik ay nababasa ko ang inydng karapatan sa panghihimagsi'k, at kung ang mga bagaybagay av hindi bubuti ay mangaghihimagsik balang araw at ang katuwiran ay malalagay sa kanilang panig at kasama pa ang paglingap ng lahat ng taong may puri, ng lahat ng bayani sa sangsinukob! Kapag ipinagkakait sa isang bayan ang liwanag, ang tahanan, ang kalayaan, ang katwiran, mga biyayang kung wala ay hindi maaring mabuhay at dahil nga doo'y sila ang taglayin ng tao, ang bayang iyan ay may karapatang ariin, ang sa kaniya'y nagaalis ng mga gayon, na waring isang magnanakaw na humaharang sa atin sa daan: walang kabuluhan ang pagtatangi, walar kundi iisang pangyayari, isang pag-aari, isang pagtatangka, at ang sino mang taong may kapurihan na hindi kumampi sa hinalay, ay nakikitulong at dinudungisan ang sariling budhi. Oo, hindi ako militar, at pinapatay ng kagulangan ang kaunting sulak ng aking dugo; nguni't gaya rin naman ng pangyayari na ipagugutay ko ang aking

— 300 — katawan sa pagtatangg61 sa katibayan ng Espana na laban sa isang mananalakay na taga ibang lupa 6 laban sa mg& walang katwirang paggalaw ng kaniy&ng mga lalawigan, gayon din namang pinatutunayan ko sa inyo na makikipiling ako sa mga pilipinong sinisiil, sapagka't nasa ko pa ang mamatay nang dahil sa mga niyuyurakang karapatan, ng sangkatauhan, kay sa magtagumpay sa piling ng mga hangaring ikagagaling ng isang bansa, kahi't na ang bansang it6'y may pangalang kagaya ng pangalan ng Espana? — ^Alam baga niny6 kung kallan aalis ang eorreo? — ang malamig na tan6ng ng General ng matapos nang makapagsalita ang mataas na kawani. Tinitigan siyang mabuti ng mataas na kawani, pagkatapos ay ibinaba ang ulo at iniwang walang irnik ang palasyo. Sa halamanan natagpiian ang kaniyang sasakyang nagaantay sa kaniya. — Kapag balang araw ay nakapagsariH na kayo, — ang sabing natutubigan sa indiong loeayo na nagbukas ng pintuan ng sasakyan, — ay alalahanin ninyo na sa Espana ay hind* nagkulang ng mga pusdng tumib6k ng dahil sa inyo at. nakitunggali ng dahil sa inyong mga karapatan! — ^Saan po? — ang sagot ng laeayo na hindi siya napakinggang mabuti at itinatanong kung saan sila paparoon. Makaraan ang dalawang oras, ay inihnrap ng mataas na kawani ang kaniyang pagbibitiw sa katungkulan at ipinababatid ang kaniyang pagbalik sa Espana sa unang korreong aah's. XXXII MGA IBINUNGA ng mga paskin Dahil sa mga pangyayaring isinayeay, maraming ina ang tumawag sa kanil&ng mga anak na lalaki upang iwan kaagad agad ang pag-aaral at atupagin na lamang ang pagbubulagbul 6 ang pagtatanim, Nang dumating ang mga paglilitis, ay marami ang mga hindi nakaraan at bihira ang nangakalampas sa taon ng kanilang pag-aaral sa mga naging kasapi sa nabantog na kapisanan na hindi na muli pang nabangit ng ^kahi't sino.

— 301 — Si Peeson, si Tadeo at si Juanito Pelaez ay pawa ring nangapigil: tinanggap ng una ang mga kalabasa na taglay ang kaniyang tawang hangal at nangakong papasok na opisial sa alin mang hukuman; si Tadeo, na natagpuan din ang walang katapusang euaeha, ay nagdaos ng isang pag-iilaw na ang ginagawa'y sinigan ang kaniyang mga aklat: ang iba'y hindi rin nangakaligtas na mabuti, kaya't nangapilitang iwan ang kanilang mga pag-aaral, sa gitna ng kasiyahang loob ng mga ina, na kailan pa ma'v nangakakinikinitang ang kanilang mga anak ay bitay pag nangakaalam ng sinasabi ng mga aklat. Si Juanito Pelaez lamang ang tanging hindi nasiyahang loob sa bayong iyon ng kapalaran, na iniwan na ang paaralan dahil sa tindahan ng kaniyang ama, na mtila noo'y isinama, na siya sa kalakal: ang tindahan ay hindi nagiliwan ng alisaga^ nguni't nang makaraan ang kaunting panahon ay nakita siyang muli ng kaniyang mga kaibigan na bilog ang kakubaan, bagay na nagpapakilalang bumabalik ang kaniyang masayang ugali. Sa harap ng gayong pagkadiwara, ang mayamang si Makaraig ay nagingat na mabuti upang huwag siyang mapanganib at nang makakuha ng pasaporte sa tulong ng" lakas ng salapi ay matuling sumakay na tungo sa Europa: nabalitang ang marilag na Oapitan General, sa kaniyang hangad na gumawa ng kabutihan nang alang-alang sa kabutihan at sa pagiingat sa ikaluluwag ng mga pilipino, ay binigyang salabid ang pag-alis ng sinomang hindi makapagpakilalang tunay na tunay na mangyayaring makapaggugol at makapamumuhay ng maluwag sa mga siyudad sa Europa. Sa ating mga kilala, ang mga nakalusot na mabutibuti ng kaunti ay si Isagani at si Sandoval:ang una ay nakalampas sa asignatura na pinag-aaralan sa ilalim ng pagtuturo ni P. Fernandez at napigil sa iba, at ang pangalawa'y nagawang mahilo ang mga lumilitis sa tulong ng mga talumpati. Si Basilio ang tanging hindi nakalampas sa mga asignatura, ni hindi napigil, ni hindi nakapatungo sa Europa: nagpatuloy siya sa pagkakakulong sa Bilibid, na sa bawa't ikatlong araw ay isinasailalim siya ng isang pagtatanong, yaon ding kagaya nang sa simula't simula pa, na walang ibang kabaguhan kungdi ang pagpapalit ng mga "instruetor", sapagka't waring sa harap ng gayong kalaking pagkakasala ay napipipilang lahat 6 nangagsisitakas na nangingilabat.

— 302 — At samantalang nangakakatulog at nauusad ang mga kasulatan, samantalang ang mga papel sellado ay dumadami na waii mga tapal ng mga mangmang na manggagamot sa katawan ng isang may sakit na pagkalungkot, si Basilio ay tumatanggap naman ng balita ng boong nangyari sa Tiani, ang pagkamatay ni Huli at pagkawala ni tandang Selo. Si Sinong, ang kotserong nabugbog na naghatid sa kaniya- sa S. Diego, ay nasa sa Maynila noon, dumadalaw sa kaniya at sinasabi sa kaniya ang lahat ng pangyayari. Samantala nama'y gumallng na si Simoun, gavon ang sabi ng mga pahayagan, si Ben-Zayb ay nagpasalamat sa "Nakapangyayari sa lah&t na nag-ingat sa gayong mahalagang buhay" at ipinahayag ang pag-asa na gagawin ng Lumikha na makilala sa balang araw ang nagkasalang ang kagagawan ay hindi pa napaparusahan dahil sa kaawaan ng nilapastangan, na Iubos na nagpapalakad noong mga wika ng Dakilang Pinagpala na: Ama, patawarin mo sild, at hindi nalalaman ang gindgawa! Ito at iba pang bagay ang sinasabi sa limbag ni Ben-Zayb, samantalang sa salita'y inuusisa kung tunay ang alingawngaw na ang mayamang magaalahas ay magdaraos ng isang malaking pista, isang piging na hindi pa nakikita magpakailan man, sa isang dako'y bilang pasasalamat sa kaniyang paggaling at sa isa'y bilang pagpapaalam sa bayang nagdagdag sa kaniyang kayamanan. Nababalita, at siyang totoo, na si Simoun ay nagsusumakit, dahil sa ang Capitang General ay dapat nang umalis sapagka't matatapos sa buwan ng Mayo ang pagganap sa katungkulan, upang malakad sa Madrid ang isang palugit pa at inuudyukan ang General na gumawa ng isang pagsalakay upang magkaroon ng kadahilanan ang di pag-alis, nguni't nababalita rin naman na noon lamang hindi diningig ng General ang payo ng kaniyang itinatangi, at inaaring bagay na kapit sa karangalan niya ang huwag binbinm ng isang araw man lamang sa kaniyang kamay ang kapangyarihang ipinagkaloob sa kaniya, alingawngaw itong nakapagpapaniwala na ang nababalitang pista ay gagawin sa lodb ng madaling panahon. Sa isang dako naman, si Simoun, ay hindi mapakimatyagan; lalo pang nagfng matahimik, bibihirang pakita, at bumibigkas ng ngiting mahiwaga kapag kinakausap siya ng ukol sa sinasabing pista.

— 303 — — Ano, ginoong Simbad — ang sabi sa kaniyang minsan ni Ben-Zayb: — silawin ninyo karinng minsan sa isang bagay na ayos yankee! Isang pinakaganti' sa bayang ito. — Mangyari nga ba! — ang sagot sa pamagitan ng kaniyang ngiting matigas. — Ihahagis ninyo marahil ang bahay sa bintana, ano? — Marahil, nguni't sa dahilang wala akong bahay.... — Binili sana ninyo ang kay kapitang Tiago, na murang murang nakuha ni ginoong Pelaez! Si Simoun ay hindi umimik at mula na noon ay bihira na siyang nakita sa tindahan ni D. Timoteo Pelaez, na nabalitang nakipagkasama sa kaniya. Makaraan ang ilang linggo, ng buwan ng Abril, ay kumalat ang sabisabihan na si Juanito Pelaez, ang anak ni D. Timoteo, ay mag-aasawa kay Paulita Gomez, ang dalagang ninanasa ng mga taga rito't ng mga dayuhan. — May mga taong mapapalad! — anang mga naiinggit na mangangalakal; — makabili ng bahay na murang-mura, magbili ng kaniyang tindang zinc, makisama kay Simoun at maipakasal ang kaniyang anak sa isang mayamang binibini, ang wikain ninyo'y mga kakanm iyang hindi natitikman ng lahat ng mga taong may puri. — Kung nalalaman lamang ninyo kung sa anong paraan natamo ni G. Pelaez ang kakaning iyan! At sa tunog ng tingi'g ay ipinahihiwatig ang sarili niya. — At mapatitibayan ko rin sa inyo na magkakaroon ng pist& at malaki, — ang dugtong na may hiwaga. Tunay nga na si Paulita ay mag-aasawa kay Juanito Pelaez. Ang kaniyang pag-ibig kay Isagani ay napawi na gaya ng alin mang mga unang pag-ibig, na nananangan sa magagandang pangarap, sa damdamin, Ang mga pangyayaring dahil sa mga paskin at ang pagkakabilanggo ay nag-alis sa binata ng lahat ng taglay na pang-akit. ^Kangino baga mangyayari ang hanapin ang kasawian, nasain ang makiisa sa kapalaran ng kaniyang mga kasama, humarap na kusa, gayong ang lahat ay nagtatago at umiiwas sa lahat ng kapanagutan? Iyon ay isang kabangawan, isang kaululan, na hindi maipatatawad sa kaniya ng sino mang taong matino sa Maynila at may lubos ngang katwiran si Juanito Pelaez sa pagkutya sa kaniya, na ginagayahan ang sandaling pag

— 304 — tungo niya sa Gobierno Civil. Gaya ng maaantay, ang mamngning na si Paulita ay hindi na mangyayaring umibig sa isang binatang lubhang maling mali sa pagkaunawa sa kalipunan at sinisisi ng lahat. Si Paulita ay nagsimula na ng pagkukuro kurd. Si Juanito ay matalas, maliksi, masaya, malikot, anak ng isang mayamang mangangalakal sa Maynila, at may dugong kastila pa, at kung paniniwalaan si D. Timoteo, ay tunay na tunay na dugong kastila; samantalang si Isagani ay indiong taga lalawigan na nangangarap sa kaniyang mga kagubatan na puno ng linta, ang kaanak ay malabo, may isang amaing klerigo na marahil ay kalaban ng pagmamagara at ng mga sayawan, na kaniyang kinalulugdan. Isang maganda ngang umaga ay napaghulohulo niya na malaking kahangalan ang nagawa niyang napili pa si Isagani kay sa kaniyang kaagaw at mula na noon ay napuna ang pagdaragdag ng kakubaan ni Pelaez. Ang batas na natuklas ni Darwin ay ginaganap ni Paulita ng walang kamalaymalay, nguni't buongbuo; ang babai'y napaaari sa lalaking lalong may kasanayan, sa marunong makibagay sa kalagayang kinabubuhayan, at upang mamuhay sa Maynila ay walang makapapantay kay Pelaez, na sapol pagkabata ay nakatatalos na ng gawang palikawlikaw. Ang kurisma ay nakaraang kasama ang kaniyang mahal na araw, kasama ang kaakbay niyang mga prusisyon at mga eeremonias, na walang ibang kabaguhang nangyari kundi isang mahiwagang pagkakagulo ng mga artillero, na ang sanhi ay hindi sumapit na makalat. Iginiba na ang mga bahay na pawid, sa tulong ng isang pulutong na "eaballeria" upang dumumog sa mga may ari, sakaling mangagsilaban : nagkaroon ng maraming iyakan at maraming paghihinagpis, nguni't hindi na naman lumald pa roon. Ang mga mapag-usisa, na isa na sa kanila'y si Simoun, ay nangagsiparoong lalakadlakad na di pinahahalagahan ang nangyayari, na pinanonood ang mga nawalan ng tahanan at anila sa sarili'y makatutulog na nang payapa. Nang magtatapos ang Abril, nang nalimot na ang lahat ng pangamba, ay walang pinaghuhunhunan sa Maynila kundi iisang bagay. Ang pistang gagawfn ni D. Timoteo Pelaez, dahil sa pag-aasawa ng kaniyang anak na ang humandog na mag-aanak, malugod at mapagbigay loob, ay ang General.

— 305 — Sinasabing si Simoun ang may kagagawan noon. Ang kasal ay idadaos nang dalawang araw muna bago umalis ang General; papupurihan nitong dumalo sa bahay at maghahandog sa novio. Kumakalat ang alingawngaw na ang mag-aalahas ay magpapabaha ng brillante, magtatapon ng dakotdakot na perlas, alang-alang sa anak ng kaniyang kasama, at sa dahilang hindi siya makapagpista dahil sa wala siyang bahay na sarili at dahil sa siya'y matandang bagong-tao, ay sasamantalahm ang pagkakataon upang biglain ang bayang pilipino ng isang daramdaming pagpapaalam. Ang boong Maynila ay humahanda nang mapapaanyayahan : Kailan ma'y hindi pumasok ang pagkagulumihanan sa mga budhi ng gayon kabagsik na gaya ng hinalang baka di maanyayahan. Nangag-uunahan sa pakikipag-ibigang mabuti kay Simoun, at maraming lalaki, ang sa piiit ng kanilang mga asawa, ang bumili ng mga tanak at mga zinc upang maging kaibigan ni D. Timoteo Pelaez. XXXIII ANG HULING MATUWID Sumapit din ang araw. Si Simoun, magmula sa umaga, ay hindi umalis sa kaniyang bahay, dahil sa pag-aayos ng kaniyang mga sandata at mga hiyas. Ang kaniyang malaking kayamanan, ay nasa sa loob na ng malaklng takbang patalim na may sapot na lona. Kakaunting sisidlan na lamang na may mga galang at mga panusok ang nalalabi, marahil ay mga panghand6g na kaniyang ipamimigay. Aalis na nga siyang kasama ng Gapitan General, na ayaw na ayaw palawigin ang panghahawak sa katungkulan, dahil sa pangingilag sa sasabihin ng tao. Ibiniibulong ng mga malabiga na si Simoun ay ayaw mangahas na maiwang mag-isa, na, kung mawalan ng pinanananganan, ay ayaw na mapaghigantihan ng maraming pinagtubuan at mga nasawi, at ang lalo pa mandlng malaking sanhi ay ang paugyayaring ang General na darating, ay kilala sa pagka may matuwid na hilig, at marahil-dahil ay ipasauli sa kaniya ang lahat ng kinita. Sa isang dako naman ay sinasapantaha ng mga mapamahiing indio na si Simoun ay isang diablo na ayaw malayo sa kaniyang huli. 20

— 306 — Ang mga mapaghaka ng masama ay kumikindat ng may pakahulugan at nagsasabing: — Kung pudpod na ang parang ay lilipat na sa ibang dako ang balang. Ang ilan lamang, kakaunti, ang nangagsisingiti't hindi umiimik. Nang kinabapunan ay iniutos ni Simoun sa kaniyang alila na kung darating ang isang binatang nagngangalang Basilio, ay papasuking agad. Pagkatapos ay nagkulong sa kaniyang silid at waring nasadlak sa isang malalim na pagkukurdkuro. Mula't sapul noong magka.^akit, ang mukha ng mag-aalahas ay lald pa manding tumigas at lalong pumanglaw, lumalim na mabuti ang guhit niya sa pag-itan ng dalawang kilay. Waring nahukot ng kaunti; ang ulo'y hindi na tayongtayo, nayuyuko. Lubhang nalululong sa kaniyang pag-iisi'p na hindi tuloy nadingig na may tumatawag sa pintiian. Kinailangang ulitin ang katog. Si Simoun ay nangilabot: — iTuloy! — aniya. Ang dumating ay si Basilio, nguni't quantum mutatusl Kung ang pa'gkakabago ng anyo ni Simoun sa lodb ng dalawang buwan ay malaki, ang sa binata'y kakilakilabot. Ang kaniyang mga pisngi'y hukay, walang ayos ang bihis, gusdt ang buhok. Nawala ang matamis na kalamlaman sa kaniyang mga paningin at ang nagniningning ay ang madilim na lagablab; masasabing siya'y namatay at ang kaniyang bangkay ay muling nabuhay sa pagkasindak sa mga bagay na nakita sa kabilang buhay. Kundi man ang gawang linsil, ay ang kakilakilabot na anino noon ang nakakalat sa boo niyang tikas. Si Simoun na ay nagulat pa at nagdamdam habag sa sawing palad na iyon. Si Basilio ay lumapit na dahandahan, na hindi na bumati, at nagwikang ang tingig ay nakapagpakilabot sa mag-aalahas, na: — Ginoong Simoun, ako'y naglng masamang anak at masamang kapatid; linimot ko ang pagkakapatay sa huli at ang pagpapaliirap sa una, at pinarusahan ako ng Dios! Ngayo'y wala na ako kungdi isang nasa upang gantihin ng sama ang sama, ng linsil ang linsil, ng dagok ang dagok. Tahimik siyaag pinakikinggan ni Simoun.

— 307 — — May apat na buwan na, — ang dugtong ni Basilio — na kinausap ninyo ako nang ukol sa inyong mga balak ; tumanggi akong makilahok, at masama ang nagawa ko; may katwiran kayo. May tatlong buwan na at kalahating kamunti'k nang bumuga ang panghihimagsik ; hindi ko rin inibig ang makilahok, at ang galawan ay nabako. Ang kapalit ng aking inasal- ay ang mabilanggo at utang ko sa inyong pagsusumakit ang aking paglaya. May katwiran kayo, at naparito ako ngayon upang sabihin sa inyo, na: bigyan ng sandata ang aking kamay at bumuga na ang h"magsik?n! Laan akong paglinkjran kayong kasama ang tanang sawi! Ang ulap na nagpapadilim sa noo ni Simoun ay biglang napawi, isang sinag ng pagtatagumpay ang kuminang sa kaniyang paningin, at waring natagpuan ang hinahanap, ay bumulalas nang: — iMay katwiran ako, oo, may katwiran ako! ang karapatan ay taglay ko, ang matuwid ay nasa sa aking piling, sapagka't ang itinatanggol ko'y ang mga sawi.... ISalamat, binata, salamat! Dumating kayo upang pawiin ang aking mga pagaalinlangan, upang bakahin ang aking pag-uurongsulong .... Si Simoun ay tumindi'g at ang kaniyang mukha'y galak na galak: ang silakbong nag-uudyok sa kaniya nang, may apat na buwan na, ipinahahayag kay Basilio ang kaniyang mga balak sa gubat ng kaniyang mga ninuno, ay muling namakas sa kaniyang mukha na wari'y ipang mapulang pagtatakipsilim, matapos ang isang maghapong malamlam. — Oo, — ang patuloy, — ang kilusan ay nabako at marami ang lumayo sa akin sapagka't nakita ak6ng lupaypay na uurongsuldng nang san]aling kikilos na: may itinago pa ako sa aking pus6, hindi ko supil ang lahat ng aking damdamin at umiibig pa ako noon!.... Patay na ang lahat sa akin, at wala ng bangkay na dapat kong igalang ang kaniyang paghimlay! Hindi na magkakaroon ng pag-uurongsulong; kayong kayo na, binatang huwaran, kalapating walang apdo, ay nakakakilala ng pangangailangan, pumarito sa akin at inuudyukan ako sa pagkilos! May kagabihan na nang buksan ninyo ang inyong mga mata! Tayong dalawa sana'y nakapagbalangkas at nakagawa ng mga kahangahangang balak: ako'y sa itaas, sa mata^s na lipunan, magsasabog ako ng

— 308 — kamatayan sa gitna ng mga bango at ginto, gawmg asnl hayop ang may masasamang hilig, at pasamain 6 huwag pakilusin ang ilang mabuti, at kayo naman ay sa dakong ibaba, sa bayan, sa gitna ng kabinataan, na gisingin ang buhay sa gitna, ng dugo at mga luha! Ang ating gawa, sa lugal na maging madugo at ganid, ay naging kahabagan sana, ayos, anyong anyo, at ang tagumpay sana ay siyang naging dulo ng ating pagsusumikap! Nguni't walang katalinuhang tumulong sa akin; takot at kahinaang loob ang natagpuan ko sa mga may kabihasn^n, pagkamapagsarili sa mayayaman, pagkamapaniwala sa kabataan, at sa mga bundok lamang, sa mga kaparangan, sa mga may mahihirap na kabuhayan lamang natagpuan ko ang aking mga tao! Datapwa'y walang kailangan! kung hindi tayo makatapos ng isang ayos na larawan, na makinis ang lahat ng kaniyang anyo, sa batong magaspang na ating tatapyasln, ay ang mga susunod na ang siyang magsisiganap. At pinigilan sa bisig si Basilio, na nakikingig nang hindi nawawatasan ang kaniyang sinasabi, at dinala siya sa gawaan na pinagtataguan ng kaniyang mga yaiing ukol sa kimika. Sa ibabaw ng isang mesa ay may isang kahang maitim na ehagrin, na nahahawig sa mga pinagsisidlan ng mga kasangkapang pilak na inihahandog sa kapwa ng mga mayayaman at mga hari. Binuksan ni Simoun at inilantad, sa ibabaw ng rasong pula, ang isang lampara na katangitangi ang ayos. Ang sisidlan ay anyong isang granada, kasinglaki ng ulo ng tao, may kaunting bitak, na kinakakikitaan ng mga butil sa loob, na ginayahan ng malalaking eornalina. Ang balat ay gintong nangitlm at kuhang kuha sampii ang mga kilabot ng bungang kahoy. Dahandahang kinuha ni Simoun, at matapos na maalis ang ilawan, ay inilantad ang loob ng sisidlan: ang bao ay patalim, na ang kapal ay mga dalawang dali, at maaaring maglaman ng higit sa dalawang litro. Tinatanong siya sa tingin ni Basilio: walang mawawaan sa bagay na iyon. Hindi na nagsalisalita ay maingat na kinuha sa isang tinggalan ang isang prasko at ipinakita sa binata ang nasusulat sa ibabaw. — iNitro-glieerina! — ang bulong ni Basilio na napaurong at inilayong bigla ang kamay. — i Nitro-glieerina! DinamUa!

— 309 — At nang maunawa na mandin ay nangalisag ang kaniyang mga buhok. — Oo, nitro-glieerina! — ang dahandahang ulit ni Simoun na taglay ang kaniyang malamlam na ngiti at malug6d na tinitingnan ang prasko; — ito'y higit pa kay sa nitro-glieerina! Ito'y mga luhang naipon, mga pagtatanim na tinimpi, mga kagagawang wala sa katwiran, at mga pag-api'! Ito ang dakilang katwiran ng mahina, lakas laban sa lakas, bayong laban sa bayo.... Di pa nalalaong ako'y nag-aalinlangan, nguni't kayo'y dumating at ako'y napapanibulos! Sa gabi'ng ito'y mangagsisiilandang ang mga lalong mapanganib na maniniil, ang mga maniniil na walang muwang, ang mga nagkakanlong sa likod ng Dios at ng Pamahalaan, na ang kanilang mga pamamaslang ay hindi napaparusahan sapagka t walang makausig sa kanila! Sa gabing ito madidingig ng Pilipinas ang putok na dudurog sa walang wastong monumento na pinadali ko ang pagkabulok! Si Basilio ay uulig-ulig: ang kaniyang mga labi'y gumagalaw nang walang mapalaMs na tunog, nararamdaman niyang hindi maikilos ang kaniyang dila, nanunuyo ang kaniyang ngalangala. Noon lamang niya nakita ang marahas na tubig na napagdidingig niyang sinasabi, na wari'y tinigis sa dilim ng mga mapapanglaw na tao, na lantad na kalaban ng kalipunan. Ngayo'y nasa sa harap niya, malinaw at naninilawnilaw, na ibinubuhos ng boong pag-iingat sa loob ng mapanutong granada. Sa ganang malas niya, waring si Simoun ay yaong genio sa Sanglibo't isdng gabi na lumalabas sa gitna ng dagat: nag-aanyong malakingmalaki, ang ulo'y abot sa langit, pinasabog ang bahay at niyanig ang boong siyudad sa isang galaw ng kaniyang likod, Ang granada ay nag-aanyong isang malaking esfera, at ang bitak ay isang kakilakilabot na ngisi, na nilalabasan ng apoy at lagablab, Noon lamang napadala si Basilio sa katakutan at nawalang iubos ang kaniyang kalamigang loob. Samantala nama'y itinotornilyo ni Simoun ang isang katangitangi at pasalisalimuot na kasangkapan, inilagay ang tubong bubog, ang bomba, at ang lahat ng iyon ay pinutungan ng isang magarang pantalya. Pagkatapos ay lumayo nang kaunti upang tanawin ang anyo, pinakilingkiiing ang ulo sa magkabikabilang tagiliran upang lalong mataya ang ayos at kainaman.

— 310 — At nang makitang tinititigan siya ni Basilio ng tinging nagtatanong at nanganganib, ay nagsabing: — Mamayang gabi'y magkakaroon ng isang pista at ang lamparang ito'y ilalagay sa gitna ng isang kioskong kakainan na sadya kong ipinagawa. Ang lampara ay magbibigay ng isang maningnlng na ilaw na sukat na siyang mag-isa upang magpaliwanag sa lahat: nguni't pagkaraan ng dalawang pung minuto ay lalamlam ang ilaw, at sa gayon, kapag tinangkang itaas ang lambal ay puputok ang isang kapsulang /ulminato de mereurio, ang granada ay sasabog at kasabay niya ang kakainan na sa bubong at sahig ay kinanlungan ko ng mga bayong ng pulbura upang walang makaligtas na sino man NagkarOon ng sandaling pananahimik: pinagmamasdan ni Simoun ang kaniyang aparato at si Basilio ay bahagya nang humihinga. — Kung gayon ay hindi na kailangan ang aking tulong, — ang pakli ng binata. — Hindi, kayo'y may ibang katungkulang gaganapin, — ang sagot ni Simoung nagkukurokuro, — sa ika siyam ay nakaputok na marahil ang makina at ang tunog ay nadingi'g na sa mga kanugnog na bayan, sa mga bundukin, sa mga yungib. Ang kilusang aking minunakala na kasabwat ang mga artillero ay hindi nangyari sa kakulangan ng pamamahala at p2gsasabaysabay. Sa ngayo'y hindi na magkakagayon. Pagkadingig ng putok, ang mga mahihirap, ang mga sinisiil, ang mga naglalagalag na inuusig ng kapangyarihan, ay mangagsisilabas na may sandata at makikisama kny kabisang Tales sa Santamesa upang lusubin ang siyudad; sa isang dako naman, ang mga militar na pinaniwala kong ang General ay nagpakana ng isang wari'y panghihimagsik upang huwag umalis, ay lalabas sa kanilang mga kuartel upang paputukan ang sino mang ituro ko. Samantala namang ang bayan, sindak, at sa pag-aakalang dumating na ang oras na sila'y pagpupupugutan, ay magbabangong handa sa pagpapakamatay, at sa dahilang walilng sandata at hindi sila ayos, kayo, na kasama ang ilan pa, ay siyang mangulo sa kaniya at itungo ninyo sa tindahan ni insik Quiroga na pinagtaguan ko ng aking mga banl. Kami ni kabisang Tales ay magtatagpo sa siyudad at ito'y aming kukunin, at kay6 sa mga arabal ay tatayo kayo sa mga tulay, mag

— 311 — mumuog kayo roon, hahandang sumaklolo sa amin at pataym ninyo, hindi lamang ang laban sa panghihimagsik, kungdi ang lahat ng lalaking ayaw sumamang manandata! — iAng lahat? — ang bulong ni Basilio na ang boses ay mahina. — iAng lahat! — ang ulit ni Simoun na ang boses ay kasindaksindak, — ang lahat, indio, mestiso, insik, kastila, ang lahat ng matagpuang walang tapang al lakas ng loob.... kailangang baguhin ang lipi! Ang mga amang duwag ay walang iaanak kundi mga alipin, at walang kabuluhan ang maggiba kung magtatayo rin, na, ang gagamitin ay mga bulok na sangkap! iAno? nangingilabot kayo? iNangingim'g, natatakot kayong magsabog ng kamatayan? iAno ang kamatayan? lAno ang kabuluhan ng pagkamatay ng dalawang pung libong sawi? iDalawangpung libong paghihirap n& mababawas at mga angawangaw na dahop ang maililigtas sapol sa pinanggalingan ! Ang lalong matatakuting namamahala ay hindi nag-aalinlangan sa paglalagda ng isang kautusan, na nagiging sanhi ng pagdadahop at ng untiunting paghihingalo ng libo at libong nasasakop, na masasagwa, masisipag, marahil ay maliligaya, upang masunod lamang ang isang nasa, ang isang naiisip, ang pagmamataas: at dkayo'y nangingilabot sapagka't sa iisang gabi ay matatapos na ang paghihirap ng budhi ng maraming duwag, sapagka't ang isang bayang hindi kumikilos at nahilig sa masama ay mamamatay upang paraanin ang isang bago, bata, masipag, puno ng lakas? iAno ang kamatayan? Isang bagay na walang kabuluhan 6 isang paghimbing! ^Ang kaniyang mga panagimpan baga ay maipapantay sa katunayan ng paghihirap ng lahat ng dustang anak sa isang kapanahunan? Kailangang lipulin ang kasamaan, patayin ang dragon upang ipaligo ang kaniyang dugo sa bayang bago upang gawin itong malusog at di madadaig!

— 312 — mga bangkay, ay hindi dapat mag-urong sulong, hindi dapatmagalinlangan! lAno ang sakit ng kamatayan? Ang sandaling pagkakaramdam, marahil ay walang linaw, marahil ay masarap gaya ng sandaling pag-itan ng pag-aant6k at nang paghimbing . . . . lAno ang mapapawi? Isang kasamaan, isang pagtitiis, mga damong unsiyami upang sa kanila'y ipalit na itamm ang ibang sariwa! ^Tatawagin baga ninyong pag-utas ang gaydn? Sa ganang akin ay tatawagin kong paglikha, pagyari, pagpapaunlad, pagbibigay buhay.... Ang gayong mga marurugong paghuhuldhuld na sinabi sa loob ng boong pananalig at kalamigang loob, ay nakapanglupaypay sa binata, na ang pag-iisip ay ngalay na dahil sa mahigit na tatlong buwang pagkakabilanggo at bulag sa hangad na makapaghiganti, ay hindi na laan sa pagsuri nang tinutungo ng mga bagaybagay. Sa lugal na isagot na ang taong lalong masama 6 matatakutin ay mahigit magpakailan man sa damo, sapagka't may isang kaluluwa at isang paglisip, na, kahi't mapakasama-sama at magpakaasal hayop, ay mangyayaring mapabuti; sa lugal na itugong ang tao ay walang karapatang mamahala sa buhay ng sino man sa kapakinabangan ng kahi't sino, at na ang karapatan sa buhay ay taglay ng bawa't isa, gaya rin naman ng karapatan sa kalayaan at sa kaliwanagan; sa lugal na ipinakling kung kapaslangan man ng mga pamahalaan ang pagpaparusa sa mga pagkukulang 6 kasamaanggawa, na kanilang pinagabuyan dahil sa kakulangan sa pag-iingat 6 kamalian, gaano pa kaya ang isang tao, kahi't na napakalaki at napakasawi, na magpaparusa sa kaawaawang bayan ng pagkukulang ng kaniyang mga pamahalaan at mga ninuno; sa lugal na sabihing ang Dios lamang ang tanging makagagawa ng mga gayong paraan, na, ang Dios ay maaaring lumikha, ang Dios ang may hawak ng gantingpala, ng walang katapusan at ng kinabukasan upang mabigyang katwiran ang kaniyang mga gawa, nguni't ang tao'y hindi, magpakailan man! Sa lugal ng mga pangangatwirang ito, ay walang inilaban si Basilio kundi isang karaniwang puna: — iAno ang sasabihin ng boong mundo sa harap ng gayong pagpapapatay ! — Gaya ng karaniwan, ang mundo'y papagakp&k, at bibigyang katuwiran ang lalong malak^s, ang lalong mabangis!

— 313 — — ang pangiting S3g6t ni Simoun. — Ang Europa ay pumagakpak nang ang mga bansa sa kanluran ay pumatay ng angaw angaw na indio sa Amerika, at hindi pa upang makapagtatag ng mga bansang lalong may mabubuting hilig ni lalong matahimik; nariyan ang Hilaga, na may taglay na kalayaang sinasarili, may batas ni Lyneh, may mga daya sapohtika; naiyan ang Timog na may mga walang katahimikang republika, may mga himagsikan ng magkababayan, mga pagbabangon, gaya ng nangyari sa kaniyang inang Espana! Ang Europa ay pumagakpak ng hubaran ng Portugal ang mga pulong Molukas, pumagakpak ng pugnawin ng makapangyarihang Inglaterra ang mga liping likas sa Pasipiko upang ilagay ang sa kaniyang mga taong naglilipat bayan. Ang Europa ay papagakpak nang gaya ng pagakpak sa pagtatapos ng isang drama, sa pagkatapos ng isang tragedia: hindi lubhang pinapansin ng madla ang pinakalayon, ang tinitignan lamang ay ang ipinamamalas na mainam sa mata! Gawing maayos ang kabuktutan at hahangaan at magkakaroon pa nang higit na kampi kay sa mga gawang kabutihan, na ginanap sa paraa*ng mabanayad at kimi. — Siya nga, — ang pakli ng binata, — iat saka anong mayroon sa akin ang purnagakpak man 6 pumula, kung ang mundong iyan ay hindi nababalino ng dahil sa mga sinisiil, sa mga maralita't sa mga babai? ^Anong ipagpipitagan ko sa kalipunan sa siya'y hindi nagtataglay ng gayon sa akin? — Ganiyan ang ibig ko, — ang sabing matagumpay ng naguudyok. At kumuha ng isang rebolber sa isang kahon, at iniabot sa kaniyang ang sabi'y: — Sa ika sampu ay antabayanan ninyo ako sa tapat ng. simbahan ng S. Sebastian upang tanggapin ang aking mga hullng bilin na dapat gawm. iAh! Sa ika siyam ay nararapat kayong malayo, lubhang malayo, sa daang Anloague! Siniyasat ni Basilio ang armas, linagyan ng punglo at itinago sa kaniyang bulsang pangloob ng amerikana. Nagpaalam sa pamagitan ng isang putol na :— i Hanggang mamaya!

— 314 — XXXIV ANG KASAL Nang nasa sa daan na si Basilio ay iniisip kung ano ang kaniyang magagawa hanggang sa sumapit ang kalagim lagim na sandali; mag-iika pito pa lamang. Panahon niyon nang pamamahinga sa pag-aaral at ang mga nag-aaral ay nasa sa kanikanilang bayan. Si Isagani ang tanging hindi umuuwi, nguni't nawala mula ng umagang iyon at hindi maalaman kung saan naroroon. Ito ang sinabi kay Basilio, ng makapanggaling sa bilangguan at dinalaw ang kaniyang kaibigan upang makituloy. Hindi maalaman ui Basilio kung saan siya paparoon, wala siyang kualta, wala siyang anoman, liban na lamang sa robolber. Ang pagkaalaala sa lampara ang siyang gumiit sa kaniyang png-iisip: sa loob ng dalawang oras mangyayari ang malaking sakuna at, kung maalaala ang gayon, sa wari niya'y pawang walang ulo ang mga lalaking nagdadaan sa kaniyang harapan : nagdamdam siya ng isang rnabangis na katuwaan sa pagsasabi sa sarili, na kahi't gayong dayukdok sa gabing iyon ay magigin siyang kakilakilabot, na kahi't galing sa pagka nag-aaral at alila marahil ay makita siya ng araw na kasindaksindak at kalagi'mlagim, na nakatayo sa ibabaw ng bunton ng mga bangkay, naglalagda ng mga kautusan doon sa mga nagdadaang nakalulan sa kanilang maiinam na sasakyan. Humalakhak na wari'y isang napakasama, at kinapa ang puluhan ng rebolber: ang mga kaha ng punglo ay nasa sa kaniyang mga bulsa. Bumuko sa kaniyang loob ang isang katanungan isaan magsisimula ang patayan? Sa kaniyang kalituhan ay hindi niya naisip ang itandng kay Simoun, nguni't sinabi sa kaniya ni Simoun na lumayo sa daang Anloague Nang magkagayo'y nagkaroon siya ng isang hinala; nang kinahapunang iyon, ng siya'y lumabas sa bilangguan, ay tumungo siya sa dating bahay ni kapitang Tiago, upang hanapin ang kaniyang kaunting kasangkapan, at natagptian niyang iba ang anyo at laan sa isang pista; yaon ang kasal ni Juanito Pelaez! May sinabing isang pista si Simoun. Nakitang nagdaan sa harapan niya ang isang mahabang

— 315 — hanay ng mga sasakyan na puno ng babai't lalaking kaginoohan na nangagsasalitaan : waring nakakita siya sa loob ng malalaking kumpol ng bulaklak, nguni't hindi niya pinuna ang bagay na iyon- Ang mga karuahe ay patungo sa daang Rosario, at sa dahilang nasagupa sa mga nanggagaling naman sa tulay ng Espana, ay nangahihintong madalas at dahandahan ang lakad. Sa isang sasakyan ay nakita si Juanito Pelaez sa piling ng isang babai na puti ang bihis at may talukbong na madalang: nakilala niyang iyon ay si Paulita Gomez . — iSi Paulita! — ang bulalas na pamangha. At nang makitang tunay ngang siya, gayak ikinasal, na kasama si Juanito Pelaez, na waring nangagsipanggaling sa simbahan. — iKaawaawang Isagani! — ang bulong — iano kaya ang nangyari sa kaniya? Inalalang ilang sumandali ang kaniyang kaibigan, kaluluwang dakila, mahabagin, at itinanong sa sarili niya kung hindi kaya mabuting balitaan ng balak, nguni't sinagot din niya ang sarili, na si Isagani ay hindi makikialam magpakailan man sa gayong patayan . . . . Hindi inasal kay Isagani ang ginawa sa kaniya. Pagkatapos ay naisip na kung hindi sa pagkakabilanggo, sa mga oras na iyon, siya'y ikinakasal 6 may asawa na, lieeneiado sa Medieina, namumuhay at nanggagamot sa isang sulok ng kaniyang lalawigan. Ang larawan ni Huli, na lurayluray dahil sa pagkakalagpak, ay nagdaan sa kaniyang pag-iisip: mga maitim na lagablab ng pagtatanim ang nagapoy sa kaniyang balintataw. at muling hinimas ang puluhan ng rebolber na dinaramdam ang hindi pa pagsapit ng kakilakilabot na sandali. Sa gayo'y nakita si Simoun na lumabas sa pinto ng kaniyang bahay na taglay ang sisidlan ng lampara, na nababalot nang boong ingat, lumulan sa isang sasakyang nakisunod sa hanay ng mga umaabay sa mga bagong kasal. Upang huwag raaligtaan ni Basilio si Simoun ay kinilala ang kotsero, at naruangha siya ng makilala na iyon ay ang kaawaawang naghatid sa kaniya sa S. Diego, si Sinong, ang binugbog ng Guardia Civil, iyon ding nagbabalita sa kaniya sa bilangguan ng lahat ng nangyayari sa Tiani. Sa pagkukurokuro niya na ang daang An

— 316 — loague ay siyang pangyayarihan, ay doon tumungo ang binata, na nagmadali't nagpauna sa mga karuahe. Tunay nga, ang lahat ay tungo sa dating bahay ni kapitang Tiago: doon nagkakatipong ang hanap ay isang sayawan upang magsiikot sa hangin! Natawa si Basilio nang makita ang mga Guardia Veterana na nangag-aayos doon. Dahil sa kanilang dami ay mahubulaan ang kahalagahan ng pista at ng mga panaohin. Siksikan ang tao sa bahay, ang liwanag ay tumatapon sa kaniyang mga darungawan; ang silong ay nakakalatan ng alpombra at puno ng bulaklak : sa itaas, marahil ay sa kaniyang ulila at dating silid, tumutugtog ang orkesta ng masasayang tugtugin, na hindi naman nakatatakip na lubos sa magusot na alingawngaw ng tawanan, salitaan at halakhakan. Si D. Timoteo Pelaez ay umaabot sa tugatog ng kapalaran, nguni't ang mga nakikitang iyon ay higit sa kaniyang mga pinangarap. Naipakasal din ang kaniyang anak sa isang binibining magmamana sa mga G6mez, at salamat sa salaping ipinautang sa kaniya ni Simoun, ay nabili niya ang bahay na iyon sa kalahati ng halaga, doon niya ginawa ang pista, at ang mga pinakamalalaking diosdiosan ng Olimpo sa Maynila ay kaniyang magiging panaohin, upang sapuhin siya sa kinang ng kanilang mga karangalan. Sapol sa um&ga ay masidhing pumapasok sa kaniy&ng kalooban, na wari'y isang karaniwang awit, ang isang malabong sarabit na nabasa sa kaniyang mga pakikinabang: "iSumapit na ang oras na mapalad! Lumapit na ang sandaling maligaya! Matutupad nang madali sa iyo ang mga kahangahangang salitd ni Simoun: Buhay ako, nguni't hindi ako kundi ang Oapitan General ang nabubuhay sa akin, at ibp." Ang Capitan General ay inaama ng kaniyang anak! Tunay nga't hindi kaharap sa kasal, kinatawan siya ni D. Oustodio, nguni't paparoong hahapon, at magdadala ng isang handog sa ikinasal, isang lampara na kahi t ang kay Aladin ay hindi makapapantay . . . . — sa lihim — si Simoun ang nagbigay ng lampara. Timoteo dano pa ang ibig mo? Ang pagkakabago ng bahay ni kapitang Tiago ay lubhang malaki; diniktan ng mga bagong papel na maiinam; ang usok at amoy ng apian ay nawala. Ang malaklng salas na lalong pinaluluwang ng malalakmg salamin na nakapagpaparami pa sa mga ilaw ng mga arana, ay nalalatagan ng alpombra: may alpombra

— 317 — ang mga salon sa Europa, at kahi't ang daling ay makintab na makintab at malalapad ang tabla, ay dapat ding magkaroon ng alpombra ang kaniyang salas, sapagka't ihindi mangyayaring hindi magkagayon! Ang maiinam na silleria ni kapitang Tiago ay nawala, siya'y napalitan ng ayos Luis XV, malalaklng tabing na tersiopelong pula na may burdang ginto, may letra ng pangalan ng mga ikinasal, at napipiglan ng tinuhog na bulaklak ng suhang huwad, ang nangakasabit sa mga portiers at nagwawasiwas sa sahig ng kanilang malapad na laylayang ginto rin. Sa mga sulok ay may malalaking pasong yari sa Jap6n na nasasalit sa mga gawa sa Sevres, na kulay bughaw na malinis, na nangalalagay sa mga pedestal na kahoy na may lilok. Ang tanging wala sa ayos ay ang mga matitingkad na eromo na ipinalit ni D. Timoteo sa mga dating grabado at mga ]arawan ng santo ni kapitang Tiago. Hindi siya nahikayat ni Simoun; ayaw ng m ga euadrong oleo ang mangangalakal, baka may maghinalang gawa ng mga artistang pilipino.... isiya ay magbigay buhay sa mga artistang pilipino, iyan ang hindi mangyayari kailan man! sa gayo'y mahahalo ang kaniyang katiwasayan at marahil ay sampu ng buhay, at alam niya kung papano ang pamamangka sa Pilipinas! Tunay nga't nakadingig siya ng pag-uusap na ukol sa mga artistang taga ibang lupa na gaya nina Rafael, Murillo, Velazquez, nguni't hindi niya maisip kung papano 'ang gagawlng pakikipagalam sa mga taong yaon, at saka ang isa pa'y baka mangagsilabas na may laban sa pamahalaan Sa eromo ay wala siyang inaalaalang anoman, hindi gawang pilipino, mura pa, gayon din ang anyo, kundi lalong mabuti, ang mga kulay ay lalong makikinang at mabuti ang pagkakayari! Alam ni D. Timoteo kung papano ang dapat ugaliin sa Pilipina»! Ang malaking eaida, na nahiyasan ng mga bulaklak, ay siyang naging kakainan, isang malaking dulang na sukat sa tatlong pu katao ang nasa gitna, at sa mga paligid, natatabi sa mga pader, ay may ilang maliliit na sukat sa dalawa 6 tatl6 katao. Mga kumpol na bulaklak, mga bunton ng bungang kahoy na kahalo ng mga sintas at ilaw ang siyang namumuno sa gitna ng mga dulang. Ang pinggan ng ikinasal na lalaki ay may tandang isang kumpol na alehandria, ang sa babai ay isa namang kumpol na bulaklak

— 318 — ng suha at asusena. Sa harap nang gayong karingalan at karaming bulaklak ay papasok sa gunigum' ng kahi't sino, na mga ninfa na madalang ang damit at mga kupidong maliliit, na ang pakpak ay makulay, ang siyang magdudulot ng mga alak at pagkain ng . mga dioses sa mga panaohing taga alapaap, na sinasaliwan ng mga kudyapi at alpa ng mga taga Eolia. Gayon man, ang dulang na ukol sa malalaking dioses, ay wala roon, nalalagay sa gitna ng malapad na asotea, sa isang magand^ng kiosko, na sadyang niyaring ukol doon. Isang persianang kahoy na ginintuan, na kinakapitan ng mga pundng gumagapang, ang nagkakanlong ng pinakaloob sa malas ng madla, nguni't hindi nakapipigil sa paglalabas pumasok ng hangin, upang mapalagi ang masarap na simoy na kailangan. Isang mataas na tuntungan ang pinagpatungan ng mesa upang tumaas kay sa ibang dulang na kakanan ng mga tao lamang, at isang bubong, na pinalamutihan ng laldng mabubuting artista, ang magsasanggalang sa mga tuktok hari sa mga may inggit na tanaw ng mga bitiiin, Doo'y wala kun di pipitong eubiertos; ang mga kagamitan ay pawang pilak, ang mga mantel at serbilyeta ay manipis na lino, ang mga alak ay yaong lalong pinakamahal at masarap. Hinanap ni D. Timoteo ang lalong bibihira at mahalaga at hindi siya marahil nag-alinlangang gumawa ng i^ang kabuktutan kung nasabi sa kaniyang ang General ay maibigi'ng kumain ng laman ng tao. XXXV. ANG PISTA "Danzar sobre un volcan." Nang ika pito ng gabi'y nagdatingdatingan na ang mga inangyayahan : una, ang mga mumunting diosdiosan, mga kawaning may mababang katungkulan, mga pangulo sa kagawaran, mga mangangalakal , at ibp., na taglay ang mga pagbating lub6s na magalang at ang mga kilos na tuwid na tuwid, sa mga unang sandali, na waring noon lamang natutuhan: ang gayong karaming ilaw, tabing at mga kristal ay nakapagpapanganingani ng kaunti. Pakatapos ay nawa

- 319 — wala na ang gay6ng ayos at palihim na nagtutumbukan, tampalan sa tiyan at ang ilan ay umabot sa pagkukutusan. Tunay ngang ang ilan ay umaayos ng anyong pagwawalang bahala upang ipakilala na sila'y dagi sa mga bagay na higit pa sa roon, iat sadya ngang gay6n! May diosa na naghikab dahil sa ang lahat nan£ iyon, sa palagay niya, ay tiwali at sinabing may gazuza; isa pa'y nagalit sa kaniyang dios, ikinumpay ang kamay upang tampalin. Si D. Timoteo ay payukoyuko sa lahat ng pook; nag^ tatapon ng isang ngiti, igagalaw ang baywang, uurong, bibigay ng kalahating ikit, boong ikit, ibp., kaya't ang isa pang diosa ay nakapagsabi tuloy sa kaniyang kalapit, sa tuiong ng pagkakanlong sa pamaypay, na: — iChica, que jiladelfio estd el Uo! Mta que paese un fantoche. Pagkatapos ay dumating ang mga bagong kasal, na kaakbay si aling Victorina at ang lahat ng kaangay. Mga maligayang bati, kamayan, mga tapik na waring pag-aamp6n sa lalaking bagong kasal, mga tinging patitig, malansa, masuri ng mga lalaki sa binibining bagong kasal; sa dako ng mga babai ay pagsisiyasat ng kagayakan, ng hiyas, pag taya ng lakas, ng buti ng katawan, ibp. — iSi Psiquis at si Cupido na dumating sa Olimpo! — ang binuko sa sarili ni Ben-Zayb at itinala niyang mabuti sa pag-iisip ang pag-aanyo upang bitiwan sa ladng katampatang sandali. Ang ialaking bagong kasal nga'y may taglay ng mukhang palabiro ng dios ng pag-ibig, at kung ipagpapaumanhin ng kaunti ay mapagkakamalang lalagyan ng pana ang kaniyang kakubaang napakaumbok, na hindi maikanlong sa suot niyang frac. Si D. Timoteo ay nagdaramdam na ng pananakit ng baywang, ang mga kalyo ng kaniyang paa ay untiunting nananakit, ang kaniyang liig ay nangangawit at iwala pa ang Oapitan General! Ang mga malalaking dioses, na sa kanila'y kabilang si P. Irene at si P. Salvi, ay nangagsidating na nga nguni't wala pa ang malaking kulog. Hindi siya mapalagay, nanganganib, ang kaniyang puso'y tumitibok nang malakas, sinusump6ng siya ng isang kailangan, nguni't dapat munang unahin ang pagbati, pagngiti, at pagkatapos ay paparoon, nguni't hindi

— 320 — mangyari, uupo't titindig, hindi nadidingi'g ang sa kaniya'y sinasabi, hindi masabi ang ibig sabihin. At samantala'y isang malulugding dios ang nagsabi sa kaniya ng ilang punang ukol sa mga eromo, na tinutuligsa't sinasabing nakadudungis sa mga dingding. — iNakadudungis sa mga dingdlng! — ang ulit ni D. Ti' moteo na nakangiti nguni't ngalingaling labnutra ang nagsasalita: — datapuwa'y yari iyan sa Europa at siyang mga pinakamahal na natagpuan ko sa Maynila! iNakadudungis sa mga dingdrag! At isinusumpa sa sarili ni D. .Timoteo na kinabukasan ay ipasisingi'l ang lahat ng utang ng manunuligsa sa tindahan niya, Nakadingig ng mga pasuwi't, takbuhan ng mga kabayo, dumating din! — iAng General! — iAng Capitan General! Namumutla sa pagkagulumihanan, ay tumindig si D. Timoteo na di ipinahahalata ang sakit ng kaniyang mga kalyo, at kasama ng kaniyang anak at ilang malalaking dios, ay pumanaog upang salubungin ang Magnum Joven. Nawala ang sakit ng kaniyang baywang dahil sa pag-aalinlangang puraasok sa kaniyang kalooban ^dapat siyang ngumiti 6 magpakita ng mukhang walang katawatawa? idapat niyang iabot ang kaniyang kamay 6 antabayanang iabot sa kaniya ang sa General? iPutris! ^bakit kaya hindi niya naalaala ang ukol sa bagay na iyon at nang naitanong sana sa kaibigan niyang si Simoun? Upang huwag mapuna ang kaniyang pagkagulumihanan ay itinanong nang marahan at sira ang boses sa kaniyang anak: — ^Naghanda ka ba ng talumpati? — Hindi na ginagamit ang mga talumpati, tatay, at dito ay lalo pa! Dumating si Jupiter na kasama si Juno, na wari'y isang kastilyong sususuhan: may brillante sa ulo, may brillante sa liig, sa mga bisig, mga balikat. sa boong katawan! Ang suot ay isang mainam na kagayakang sutla; mahaba ang eola, na may burdang bulaklak na namumukod sa ibabaw. Tunay ngang inari ng General ang kaniyang bahay, gaya ng ipinamanhik na biibulongbulong ni D. Timoteo. Ang orkesta ay tumugtog ng mareha real at ang mag-asawang

- 321 — Dios ay tuwid na tuwid na umakyat sa hagdanang may saping alpombra. Ang katigasan ng anyo ng General ay hindi gawa-gawa lamang; marahil noon lamang siya nagdamdam lungkot, sapdl nang dumating sa Pilipinas; munting pighati ang namamahay sa kaniyang dilidili. Yaon ang huling tagumpay, sa kaniyang tatlong taong paghahari, at sa loob ng dalawang araw, ay iiwan na niya ang gayong kataas na kalagayan. lAno ang iiwan sa kaniyang likuran? Hindi ibinabaling ng General ang kaniyang ulo at ibig pa niya ang tumanaw sa hinaharap, sa darating! Dadalhm niya ang isang kayamanan, malalaking halagang nalalagay sa mga Banko sa Europa ang nag-aantay sa kaniya, mayroon siya*ng rnga hotel, nguni't marami siyang sinaktan, marami siyang kalaban sa Corte, inaantay siya roon ng mataas na kawani! Ang ibang general ay yumamang madali na gaya niya at ngayo'y mga hirap na hirap. ^Bakit hindi siya magpalumagak ng kaunti pang panahdn na gaya ng payo ni Simoun? Hindi, bago ang lahat ay ang kahihiyan mnna. Sa isang dako'y hind na lubhang payuko ang mga bati sa kaniya na gaya ng dati; nakapupuna siya ng mga tinging patitig, at pagkainip; at sinasagot niyang magiliw at tinatangka niyang ngumiti. — iNapagklkilalang papalubog na ang araw! — ang bulong ni P. Irene, sa tainga ni Ben-Zayb, — imarami na ang tumititig sa kaniya ng harap harapan! iPutris na kura! yaon pa naman sana ang kaniyang sasabihin, — Ineng — ang bulong sa tainga ng kalapit ng babaing nagpanganlang /antoehe kay D. Timoteo — iNakita mo ba kung ano ang saya? — Uy! ang mga tabing sa palasyo! — iHantay! at siya nga pala! Dadalhing lahat kung gayon. Tingnan rao't pag hindi ginawang abrigo ang mga alpombra ! — 'lAng gay6'y walang ibang ipinakikilala kundi may katalinuhan at mabuting mamili! — ang pakli ng asawa na kinagalitan ang kabiyak niya sa pamag-itan ng isang tingin, — ang mga babai'y dapat maglng masinop! Dindramdaai pa ng kaawaawang dios ang siningil ng modista. 21

— 322 — — iAnak ko! di bigyan mo ako ng rnga panabing na tig lalablng dalawang piso ang isang bara at tingnan mo kung isusuot ko ang mga basahang ito! — ang pakli ng namuhing diosa; — Uesiis! saka ka na magsalita kapag nagkaroon ka nang magarang sinundan! Samantala'y si Basilio, na nasa tapat ng bahay, ay kahalobilo ng mga nanonood, at binibilang ang mga taong pumapanaog sa mga karuahe. Nang makita ang gayong karaming taong masasaya at tiwala, nang makita ang dalawang bagong kasal, na sinusundan ng niga kaangay niyang mga dalaginding na mga walang malay at walang agam-agam, at naisip na matatagpuan doon ang kakilakilabot na kamatayan, ay naawa siya at naramdamang nagbawa ang kaniyang galit. Nagtaglay siya ng nasang iligtas ang gayong karaming mga walang sala, ini^ip na sumulat at magbigay alam sa mga may kapangyarihan ; nguni't dumating ang isang karuahe at nagsibaba si P. Salvi at si P. Irene, na kapuwa may kasiyahang loob, at waring ulap na dumaan, ay napawi ang kaniyang mabubuting hangad. — Ano ang mayroon sa akin? — aniya sa sarili — Imagbayad ang mabubuti na kasama ng masasama! At idinagdag pagkatapos upang panahimikin ang kaniyang mga pagkabalisa: - Hindi ako manunuplong, hindi ko dapat pangahasan ang pagtitiwala sa akin. Ang utang ko sa kaniyd ay higit kay sa lahat nang iyan; siya ang humukay ng pinaglibingan sa aking ina; ang mga taong iyan ang pumatay!

— 323 — nagkakaroon ng anyong nakapangingilabot na nalilibid ng lagablab. Sa tabi ng hagdan ay tumigil si Simoun na wari'y nag-aalinlangan ; si Basilio'y hindi humihinga. Ang pagaalinlangan ay hindi nagluwat: itinaas ni Simoun ang kaniyang ulo, patuloy na umakyat sa hagdanan at nawala. Sa wari ng nag-aaral ay sasabog na ang bahay at ang mga dingding, mga lampara, mga panaohin, bubungan, mga durungawan, orkesta, ay umiilandang sa hangin na waring isang dakot na baga sa gitna ng isang kasindaksindak na putok; tumingin sa kaniyang paligid at inakalang ang mga nanonood na naroon ay pawang bangkay; nakikita niyang lurayluray, sa wari niya'y napupuno ng apoy ang hangin, nguni't ang kalamigang loob ng kaniyang pagkukuro ay nanagumpay sa pag-uulap na iyong dumaan na tinulungan ng gutom, at aniya sa sarili: — Samantalang hindi pumapanaog, ay walang panganib. Hindi pa dumarating ang Capitan General! At pinilit na mag-anyo siyang panatag at pinipigil ang pangangaykay ng kaniyang mga paa, at tinangkang malibang sa pag-iisip ng ukol sa ibang bagay. Mayroong wari'y kumukutya sa kaniya sa sariling kalooban at sinasabi sa kaniyang: — Kung nangingim'g ka ngayong hindt pa sumasapit ang sandaling takda ^ano ang aasalin mo ^apag iyong nakitang bumabaha ang dugo, nag-aalab ang mga bahay at sumasagitsit ang mga punlo! Dumating ang General, nguni't hindi siya napuna ng binata; minamataan ang mukha ni Simoun na isa sa mga pumanaog upang sumalubong, at nakilala niya sa walang awang anyong iyon ang hatol na kamatayan sa lahat ng taong naroon, at sa gayon ay pumasok sa kaniya ang muling pagkasindak. Siya'y nanglamig, sumandig sa pader ng bahay, at nakatitig sa mga durungawan at tinalasan ang mga pangdingig, tinangkang hulaan ang mangyayari. Nakita sa salas ang maraming taong nakaligid kay Simoun at pinagmamasdan ang lampara; nakadingig ng mga maliligayang bati, mga bulalas na paghanga; ang mga salitang "eomedor extreno" ay naulit-ulit: nakitang ngumiti ang General at kinurokuro niyang sa gabing iyon gagawm ang unang paggamit, alinsunod sa itinakda ng mag-aalahas, at tunay ngang sa dulang

— 324 — na hahapunan ng General. Si Simoun ay nawalang sinusundan ng maraming humahanga. Nang mga katangitanging sandaling iyon ay nagtagumpay ang kaniyang magandang puso, linimot ang lahat ng kaniyang pagtatanim, linimot si Huli, tinangkang iligtas ang mga walang sala, at humanda, mangyari na ang mangyayari, tinawid ang daan at nagtangkang pumasok • Nguni't nalimot ni Basilio na napakadukha ang kaniyang suot; pinigil siya ng bantay-pinto, at nang makita ang kaniyang pagpupumilit ay binantaan siyang tatawag ng dalawang Veterana. Nang mga sandaling iyon ay putnapanaog si Simoun na namumutla nang kaunti. Binayaan ng bantay si Basilio upang yumuko sa mag-aalahas na wari'y nagdaan ang isang santo. Nahalata ni Basilio sa anyo ng mukha na lilisanin nang patuluyan ang sawing bahay na iyon at ang lampara ay may ilaw na, Alea jacta est. Dala ng pag-iingat sa sarili, ay naisip ang lumigtas. Maaaring masumpungan ng kahi't sino na galawin ang ilawan, alisin ang timtim at sa gayon ay puputok at ang lahat ay matatabunan. Nadingig pa si Simoun na nagsabi sa kotsero na: — iSa Eseolta, tulinan mo! , Gulila't at sa takot na madingi'g ang kakilakilabot na putok, ay lumayo si Basilio nang boong tulin sa sawing po6k na iyon: sa wari niya'y wala ang liksmg kailangan ng kaniyang mga hita, ang kaniyang mga paa'y nadudulas sa mga bangketa na waring lumalakad at hindi kumikilos, ang mga taong nakakasalubong ay humahadlang sa kaniyang lakad. at bago makadalawang pung hakbang ay waring hindi lamang limang minuto na ang nakaraan. Sa malayo layo'y natagpuan ang isang binatang nakatayo, na ang ulo'y nakataas, nakatitig sa bahay. Nakilala ni Basilio si Isagani. — ^Ano ang ginagawa mo rito? — ang tanong. — IHalika! Tiningnan siya ng malamlam na tingin ni Isagani, ngumiti nang malungkot at muling tumingin sa mga bukas na durungawan, na sa puwang nila'y natatanaw ang maputing anyo ng binibining ikinasal, na nakapigil sa bisig ng naging asawa, na dahandahang lumalayo. — Halika, Isagani! Lumayo tayo sa bahay na iyan, halika! — ang sabi ni Basilio na ang boses ay paos at piniglan sa bisig ang kausap.

— 325 — Inilalayo siyang banayad ni Isagani at patuloy ding nakatanaw na taglay sa labi ang malungkot na ngiti. — iAlang-alang sa Dios lumayo tayo! — iBakit ako lalayo? Bukas ay hindi na siya! Napakalaking lungkot ang taglay ng mga pangungusap na iyon, na, nalimot sandali ni Basilio ang kaniyang sindak. — ilbig mo bang mamatay? — ang tanong. Ikiniblt ni Isagani ang balikat at nagpatuloy sa pagtingin. Muling tinangka ni Basilio ang siya'y kaladkann. — ilsagani, Isagani, pakingan mo ako, huwag tayong mag-aksaya ng panahon! Ang bahay na iyan ay puno ng pulbura, sasabog na, dahil sa isang kapangahasan, sa isang pagsisiyasat Isagani ang lahat ay mamamatay sa ilalim ng kaniyang durog na labl. —

— 326 — Naalaala ang mukha niyang gulilat, siya na hindi napapawian ng kalamigang loob, at nagsimula na sa paghuhuldhulo. Isang bagay ang maliwanag na bumabakas sa kaniyang pag-iisip: ang bahay ay sasabog at si Paulita ay naroroon, si Paulita'y mamamatay sa isang kakilakilabot na pagkamatay .... Sa harap ng pagkabatid na ito ay nalimot ang lahat: panibugho, pagtitris, mga sama ng loob; ang maawaing binata'y walang naalaala kun di ang kaniyang pag-ibig. Hindi na inalala ang sarili, walang kagatol-gatol, tinungo ang bahay, at salamat sa kaniyang makisig na kagayakan at kaniyang anyong walang alinlangan, ay madaling nakaraan sa pintuan. Samantalang ang mga bagay na ito'y nangyayari sa daan, sa kakainan ng mga malalaking dios, ay nagpatawidtawid sa mga kamay ang isang pergamino na kinababasahan ng mga salitang ito, na tintang pula ang ipinangsulat: Mane Theeel Phares. Juan Cris6stomo Ibarra. — £Juan Oisostomo Ibarra?

— 327 — nayaang mabitin ang kaniyang mga kamay na waring kinulang ng lakas. Ang di kapalagayang loob ay naging sindak; nangagkatinginan silasila nang walang kahumahuma. Tinangka ng General ang tumindi'g, nguni't sa pangingilag na baka ipalagay na pagkatakot ang gayon, ay nagpigil at lumingap sa kaniyang paligid. Walang mga sundalo: ang mga alilaug naglilinkod ay hindi niya nakikilala. — Magpatuloy tayo ng pagkain, mga ginoo, — aniya — at huwag natin bigyang halaga ang isang biro! Nguni't ang kaniyang boses ay hindt nakapagbigay katiwasayan kundi bagkus pa ngang nagpalalo nang di kapalagayang loob. Ang boses ay nanginginig— Ipinalalagay kong hindi ib>g sabihin ng Mame theeel phares na iyan, na tayo'y papatayin ngayong gabi? — ani D. Oustodio. Ang lahat ay napahinto. — Nguni't mangyayaring tayo'y malason.... Binitiwan ang kanilang m^a eubiertos. Samantala'y untiunti nang nagkukulimlim ang ilaw— Ang lampara ay nangungulimlim, — ang sabi ng General na hindi mapalagay; — ibig baga ninyong itaas ang timtim, P. Irene? Nang sandaling yaon, matuling wari'y lintik, ay pumasok ang isang anino na nagbuwal ng isang uupan at sinagasa ang isang alila, at sa gitna ng pagkakagitla ng lahat, ay sinunggaban ang lampara, tumakbo sa asotea at inihagis sa ilog. Ang lahat nang ito'y nangyari sa isang kisap-mata, ang kakainan ay nagdilim. Ang lampara ay lumagpak na sa ilog nang ang mga utusan ay nakasigaw nang: — imagnanakaw, magnanakaw! at patakbo ring tumungo sa asotea. — ilsang rebolber! — ang sigaw ng isa; — imadali ang isang rebolber! Habulin ang magnanakaw! Nguni't ang anino, lalo pang maliksi ay nakapangibabaw na sa babahang ladrilyo, at bago dumating ang isang ilaw ay nakalundag na sa ilog at nagpadingig ng isang alaguwak sa sa pagbagsak sa tubig.

— 328 — XXXVI MGA KAGIPITAN NI BEN-ZAYB Agad-agad na mabatid ang pangyayari, nang makakuha ng mga ilaw, at makita ang di ayos na anyo ng mga nabiglang mga dios, si Ben-Zayb, lipus kamuhian at taglay na ang pagsang-ayon ng sumisiyasat ng mga inililimbag, ay nagtatakbong tungo sa kaniyang bahay (isang entresuelo na tinitirahan niyang may ibang kasama), upang sulatin ang laldng malamang salaysay na nabasa sa silong ng langit ng Pilipinas; ang General ay aalis na masama ang loob kung hindi mababasa muna ang kaniyang mga pasaring, at ang gayo'y hindi mapahihintulutang mangyari ni Ben-Zayb, na may magandang puso. Nagtiis na ngang iwan ang hapunan at ang sayawan at hindi natulog ng gabing yaon. IManugong na bulalas sa pagkagulat, pagkamuhi, ipalagay na wari'y gumuho ang mundo at ang mga bituin, ang mga walang lipas na bituin ay nangagkakaumpugan! Pagkatapos ay isang mahiwagang pangbungad, puno ng mga banggit, mga . pasaring . . . . makaraan ito'y ang salaysay ng pangyayari at ang panghuling pati. Dinamihan ang mga paligoy, inubos ang mga pasapyaw na salita sa pag-lalarawan ng pagkakatiwangwang at nang napakahuling pagkakabinyag ng sabaw na tinanggap ng General sa kaniyang noong tagalangit; pinuri ang kaliksihang ginamit sa pagtayo, na inilagay ang ulo sa dating kinalagyan ng paa at tiwarik; bumigkas ng isang pagpupuri sa Lumikha dahil sa mairog na pagkakalinga sa mga kabanalbanalang mga butong yaon, at ang pagkakasalaysay ay lumabas na napakainam, na ang General ay lumabas na wari'y isang magiting at lalo pang mataas ang kinahulugan, gaya ng sabi ni Victor Hugo. Nagsulat, kumatkat, nagdagdag at nagbanhay upang lumabas na dakila ang salaysay nang walang pagkakalisya sa katotohanan — ito ang kaniyang tanging karapatan sa pagkamamamahayag, — maging kalakhan ang ukol sa pitong dioses at karuagan at aba sa hindi kilalang magnanakaw, "na nagparusa sa sarili, sindak at nakakilala sa kalakhan ng kaniyang pagkakasala nang sandali ring iyon." Ipinalagay ang ginawa ni P. Irene na pagpasok sa ilalim ng dulang na "biglang udyok ng likas na katapangan, na hindi napaglubag ng habito ng isang

— 329 — Dios ng kapayapaan na isimiot boong buhay", tinangka ni P. Irene na habulin ang nagkasala at sa pagbagtas niya nang patuwid ay dumaan sa silong ng dulang. Sa pagsasala^say noon ay bumangglt ng mga lungga. sa ilalim ng dagat, tinukoy ang isang balak ni D. Oustodio, inalala ang katalinuhan at mga, mahahabang paglalakbay ng pari. Ang pagkawala ng diwa ni P. Salvi ay isang malaking dalamhati na dinamdam ng mabait na pransiskano, sa pagkakitang kakaunti ang napapala ng mga indio sa kaniyang mga banal na pangaral; ang pagkakatigagal at sindak ng ibang kasalo, na ang isa sa kanila'y ang kondesa na "pumigil" (nangunyapit) kay P. Salvi, ay dili iba kundi katiwasayan at kalamigang loob ng mga magigiting, na sanay sa mga panganib sa gitna nang pagtupad sa kanilang mga kautangan, na, sa piling nila, ang mga senador romano, na nabigla ng mga dumagsang galo, ay pawang mga binibining masindakin lamang na nangagugulat sa harap ng larawan ng mga ipis. Pagkatapos at upang magfng kaibayo, ay ang larawan ng magnanakaw: takot, kabaliwan, di pagkakangtututo, tinging mabalasik, anyong gulat at ilakas ng kataasan ng uri sa kabaitan ng lipi! ang kaniyang paggalang nang makita roong nangakalimpi ang gayong katataas na tao! At kapit na kapit ngang isunod doon ang isang mahabang parirala, isa ng paghikayat, isang talumpating laban sa pagkasira ng mga mabubuting kaugalian, at ya6n ang sanhi ng pangangailangan ng isang laging hukumang kawal, "ang pagtatatag ng estado de ilsitio sa loob ng tatag nang estado de sitio, isang tanging ''kautusan, na makapipigil, matindi, sapagka't lubhang kai'langang dalidaliin ang pagpapakita sa mga masasama at mga "salarin, na kung sakali mang ang puso'y mahabagin at "malingap sa mga mapangayupapa't masunurin sa kautusan, "ay malakas naman ang kamay, matatag, walang pagmama"liw, matuwid at matindi sa mga lumalabag sa kaniya ng "walang kakatuwikatuwiran at humahalay sa mga banal na ka"palakaran ng Inangbayan! Oo, mga ginoo, ito'y kailangan ' 'nang di lamang ng ikabubuti ng kapuluang ito, hindi lamang ng "ikabubuti ng boong sangkatauhan, kundi ikabuti ng pangalan "ng Espana, ng karangalan ng pangalang kastila, ng karangalan "ng bayang ibero, sapagka't sa ibabaw ng lahat ng bagay ay"mga kastila tayo at ang bandila ng Espana" ibp.

— 330 — At dinuluhan ang sulatin "sa ganitong pangtapos: "Matahimik na yumao ang niatapang na bayani, na "humawak sa kapalaran ng bayang ito sa kapanahunang lub"hang maligalig! Matahimik na yumao upang lumangap ng "malunas na simuy ng Manzanares! Kami rito'y maiiwan na 'wari'y matatapat na taliba upang dalanginan ang kaniyang "ala-ala, hangaan ang kaniyang matatalinong kapasiyahan, at "iganti ang kataksilang ginawa sa kaniyang mainam na handog, 'na makukuha rin namin sukdang kailanganing patuymn ang mga dagat! Ang gayong maalindog na relikia ay magiging isang "walang pagkapawing tanda sa bayang ito ng kaniyang kari"lagan, kalamigang loob at katapangan." Ganiyan niya tinapos ang sinulat na may kaunting kadiliman, at bago rnag-umaga ay ipinadala sa pasulatan, na may taglay nang kapahintulutan ng tagasuri. At natulog na waii'y - si Napoleon nang matapos maitakda ang paraan ng labanan sa Jena, Ginising siya nang nag-uumaga, na ang mga euartilla ay ibinabalik at may isang sulat ng namamahala, na sinasabing ipinagbawal na mahigpit ng General na pag-usapan ang nangyari at ipinagbilin na pabulaanan ang kahi't anong sabisabihan at usap-usapang kumalat, na, ang lahat ay ipalagay na salisalita lamang, mga palangha at mga pakapakana. Sa ganang kay Ben-Zayb, ang gayon, ay pagpatay sa isa niyang anak na napakaganda't napakatapang. na inianak at inalagaan nang lubhang malaki ang paghihirap at pagpapagal at ^saan niya iuukol ngayon ang mainam na pagtatatakap, ang magandang paghahayag ng mga paghahandang may katapangan at pagpaparusa? At alalahanin, na sa loob ng isa 6 dalawang buwan ay iiwan niya ang Pilipinas, at ang sinulat na iyon ay hindi mangyayaring lumabas sa Espana, sapagJka't

— 331 — sahin man 6 hindi ng mga pilipino, ay nagkakaroon din ng bisa. — IKung bukas 6 makalawa man lamang sana ay may mangyayaring ibang pagkakasala! — aniya. At sa harap ng pag-aalala doon sa anak niyang namatay bago malimbag, mga bukong nababad sa lamlg, at sa pagkakaramdam na ang kaniyang mga rnata'y nababasa ng hiha, ay nagbihis upang makipagkita sa namamahala. Kinibit ng namamahala ang balikat: ipinagbawal ng General, sapagka't kung mapag-alaman na pitong malalaking mga dioses ay nagpabayang mapagnakawan ng isang bala na, samantalang ikiniikumpay ang mga tenedor at euehillo, ay mapapanganibang tibay ng Inang-bayan! At gayon ding ipin&gbiling huwag paghanapin ni ang larnpara ni ang magnanakaw at ipinagbibilin sa mga susunod sa kaniya na huwag mangahas na kumain sa alin mang bahay ng ibang tao nang hindi nalilibid ng mga alabardero at mga bantay. At sa dahilang ang mga nakaalam ng kaunti, sa mga nangyari sa bahay ni D. Timoteo ng gabing iyon, ay mga kawani at mga kawal ay hindi maliwag ang pabulaanan ang pangyayari sa harap ng madla: natutukoy sa katibayan ng inang-bayan. Sa harap ng pangalang ito'y itinungo na puno ng kagitingan ni Ben-Zayb ang kaniyang ulo, na iniisip si Abraham, si Guzman el Bueno 6, si Brutu3 man lamang at ang iba pang matatandang magitlng na nasa kasaysayan. Ang gayong karaming paghihirap ay hindi mangyayaring hindi magkakaroon ng gantlng pala. Ang Dios ng mga mamamahayag ay nasiyahan kay Abraham-Ben-Zayb. Halos kasabay noon ay dumating ang anghel na tagabalita na taglay ang tupa, na, anyong isang pangloloob sa isang bahay liwaliwan sa baybay ng ilog Pasig, bahay na tinitirahan ng ilang prayle kung tag-init! iYaon ang panahon, at si Abraham-Ben-Zayb ay nagpuri sa kaniyang dios ! — Ang mga tulisan ay nakakuha ng mahigit sa dalawang libong piso, sinugatan nang malubha ang isang paii at dalawang alila . . . . Ang kura ay nagtanggol sa likurdn ng isang silla, na nagkasirasira sa kaniyang mga kamay — iHintay, hintay! — ani Ben-Zayb na nagtatala; — apat 6 limangpung tulisang sa paraang taksil .... mga rebolber,

— 332 — itak, eseopeta, pistola . . . . leong nananandata, silla.... putolputol.... sinugatan nang walang kaawa-awa . . . sampung libong piso At sa kagalakan, at dahil sa hindi pa lubos na nasisiyahan sa mga balita, ay tumungo sa pook na pinangyarihan, na, sa daan ay binabalak ang salaysay ng paglalaban ^lsang munting bigkas na tinuran ng namumuno? ilsang salitang paalipustang galing sa bibig ng pari? Lahat ng pagpaparis at talinghaga, na iniukol sa General, kay P. Irene at kay P. Salvi ay makakapit sa paring nasugatan, at ang salaysay na ukoi sa magnanakaw ay sa bawa't isang tulisan. Sa pagmumura ay maaaring lumawig pa, maaaring banggitin ang pananampalataya, ang pananalig, ang kaawaan, ang tugtog ng mga kampana, ang utang ng mga indio sa mga prayle, malungkot sa sarili at guraamit ng maraming banggit at mga himig na ayos Oastelar. Babasin yaon ng mga dalaga sa siyudad at sasabihing: — Si Ben-Zayb ay mabangis na gaya ng leon at masuyo na gaya ng isang tupa! Nang dumating sa pook na pinangyarihan, ay napamangha siya nang makita na ang nasugatan, ay dili iba't si P. Camorra, na tinakdaan ng kaniyang provincial na magdusa sa bahay liwaliwan, sa baybay ng ilog Pasig, dahil sa kaniyang pinaggagawa sa Tiani. May isang munting sugat sa kamay, isang bukol sa ulo dahil sa kaniyang pagkakatiwangwangr ang mga tulisan ay tatlo at ang mga sandata'y pawang itak; ang halagang nanakaw ay limang pung piso. — iHindi mangyayari ! --ani Ben-Zayb; — magtigil kayo.... hindi ninyo alam ang inyong sinasabi! — IHindi ko malalaman, punales! — iHuwag kay6ng hangal!.... ang mga tulisan ay mahigit kay sa sinabi ninyo.... — iAba! ang manghihitit na ito ng tinta . . . . Nagkaroon sila ng isang malaking pagtatalo. Ang ma- ■ halaga kay Ben-Zayb ay ang huwag masira ang isinulat, palakihin ang mga pangyayari upang kumapit ang kaniyang mga pinagturan. Isang alingawngaw ang pumutol sa pagtatalo. Ang mga tulisang nangahuli ay nangagpahayag ng malalaking bagay. Isa sa mga tulisan ni Matanglawin (si kabisang Tales) ay

— 333 — tinipan sila sa Santamesa upang makisama sa kaniyang pulutong at looban ang mga kombento at ang mga bahay ng mga mayayaman . . . . Ang mangungulo sa kanila'y isang kastilang mataas, kayumanggi, maputi ang buhok, na ang sabi'y gagawa nang gayon sa utos ng General na matalik niyang kaibigan, pinatibayan pa rin sa kanila na ang artilleria at ilang regimiento ay makikisarna sa kanila, kaya't wala silang dapat ikatakot. Ang mga tulisan ay patatawarin at ang isang katlong bahagi ng masamsam ay ibibigay sa karrila. Ang palatandaan ay isang putok ng kanyon, at sa dahilang hindi dumatingdating ang kanilang inaantay na hudyat, ay inakala ng mga tulisan na sila'y biniro, ang ila'y nangagsiuwi, ang ilan ay nangagsiballk sa kanikanilang bundok at nangakong paghigantihan ang kastila, na makalawa nang nagkulang sa kaniyang salita. Sa gayon, silang mga nahuli ay nagnasang gumawa, kahi't sa kanilang sarili, at linooban ang isang bahay liwaliwan na nasumpungan, at ipinangangakong ibigay na walang kakulangkulang ang dalawang katlong bahagi ng nasamsam kung paghahabulin ng kastilang maputi ang buhok. Sa pagkakawangki sa anyo ni Simoun ng mga tinurang ayos ay ipinalagay na hindi katotohanan ang mga pahayag na iyon, kaya't binigyan ng katakottakot na pahirap ang magnanakaw, sampii ng makina eleetriea, dahil sa gayong kahalayhalay na tungayaw. Datapwa't ang balitang pagkawaia, ng mag-aalahas na napuna ng lahat ng taga Eseolta, at dahil sa pagkakatagpo ng mga bayong ng pulbura at maraming punlo sa kaniyang bahay, ay nagkaroon ng wari'y katotohanan ang pahayag ng tulisan at untiunting kumalat ang lihim, na nababalot ng ulap, nangagbulong-bulungan, umu* ubo, na ang tingi'y nanganganib, mga puntot suspensivos at maraming salitang pinalalaki na ukol sa mga gayong mga pangyayari. Ang mga nakabatld ng lihim ay hindi matapos tapos sa pagkakamangha, inihahaba ang mga mukha, nangamumutla at kunti nang nasiraan ng isip ang marami nang mapag-alaman ang ilang bagaybagay na hindi napuna. — MabutL't nakaligtas tayo! ^Sino ang makapagsasabi . . . . Nang kinahapunan, si Ben-Zayb, na punong puno ng mga rebolber at bala ang mga bulsa, ay dumalaw kay D. Custodio, na natagpuang masigasig na gumagawa ng isang panukala na laban sa mga mag-aalahas na amerikano. Bu

— 334 — mulong na marahang marahan sa tainga ng mamamahayag ng mga rnahiwagang salita sa pag-itan ng dalawang palad na pinagtaklop. — iTunay ba? — ang tanong ni Ben-Zayb na idinukot ang kamay sa bulsa, samantalang namumutla ng bahagya. — At kahi't saan matagpuan . . . . Tinapos ang salita sa isang galaw na makahulugan. Itinaas ang dalawang kamay hanggang pantay mukha, na ang kanan ay lalo pang baluktot kay sa kaliwa, ang mga palad ay tungo sa ibaba, ipinikit ang isang mata at makalawang gumalaw ng papasulong. — iPsst, psst! — ang kaniyang sipol. — £At ang mga brillante? — ang tanong ni Ben-Zayb. — Kung matatagpuan . . . . At gumawa ng isa pang kilos sa pamagitan ng mga daliri ng kanang kamay, na pinaikit-ikit mula sa harap hanggang sa likod at mula sa labas na papaloob, na wari kilos ng pamaypay na natitiklop, waring may iniipon, mga labayang umiikit na pumapalis nang patungo sa kaniya, na malinis ang pagkakapangdukot. Sinagot ni Ben-Zayb ng isa ring kilos, na pinapangdilat na mabuti ang mga mata, binalantok ang mga kilay at malakas na lumangap ng hangin, na waiing ang hanging nakabubusog ay natuklasan na. -Jhs!! ! XXXVII ANG HIWAGA Todo se sabe. Kahi't na pinagkaingatan ng labis ay nakarating din sa kabatiran ng madla ang alingawngaw, subali't malaki na ang kaibhan at marami na ang kulang. Yadn ang sanhi ng mga sang-usapan ng sumunod na kagabihan sa bahay ng isang mayamang mag-aanak na sina Orenda, na nangangalakal ng hiyas sa masipag na bayang Sta. Cruz. Siya na lamang naaatupag ng marami nilang kaibigan. Hindi nangaglalaro ng tres-siete, ni nagtutugtugan ng piano, at ang munting si Tinay, ang pinakabata, sa lahat ng dalaga, ay nayayamot sa paglalarong mag-isa ngsim^M, na hindi mapag-unawa kung ano't pinag-uusapan ang mga pangloloob, panghihimagsik, ang mga bayong ng

- 335 pulbura, gayong may maraming magagandang sigay sa pitong bahay, na waring kimkindatan siya at nginingitian ng kanilang mga mumunting bibig, na nakabuka, upang isubi sa ina. Si Isagani, na kung pumaparoon, ay laging nakikipaglaro sa kaniy& at napadadayang matikabo, ay ayaw makingig sa kaniyang katatawag; pinaki'kinggang tahimik at malamlam ni Isagani ang isinasaysay ng platerong si Chichoy. Si Momoy, ang katipan ni Sensia, ang pinakamatanda sa mga Orenda, maliksi at magandang dalaga kahi't may kaunting pagka mapalabiro, ay umalls sa durungawang sa gabi'gabi'y laging pook ng pag-uusap nilang magsing-ibig, Ang bagay na ito'y nakamumuhi sa loro na ang kulungan ay nakasabit sa pairap ng bahay, lorong minamahal ng lahat ng taga bahay sapagka't marunong bumati 3a lahat kung umaga sa pamagitan ng maiinam na salitang ukol sa pag-ibig. Si kapitana Loleng, ang masipag at matalinong si kapitarm Loleng, ay pigil na nakabukas ang kaniyang aklat talaan, nguni't hindi makuhang basahin ni masulatan; hindi minamas. dan ang mga pinggan, na puno ng mga perlas na lagas, ni ang mga brillaDte; noon ay nakakalimot at ang pakikingig lamang ang ginagawa. Ang kaniya nang asawa, ang dakilang si kapitang Toringoy, galing sa pangalang Domingo, ang lalong maligaya sa boong arabal, na walang gawa liban sa magbihis ng mainam, kumain, dumaldal, samantalang ang lahat ng kaanak ay gumagawa at nagsusumakit, ay hindi tumungo sa dati niyang pinaparoonang pinakikipaglipunan, at pinakikinggang natatakottakdt at nangangamba ang mga kakilakilabot na ibinabalita ng payagot na si Chichoy. At hindi mangyayaring hindi magkagayon. Si Chichoy ay naghatid ng ilang gawa kay D. Timoteo Pelaez, isang pares na hikaw ng bagong kasal, nang iginigiba pa naman angkiosko na ginamit na kakainan ng mga may lalong mataas na kapangyarihan. Sa dakong ito'y namumutla si Chichoy at nanlnindig ang buhok. — Naku! — aniya, — mga baydng ng pulbura sa ilalim ng tungtungan, sa bubungan, sa ilalim ng dulang, sa loob ng mga uupan, sa lahat ng sulok ! Mabuti na lamang at wala is& mang manggagawang humihitit! — At isino ang naglagay ng mga bayong na iyon ng pulbura? — ang tanong ni kapitana Choleng, na may katapa

— 336 — ngan at hindi namumutla na gaya ng mangingibig na si Momoy. Si Momoy ay dumalo sa kasalan, kaya't may katuwiran ang kaniyang nahuling pangingilabot. Si Momoy ay napalaplt sa kiosko. — Iyan ang walang makapagsabi, — ang sagot ni Chichoy: — isino ang dapat magkaroon ng hangad na guluhin ang kapistahan? Wala kundi lisa lamang, ang sabi ng bantog na abogadong si G. Pasta na naroong dumalaw, 6 isang kagallt ni D. Timoteo 6 isang kaagaw ni Juanito.... Ang mga dalagang Orenda ay biglang napalingon kay Isagani: si Isagani'y tahimik na ngumiti. — Magtagd kayo, — ang sabi sa kaniya ni kapitana Loleng; — baka kayo pagbintangan . . . . magtago kayo! Muling ngumiti si Isagani at hindi sumagot nang anoman, — Hindi maalaman ni D. Timoteo — ang patuloy ni Chi ehoy, — kung sino ang may kagagawan; siya ang namahala sa pagpapagawa, siya at ang kaibigan niyang si Simoun, at wala na. Sa bahay ay nagkagulo, dumating ang teniente ng Veterana, at matapos na ipagbilin sa lahat ang paglilihim ay pinaalis ako. Nguni't.... — Nguni't.... nguni't.... — ang bulong na nanginginlg ni Momoy. — Naku! — ang sabi ni Seneia na tiningnan ang kaniyang nobio at nanginginig din dahil sa pagka-alaalang naparoon sa pista: — ang senoritorig ito . . . . kung sakaling pumutok.... At tiningnan ng matang galit ang kaniyang iniibig at hinahangaan ang kaniyang katapangan. — Kung sakaling pumutok .... — Walang matitirang buhay sa daang Anloague! — ang dagdag ni kapitang Toringoy na nagpatanaw ng katapangan at pagwawalang bahala sa kaniyang anak. — Ako'y umuuwing iitong lito, — ang patuloy ni Chichoy, — na iniisip na kahi't isang titis lamang, i^ang sigarilyo, ay nagkataong nahulog 6 may sumabog na isang lampara, sa mga sandaling ito'y wala tayong General, ni Arsobispo, ni anoman, ni mga kawanl man lamang! Abo ang lahat ng napatungo sa pista kagabi! — IVirgen Santisima! ang maginoong ito.... — iSusmariosep! — ang bulalas ni kapitana Loleng; ang

— 337 — lahat ng may utang sa atin ay naroroon; susmariosep! At mayroon kaming isang bahay na malapit doon.

— 338 — — iAng alin? — Ayaw ninyong paniwalaan si tia Tentay. Si Simoun ay siyang diablo na nakabili sa kaluluwa ng lahat ng kastila.... sinasabi na ni tia Tentay! Si kapitana Loleng ay nag-antanda, hindi mapalagay na tiningnan ang mga bat6 na nanganganib siyang makitang maging baga; hinubad ni kapitang Toringoy ang sinslng na galing kay Simoun. — Si Simoun ay nawala nang hindi nag-iwan ng bakas, — ang dagdag ni Ohiehoy; — hinahanap siya ng guardia sibil. — Oo! — ang sabi ni Sensia, — hanapin nila ang demoniot At nag-antanda. Ngayon nila nalinawan ang maraming bagay, ang malaking kayamanan ni Simoun, ang katangitanging amdy ng kaniyang bahay, amoy asupre. Si Binday, isa sa mga dalagang Orenda, mapaniwalam at kaigaigayang binibini, ay nakaalaalang nakakita ng mga apoy na bughaw sa bahay ng mag-aalahas, nang isang hapon na kasama ang ina'y naparoon sila upang mamili ng bato. Si Isagani'y taimtim na naklkingig, na walang kaimikimik. — iKaya pala, kagabi . . . . ! — ang pabulong ni Momoy. — iKagabi? — ang ulit ni Sensia na may panibugho't nasang makaalam. Hindi makapangahas na makapagpatuloy si Momoy, nguni't nawala ang kaniyang takot dahil sa mukhang ipinatanaw sa kaniya ni Sensia. — Kagabi, samantalang kami'y humahapon, ay nagkaroon ng isang gul6; ang ilaw sa kinakainan ng General ay namatay. Sinasabing ninakaw ng isang hindi nakilala kung sino ang lamparang handog ni Simoun. — dlsang magnanakaw? ilsa sa mga Mano Negra? Si Isagani ay tumindig at nagpalakadlakad. — iAt hindi nahuli? — Lumundag sa ilog; walang nakakita sa kaniya. May nagsasabing kastila raw; anang iba'y insik; ang iba'y indio.. .. — Inaakalang sa pamagitan ng lamparang iyon, — ang tugon ni Chichoy ; — ay pag-aalabin ang boong bahay, ang pulbura .... Muling nanginig si Momoy, nguni't nang makitang naramdaman ni Sensia ang kaniyang katakutan, ay tinangkang iayos.

— 339 — — iSayang! — ang bulalas na nilakasan ang loob, — imasama ang nagawa ng magnanakaw! Nangamatay sanang lahat Tiningnan siyang gulilat ni Sensia; ang mga babai'y nangag-angtanda. Si kapitang Toringoy na natatakot sa poHtika ay umanyong lalayo. Si Isagani ang tinungo ni Momoy. — Kailan ma'y hindi mabuti ang kumuha ng hindi sariling ari, — ang sagot ni Isagani na may matalinghagang ngiti; — kung nalalaman lamang ng magnanakaw na iyon kung an6 ang pinapakay at nakapag-isip sana, ay tunay na hindi gagawi'n ang gayon! At idinagdag matapos ang munting hinto: — Pantayan man ng kahi't gaano'y hindi ako lalagay sa kalagayan niya. At nagpatuloy sila sa pagkukurokuro at pagpapalapalagay. Makaraan ang isang oras, ay nagpaalam na si Isagani sa mag-aanak upang manirahan na sa habang buhay sa piling ng kaniyang amain. XXXVIII KASAWIAN Si Matangluvrin ay siyang kilabot sa Luson. Ang kaniyang pangkat ay sisipot kung minsan sa isang lalawigang hindi inaakalang kaniyang lulusubin at kung minsan ay biglang susulpot sa isang lalawigang humahandang maglaban sa kaniya. Susunugin ang isang kabyawan sa Batangan, sisirain ang mga pananim; kinabukasan ay papatayi'n ang hukom pamayapa sa Tiani, sa isa pa'y lolooban ang isang bayan sa Kabite at kukunin ang lahat ng armas sa tribunal. Ang mga lalawigang panggitna, mula sa Tayabas hanggang Pangasinan, ay inaabot ng kaniyang mga kabangisan at ang kaniyang madugong pangalan ay uraaabot hanggang Albay, sa timog, at sa hilaga'y hanggang Kagayan. Sapagka't inalisan ng sandata ang mga bayanbayan dahil sa pagkukulang ng tiwala ng isang mahinang pamahalaan ay nahuhulog sa kaniyang mga kamay na waring walang kabuluhang bihag; paglapit niya, ay iniiwan ng mga manananim ang kanilang

— 340 — mga bukid, ang mga hayop ay napupuksa at isang bakas na dugo at apoy ang nagiging tanda ng kaniyang pagdaraan. Hinahalay ni Matanglawin ang lahat ng mga ma^hihigpit na kautusang laban sa mga tulisan: walang napapahirapan sa mga kautusang yaon kundi ang mga naninirahan sa mga nayon, na kaniyang binibihag 6 sinasalanta kung naglalaban, 6 kung nakikipagkasundo sa kaniya ay ipinalalamog 6 ipinatatapon ng pamahalaan, kung sakaling dumaratmg sa pagtatapunan at hindi abutin ng malubhang sakuna sa paglalakbay. Dahil sa gayong kalagayan ay marami sa mga taga bukid ang sumasailalim sa kaniyang kapangyarihan. Sanhi sa kakilakilabot na kaparaanang ito, ang naghihingalo nang pangangalakal ng mga bayan ay nagpatuloy na namatay ng lubusan, Ang mayaman ay hindt makapangahas na makapaglakbay, at ang mahihirap ay natatakot na mahuli ng guardia sibil, na, dahil sa nauutusang umusig sa mga tulisan ay madalas na hinuhuli ang unang masumpungan at pinahihirapan ng katakot-takot. Sa kaniyang di karapatan, ang pamahalaan ay nagpapakita ng kalak^san sa mga taong kaniyang pinaghihinalaan, upang, sa kapapahirap, ay huwag mahalata ng mga bayan ang kaniyang kahinaan, ang takot na nagtatakda ng mga gayong kautusan. Isang hanay ng mga kaawaawang ito na pinaghihinalaan, mga anim 6 pit6, na nangakabaliti ng abot siko at nangatataling wari'y piling nang tao, ay nangaglalakad isang tanghaling tapat sa isang daang namamaybay sa isang bundok, na dala ng sampu 6 labing dalawang guardia na nangakabaril. Lubhang matindi ang init. Ang mga bayoneta ay nagkikintaban sa araw, ang kanyon ng mga barll ay nag-iinit, at ang mga dahon ng sambong na nalalagay sa mga kapasete ay halos hindi makapagpahina sa tindi ng nakasusunog na araw sa buwan ng Mayo. Dahil sa hindi maikilos ang mga bisig at nangagkakadikitan, upang huwag gumamit ng maraming lubid, ay lumalakad ang mga huli na halos lahat ay walang takip sa ulo at mga walang sapm ang paa : mabuti na ang may isang panyong nakatali sa ulo. Hingal na hingal, hirap, punong puno ng alikabok na nagiging putik dahil sa pawis, ay nararamdamang natutunaw ang kanilang utak, may lumilipanang ilaw sa kaitaasan, mga badhang pula sa himpapawid. Ang kapa

— 341 — taan at ang panghihina ay nalalarawan sa kanilang pagmumukhA, ang paghihinagpi's, ang pagkagalit, isang bagay na hindi mawari, tinging mamamatay na sumusumpa, taong naiinip sa buhay, sa sarili, na nagtutungayaw sa Dios.... Ang mga lalong nakapagtatagal ay itinutungo ang ulo, ikinukuskos ang mukha sa maruming likuran ng sinusundan upang mapahid ang pawis na tumatakip sa kanilang mga mata; ang mara? mi'y pipilay-pilay. Kapag may nakaabala sa lakad dahil sa pagkadapa ay madidingig ang isang tungayaw at lalapit ang isang sundalo na iniwawasiwas ang isang sanga, na kinuha sa isang puuo, at pinipilit na pinatitindig sa palo dito't palo doon. Sa gayo'y tumatakbo ang hanay, na, kaladkad ang nadapa na nagugumon sa alabok at umuungal na hinihinging siya'y patayin: sa isang pagkakataon ay napapatindig, napapatayo, at saka ipinatutuloy ang kaniyang paglakad na umiiyak na wari'y bata at isinusumpa ang oras na siya'y naging tao. Ang pillng na tao ay maminsan minsang humihinto samantalang nangagsisiinom ang mga may dala sa kanila, at pagkatapos ay ipatutuloy ang lakad na ang bibig ay tuyo, ang pag-iisip ay madilim at ang puso'y puno ng paglait. Ang uhaw ay siyang pinakamunting bagay na inaalintana ng mga kaawaawang taong iyon. — iLakad, mga anak ng p....! — ang sigaw ng sundalo, na nakapagpanibagong lakas, na ibinigkas ang karaniwang lait ng mga pilipinong pinakadukha. At sumasagitsit ang sanga at tumatama, sa likuran ng kahi't sino, ng lalong nalalapit, kung minsan ay tumatama sa isang mukha, nag-iiwan muna ng isang bakas, pagkatapos ay mapula, at mayamaya/y marumi dahil sa alikabok ng lasangan. — iLakad mga duwag — ang sigaw sa wikang kastila na pinalalaking mabuti ang boses. — iManga duwag! — ang ulit ng alingawngaw ng bundok. At tinutulinan ang lakad ng mga duwag, sa silong ng langit na wari'y nagbabagang bakal, sa isang daang nakapapaso na iniaab6y ng mabukong sanga na naluluray sa malatay na balat. Ang lamig sa Siberia ay mabuti pa kay sa araw sa buwan ng Mayo sa Pilipinas! Gayon man, sa mga sundalo ay may isang namiimuhi sa gayong mga kabangisang walang kapa

- 342 — rarakan: lumalakad ng walang imlk at kun6t ang kilay na waring masama ang loob. Sa kahulihulihan, nang makita na ang guardia ay hindi na nasisiyahan sa sanga kundi pinagsisipa pa ang mga huli na napaparapa, ay hindi na nakapagpigil at bugn6t na sumigaw nang: — Hoy, Mautang, bayaan mo na sildng lumakad na mapayapa! Si Mautang ay lumingong napamangha. — At ano ang mayroon sa iyo, Oarolino? — ang tanong. — Sa ganang akin ay wala, nguni't naaawa ak6! — ang sagot ni Oarolino; — mga tao rin iyang kagaya natin! — Napagkikilalang baguhan ka pa! — ang pakli ni Mautang na tumawang may habag, — ikung gay6'y ano ang inaasal ninyo sa mga mahuli sa labanan? — Mabuting di sapala kay sa ganiyan! — ang sagot ni Carolino. Napahintong sandali si Mautang, at pagkatapos, waring nakatagpo ng isasagot ay panatag na tumugon, na: — A, ang mga huli doon ay mga kaaway at lumalaban, samantalang ang mga ito ay.... ito'y mga kababayan natin! At lumapit na ibinulong kay Oarolino: — iNapakahangal ka! Ginagawa sa kanila ang ganiyan upang magtangkang lumaban 6 tumanan, at sa gayon ay.... pung! Ang Oarolino ay hindi sumag6t. Ang isa sa mga huli ay namanhik na pahintulutan siyang tumigil sapagka't mayroon lamang gagawing kailangan. — iAng pook na ito'y mapanganib! — ang sagot ng kabo, na di mapalagay na tinitingnan ang bundok: — sulong! — Sulong! — ang ulit ni Mautang. At humaging ang pamalo. Ang huli ay namilipit at tiningnan siya ng tinging may sumbat. — Mabangis ka pa kay sa tunay na kastila — ang sabi ng baliti. Tinugon siya ni Mautang ng ilang palo. Halos sabay doo'y humaging ang isang punlo na sinundan ng isang putok: nabitiwan ni Mautang ang baril, bumitiw ng isang tungayaw at matapos madala sa dibdib ang dalawang kamay ay umikit at bumagsak. Nakita siya ng huli na kumikisay sa alikabok at linalabasan ng dugo sa bibig.

— 343 — — Tigil! — ang sigaw ng kabo na biglang namutla. Ang mga sundalo'y huminto at turningm sa kanilang paligid. Isang munting buga ng aso ang lumalabas sa isang kasukalan sa dakong ita&s. Humaging ang isa pang punlo, nadingig ang isa pang putok at ang kabo'y namaluktot na nagtutungayaw at may sugat sa hita. Ang pulutong ay binabaka ng mga taong nangagkakanlong sa mga batong nasa kaitaasan. Ang kabo, lipos kagalitan, ay tumuro sa dako ng kumpol ng mga baliti, at sumigaw nang: — Fuego! Ang mga huli ay nangapaluhod, na puno ng sindak. Sa dahilang hindi maitaas ang mga kamay, ay nangagmamakaawang humahalik sa lupa at iniuuna ang ulo-' may tumutukoy sa kanilang mga anak, may sa kaniyang ina na wala nang mag-aampon; ang isa'y nangangako ng salapi, binabanggit ng isa ang ngalan ng Dios, nguni't ang bunganga ng mga baril ay nakababa na at isang kakilakilabot na putok ang nagpapipi sa kanila. Sinimulan na ang pakikipagputukan sa mga nasa sa itaas na untiunting linaganapan ng aso. Dahil sa asong ito at sa kadalangan ng putok ay marahil hindi hihigft sa tatlo ang baril ng mga hindi nakikitang kalaban. Samantala naman ay sumasagupa at nagpapaputok ang mga sundalo, nangagkakanlong sa mga puno ng kahoy, humihiga at nagpupumilit na makapaitaas. Umiilandang ang mga putol-putol na bato, nababakli ang sanga ng mga puno, natutuklap ang lupa. Ang unang guardia na nagtangkang makapanhik ay gumulong na may tama ng punlo sa balikat. Ang lihim na kalaban ay nakalalamang dahil sa kinalalagyan; ang mga matatapang na guardia na hindi marunong tumakbo ay kaunti nang umurong, sapagka't nangahihinto at ayaw mangagsisulong . Ang pakikipaglabang iy6n sa hindi nakikita ay nakasindak sa kanila. Wala silang nakikita kundi pawang aso lamang at batuhan; walang boses ng tao, ni anino man lainang; mawiwikang nakipaglaban sila sa bundok. — IHale, Oarolino! Nasaan ang katalasan mong tumudla, p....! — ang sigaw ng kabo. Nang mga sandaling iyon ay isang lalaki ang sumipot

— 344 — sa ibabaw ng is&Dg bato at ikioukumpay ang baril na hawak. — iPaputukan iyan! — ang sigaw ng kabo na bumitiw Dg isang malaswaog tungayaw. Tatlong guardia ang sumunod, nguni't ang lalaki'y nakatayo rin; sumisigaw, nguni't hindi malinawan ang kaniyang sinasabi. Ang Oarolino ay napahinto, na waring nakikilala ang anyong iyon na nababalot ng liwanag ng araw. Nguni't binantaan siya ng kabo na tatarakan kung hindi magpapaputok. Tumudla ang Carolino at nadingi'g ang isang putok. Ang taong nasa bato ay umikit at nawalang kasabay ang sigaw na nakatullg sa Oarolino. Isang kilusan ang nangyari sa kagubatan na waring nagpanakbuhan ang mga naroroon. Sa gayo'y nangagsisalunga ang mga sundalo, na wala nang kalaban. Isa pang lalaki na ikinukumpay ang isang sibat ang sumipot sa ibabaw ng mga bato; pioaputuka*n ng mga sundalo, at ang lalaki'y unti unting napayuko, pumigil sa isang sanga, isa pang putok at lumagp^k na pasubasob sa bato. Matuling nangagsipanguuyapit ang mga sundalo, na inilagay sa dulo ng baril ang mga bayoneta at laan sa isang labanaDg subuan; ang Oarolino'y siyang tanging dahandahan ang lakad, na ang tingin ay pasulingsuliDg, malamlam, na inaalala ang sigaw ng taong nabuwal dahil sa tama ng punlo. Ang unang dumating sa kaitaasan ay nakatagpo ng isang matandang naghihingalo, na nakatimbuwang sa bato; sinaksak sa katawan ng bayoneta nguni't hindi man lamang kumisap ang matanda: ang mata'y nakatitig sa Carolino, isang titig na hindi mawari, at sa tulong ng mabutong kamay ay may itinuturo sa kaniyang nasa likod ng mga bato. Ang mga sundalo'y nangapalingon at nakitang si Carolino ay maputlang maputla, nakanganga at sa paningin ay naglalarawan ng huling kislap ng pag-iisip. Nakilala ng Carolino, na dili iba't si Tano, ang anak ni kabisangt Tales, na galing sa Carolinas, na ang naghihingalo ay ang kaniyang lelong, si matandang Selo, na, dahil sa hindi siya makausap ay naghahayag sa kaniya, sa tulong ng mga naghihingalong mata, ng isang kabuhayang lipus ng sakit. At riang bangkay

— 345 — na ay patuloy din sa pagtuturo ng isang bagay na nasa likod ng mga bato XXXIX Sa kaniyang ulilang tahanan, sa baybay ng dagat, na ang magalaw na ibabaw nito'y nakikita sa mga bukas na durungawan, na umaabot sa malayd, hanggang sa makiisa sa. huling dako ng natatanaw, ay nililibang ni P. Florentino ang kaniyang pag-iisa sa pamag-itan ng pagtugtog sa armonium ng mga malulungkot at di masasayang tugtugin, na sinasaliwan ng maugong na alingawngaw ng mga alon at ng bulong ng mga sanga ng kagubatang kalapit. Manga tunog na mahahaba, malalakas, mahinagpis, na wari'y mga plegaiia, kahi't matitindi, ang lumalabas sa matandang panugtog; si P. Florentino, na isang tunay na musiko, ay tumutugtog ng alinsunod sa biglang udyok ng kalooban at sa dahilang siya'y nag-iisa, ay ibiiuibulalas ang mga kalungkutang taglay ng kaniyang puso. Sadya ngang ang matanda'y malungkot. Ang kaniyang mabuting kaibigan na si D. Tibureio de Espadana ay kaaalis pa lamang na umiilas sa pag-uusig ng asawa. Nang umagang iyon ay tumanggap ng isang sulat ng isang teniente ng guardia sibil, na ang sabi ay: "Minamahal kong Oapellan : Katatanggap ko pa lamang ng isang telegrama ng komandante na ang sinasabi'y: espanol eseondido easa Padre Florentino cojera remimitird vivo muerto.. Sa dahilang ang telegrama ay lubhang maliwanag ay pagsabihan ninyo ang kaibigan upang huwag siyang matagpuan pagpariyan kong huhulihin siya sa ika walo ng gabi. Ang inyong tagisuyong, Perez. Sunugin ninyo ang sulat. — A... a.... ang Victorinang it6, ang Victorinang ito! — ang pautal-utal na sabi ni D. Tibureio; — a.... a.... ay mangyayaring umabot hangg£ng sa ako'y ipabaril. Hindi siya napigil ni P. Florentino: walang nahita, sa pagpapaliwanag sa kaniya na ang ibig marahil sabihin ng salitang cojera ay eogerd; na ang kastilang nagtatago ay hindi

— 346 mangyayaring si D. Tibureio kundi si Simoun, na may dalawang araw pa lamang na kararating, na sugatan at waring pinag-uusig, na huminging patuluyin. Si D. Tibureio ay hindi napahinuhod; ang cojera ay ang kaniya ngang pagkapilay, ang tanda niya sa katawan: yaon ay pakana ni Victorina na ibig siyang matagpuang patay 6 buhay, gaya ng isinulat ni Isagani buhat sa Maynila. At iniwan ng kaawaawang Uiises ang bahay ng pari upang magtagd sa kubo ng isang mangangahoy. Walang pag-aalinlangan si P. Florentino na ang kastilang hinahanap ay ang manghihiyas na si Simoun. Mahiwaga ang kaniyang pagdati'ng, dugoduguan, mapanglaw at patangpata, na siya ang may pasan sa kaniyang takba. Sa tulong ng malaya't masuyong pagpapatuloy ng mga pilipino ay tinanggap siya ng klerigo ng walang kaan6anomang kasiyasiyasat, at sa dahilang hindi pa umaabot sa kaniyang tainga ang mga nangyari sa Maynila ay hindi niya lubos na maisip ang gayong kalagayan. Ang tanging paghuhulong pumasok sa kaniyang pag-iisip ay ang pangyayari, na sa dahilang umalis na ang General, ang kaibigan at nag-aamp6n sa mag-aalahas, marahil ang mga kagalit nito, ang mga pinaslang, ang mga napinsalaan, ay nangagsipagbangon ngayon na sumisigaw ng higanti, at siya'y pinag-uusig ng samantalang General upang makuha sa kaniya ang kayamanang naipon. Iyan ang sanhi ng pagtatanan! Nguni't ang kaniyang mga sugat ay isaan nagbuhat? &Nagtangka kayang magpakamatay? ^yaon kaya'y anak ng paghihiganti? ^anak kaya ng isang kapusukan, gaya ng ibig ipahiwatig ni Simoun? dTinanggap kaya niya yaon sa pag-ilas sa mga kawal na umuusig sa kaniya? Ang huling paghuhulong ito ang siyang inaakala niyang siyang lalong nalalapit marahil sa katotohanan. Nakatulong pa sa pagpapatibay sa gayong paghuhulo ang telegrama na katatanggap pa lamang niya at ang pagmamatigas ni Simoun sa mula't mula pa na ayaw pagamot sa medikong nasa pangulong bayan ng lalawigan. Ang tanging tinatanggap ng mag-aalahas ay ang pangangalaga ni D. Tibureio at yaon pa man ay napaghahalatang wala siyang tiwala. Sa pangyayaring ito'y itinatanong sa sarili ni P. Florentino iano ang dapat niyang gawin pagdatlng ng guardia sibil na huhuli kay Simoun? Sa kala

— 347 — gayan ng may sakit ay hindi mangyayari ang gumalaw at lalo pa manding hindi mangyayari ang maglakbay ng mahaba.... Nguni't sinasabi ng telegrama na patay 6 buhay Si P. Florentino ay huminto sa pagtugtog at lumapit sa durungawan upang Unawin ang dagat. Ang patag na ibabaw, na wala ni isa mang da6ng, ni isa mang layag, ay walang maiudyok sa kaniya. Ang pulong maliit na natatanaw na nag-iisa" sa malayo, ay walang sinasabi sa kaniya kundi ang taglay na pag-iisa at lalo pa manding nagpapakilala nang pagkaulila ng tinatanaw na kalawakan. Ang walang hanggang kalawakan kung minsan ay pipingpipi. Tinangka ng matandang hulaan ang ngiting malungkot at pakutya na isinalubong ni Simoun sa balitang siya'y huhulihin. ^ano ang kahulugan ng ngiting iyon? iAt ang isa pang ngiti, na lalo pang malungkot at pakutya nang mabatid na sa ika walo pa ng gabi magsisidating? iAno ang ibig sabihin ng hiwag&ng iyon? iBakit ayaw magtago si Simoun? Sumaalaala niya yaong bantog na tinuran ni San Juan Cris6stomo nang ipinagtanggol ang eunueo na si Eutropio: "iKailan man ay hindi naging lalong kapit na di gaya ngayon sabihing: Kapalaluan ng mga kapalaluan at ang lahdt ay kapalaluan! " — Oo, ang Simoung yaon na napakayaman, makapangyarihan, kinatatakutan, nang wala pang iisang linggo ang nakararaan, ngayon, ay sawing kapalaran pa kay Eutropio, humahanap ng matutuluyan, at hindi sa mga dambana ng isang simbahan, kundi sa dukhang bahay ng isang klerigong indio, na liblib sa kagubatan, sa ulilang baybay ng dagat! Kapalaluan ng mga kapalaluan at ang lahat ay kapalaluan! At ang taong yaon, sa loob ng ilang oras, ay huhulihin, aalisi'n sa hihigang kinahihiligan, na di igagalang ang kaniyang kalagayan, di bibigyang halaga ang kaniyang mga sugat, sa patdy 6 buhdy ay hinihingi siya ng kaniyang mga kaaway! ^Papano ang pagliligtas sa kaniya? «iSaan matatagpo ang mga bigkas na nakaaakit ng obispo sa Oonstantinopla? Ano ang kapangyarihan ng kaniyang mga dukhang salita, ang salita ng isang klarigong indio, na ang kaniyang kaapihan ay waring ikinagagalak at iniuudyok pa nga ng Simonng iyon nang panahong siya'y nagtatagumpay.

— 348 — Hindi na naaalaala ni P. Florentino ang pawalang bahalang pagtanggap sa kaniya ng manghihiyas, na may dalawang buwan pa lamang ang nakararaan, nang siya'y pinakiusapan tungkol kay Isagani na nahuli dahil sa isang-walang hunos diling sigabo ng kalooban; nalimot ang pagsusumakit ni Simoun upang madali ang pag-aasawa ni Paulita, pag-aasawang siyang nag-aboy kay Isagani sa isang matinding pag-ilag sa kapuwa tao, na siyang ikinababalino ng amain: nalimot ni P. Florentino ang lahat, at walang naaalaala kundi ang kalagayan ng may sakit, ang kaniyang katungkulan sa pagka may bahay, at sinasaliksik ang kaniyang pag-iisip, iDapat niyang itago upang huwag masunod ang nasa ng may kapangyarihan? Nguni't ang may katawan ay walang kaligaligalig: ngumingiti . . . . Ito ang sumasaisip ng mabuting matanda nang dumating ang isang alila at sinabi sa kaniyang ibig siyang makausap ng may sakit. Tumungo sa kanugnog na silid, na malinis at maaliwalas na tahanan, na ang pinakasahig ay malalapad na tablang makikintab at makikinis, na may malalaki't mabibigat na sillon, na may matandang ayos, walang barnis ni mga dibuho. Sa isang dako ay may isang katreng kamagong na may kaniyang apat na haliging pumipigil sa lalagyan ng kulambo, at sa siping ay may isang mesa na puno ng mga botella, hilatsa ng mga putol putol na kayo. Ang isang luhuran sa dakong ibaba ng isang Cristo at isang munting aklatan ang nagpapakilalang yaon ang silid ng pari, na ipinagamit sa tumuloy, alinsunod sa ugaling pagpapatuloy ng mga pilipino na ipagkaloob sa nanunuluyan ang lalong masarap na pagkain, ang lalong mabuting silid at ang lalong mabuting hihigan sa loob ng bahay. Nang makitang bukas na bukas ang lahat ng durungawan upang bayaang makapasok ang dalisay na hangin sa dagat at ang alingawngaw ng kaniyang walang patid na hinagpis, ay walang makapagsasabi sa Pilipinas na doo'y may isang may karamdaman, sapagka't nakaugaliang ilapat ang mga bintana at sampu ng lalong maliliit na puang kailan pa ma't may isang sinisipon 6 kaya'y nagdaramdam ng munting sakit ng ulo na walang kakabukabuluhan. Tumingin si P. Florentino sa dako ng'hihigan at namangha siya nang makitang wala na sa mukha ng may sakit ang anyong palagay at pakutya. Isang lihim na sakit ang wari'y nagpapakun6t sa kaniyang kilay, sa kaniyang paningin ay na

— 349 — mamalas ang di kapalagayang loob at ang kaniyang bibi'g ay napapangiwi dahil sa isang ngiting lipos ng sakit. — ^Nahihirapan baga kayo, ginoong Simoun? — ang masuydng tanong ng paring lumapit. — Kaunti, nguni't sa loob ng ilang sandali, ay mat?tapos na ang paghihirap ko — ang tugon na iginalaw ang ulo. Sindak na pinapagduop ni P. Florentino ang mga kamay, dahil sa waring nakilala ang kakilakilabot na kato. tohanan. — bAno ang ginawa ninyo, Dios ko?

— 350 — nanalangin sa paanan ng Cristo, isinubs6b ang mukha sa dalawang kamay at pagkatapos ay tumindi'g na walang imik at kagalanggalang na waring tinanggap sa kaniyang Dios ang boong bagsik, ang boong sanghaya, ang boong kapangyarihan ng is£ng Hukom ng mga budhi. Inilapit ang isang sillon sa dakong ulunan ng may sakit at humandang makingig. Sa mga unang salitang ibinulong sa kaniya ni Simoun, nang sabihin sa kaniya ang tunay na pangalan, ay napaurong ang matangdang paii at tiningnang lipus sindak ang kaharap. Ang may sakit ay malungkot na ngumiti. Dahil sa paakakabigla ay hindi nasupil ang sarili, nguni't madaling nakapagpigil, at matapos na matakpan ng panyo ang mukha ay muling tumungo upang makingig. Isinalaysay ni Simoun ang kaniyang kasakitsakit na kabuhayan, ang pangyayaring may labing tatlong taon na, nang magbalik siyang galing sa Europa, na puno ng pag-asa at magagandang pangarap, ay umuwi siya upang makasal sa isang binibining inii'rog, at laan sa paggawa ng kabutihan at magpatawad sa lahat nang gumagawd sa kaniya ng masama, bayaan lamang siyang mabuhay nang mapayapa. Hindi nagkagayon. Isang mahiwagang kamay ang nag-aboy • sa kaniya sa gitna ng isang kaguluhang gawagawa ng kaniyang kalaban; pangalan, yaman, pag-ibig, kinabukasan, kalayaan, nawala sa kaniya ang lahat at nakaligtas lamang sa kamatayan dahil sa kagitingan ng isang kaibigan. Sa gayo'y isinumpa niyang maghihiganti. Nagtanan siyang daia ang kayamanan ng kaniyang kaanak, na nababaon sa i«ang gubat, nagtungo sa ibang lupain at inatupag niya ang pangangalakal. Nakilahok sa himagsikan sa Cuba, na tinulungan ang magkabilang pangkat, nguni't saan man, siya'y nakikinabang. Doon niya nakilala ang General, na noo'y komandante, na naging kakilala niya dahil sa pangungutang sa kaniya at pagkatapos ay naging kaibigan dahil sa ilang kataksilang ginawa na alam ng magaalahas ang lihim. Siya, sa tulong ng salapi ay nakuha niyang maparito ang General, at nang nasa Pilipinas na ay ginawa niyang isang bulag na kasangkapan at iniaboy niya sa paggawa ng lahat ng kasamaan na ang ginaw& niyang pain ay ang walang habas na katakawan sa salapi. Ang pangungumpisal ay naging mahaba at mabigat, nguni't sa boong hinabahaba ay hindi nagpahalata ng ano

— 351 — mang pagkakagulat ang nagpapakumpisal at bibihirang pinatlangan ang inay sakit. Gabi na nang si P. Florentino, ay tumindig na pinapahid ang pawis sa mukha at nag-isip. Mahiwagang kadiliman ang naghahari sa loob ng sih'd, na pinupuno ng sinag ng buwan, na pumapasok sa mga durungawan, ng liwanag na malamlam at panganganinag na wari'y singaw. Sa gitna ng katahimikan, ang tingig ng pari ay nadingig na malungkot, banayad, nguni't mahimok: — Patatawarin kayo ng Dios, ginoong.... Simoun, — ang sabi: — batid Niyang tayo'y anak sa pagkakamali, nakita Niya ang inyong tiniis, at sa pagpapahintulot na matagpuan ninyo ang kaparusahan ng inyong mga sala sa pagtatamo ng kamatayan sa kamay din ng mga iniaboy ninyo, ay nakikita natin ang Kaniyang walang hanggang awa! Siya ang sumirang isa-isa sa inyong mga paraan, ang lalong mabubuti ang pagkakabalak, ang una sa pagkamatay ni Maria Clara, makaraan yaon ay dahil sa isang pagkakalingat, at pagkatapos ay sa isang paraang lubhang mahiwaga.... Isundin natin ang kaniyang kalooban at pasalamatan natin Siya! — Sa ganang inyo, — ang mahinang sag6t ng maysakit, — ang kalooban niya ay, na, ang mga pulong ito'y . . . . — Magpatuloy sa kalagayang kinasasadlakan? — ang dugtong ng klerigo nang makitang ang isa'y huminto. — Hindi ko maalaman, ginoo; hindi ko mataho ang inaakala noong Hindi malirip! Batid kong hindi pinabayaan sa mga mahihigpit na sandali ang mga bayang nananangan sa Kaniya at Siya ang ginawang hukom ng kanilang pagkasill; alam ko na ang Kaniyang bisig ay hindi nawala kailan man kapag niyuyurakan na ang katwiran at ubos na ang lahat ng paraan, ay humawak na ng sandata ang sinisiil at nakipaglaban nang dahil sa kaniyang tahanan, dahil sa kaniyang asawa, dahil sa kaniyang mga anak, dahil sa kaniyang mga di maitatakwil na karapatan, na, gaya ng sabi ng makatang aleman, ay kumikinang ng walang pagkaagnas at matibay doon sa kaitaasan ng mga walang pagkapawing mga bituin! Hindi, ang Dios na siyang katwiran, ay hindi mangyayaring magpabaya sa kaniyang layon, ang layong kalayaan na kung wala ay wala namang katwiran! —iKung gayon ay bakit ipinagkait sa akin ang ka

— 352 — uiyang tulong?— ang tnnong ng tingig ng maysakit, na lipus hinanakit. — Sapagka't pinili ninyo ang isang paraan na hindi Niya masasang-ayunan! — ang sagot ng paii na matigas ang boses — ang kaluwalhatiang pagliligtas sa isang bayan ay hindi kakamtin ng isang nakatulong sa pagpapahirap sa kaniya! Inakala ninyong ang dinungisan at sinira ng pagkakasala at kasamaan ay nangyayaring malinis at mailigtas ng isa ring pagkakasala at isa ring kasamaan! Kamalian! Ang pagtatarnm ay walang ibubunga kundi kakilakilabot na anyo; ang sala aymgasalann; tanging ang pag-ibig ang nakagagawa ng mga bagay na kahangahanga, ang kabaitan lamang ang nakapagliligtas! Hindi; kung balang araw, ang ating bayan ay magiging malaya ay hindi dahil sa masasamang hilig at pagkakasala, hindi sa paraang pasamain ang kaniyang mga anak, dayain ang ilan, bigyan ng salapi ang iba, hindi; ang kaligtasan ay may kahulugang kabanalan, ang kabanalan ay pagtitiis at pag-ibig. — Siya! tinatanggap ko ang inyong sabi, — ang tugon ng maysakit, makaraan ang is^ng sandali : — ako'y namali : nguni't sa dahilang ako'y n^mali ^ay ipagkakait na ba ng Dios na iyan ang kalayaan sa isang bayan at ililigtas ang maraming lalo pang salarin kay sa akin?

- 353 ang kabulukan sa kapamayanan nang hindi naghasik ng anomang adhikain. Sa pagtitiim na iyan ng mga masasamang hilig ay walang sisipot kundi ang pananawa, at kung mayroon mang biglang sumipot, ay hindi mangyayaring hindi kabuti lamang, sapagka't sa biglabiglaan ay walang sisipot sa layak kundi ang kabuti. Tunay nga't ang mga masasamang hilig ng isang pamahalaan ay makamamatay sa kaniya, nguni't pumapatay din naman sa kapisanang pinangyayarihan ng gayon. Sa isang pamahalaan na may masamang hilig ay bagay ang isang bayang walang tuus; sa pangasiwaang walang budhi ay mga mamamayang maninibad at mapangayupapa sa loob ng bayan, nguni't mga tulisan at magnanakaw sa mga kabundukan! Kung ano ang panginoon, gayon ang alipin. Kung ano ang pamahalann, gayon ang bayan. Naghari ang sandaling pananahimik. — Kung gayo'y ^ano ang nararapat gawin? — ang tanong ng tingig ng may sakit— iMagtiis at gumawa! — iMagtiis.... gumawa! — ang malungkot na ulit ng may sakft — iah! madaling sabihin iyan kapag hindi nagtitiis. . . .kapag ang paggawa ay pinapagkakamit ng ganting-pala! . . . . Kung him'hingan ng inyong Dios ang tao ng gayong karaming mga paghihirap, ang taong babahagya nang makapanangan sa kasalukuyan at nag-aalinlangan sa mangyayari sa kinabukasan; kung nakakita lamang kayo ng gaya ng mga napagkita kong mga maralita, mga kahabaghabag na nangagbata ng katakottakot na pahirap dahil sa mga pagkakasalang hindi nila ginawa, mga pagpatay upang mapagtakpan ang sala ng iba 6 ang di kasapatan sa panunungkulan, mga kaawaawang ama na inagaw sa kanilang tahanan upang gumawa ng walang kapararakan sa mga lansangan na nasisira sa tuwing umaga at waring naglilibang lamang sa pagsusugba sa mga boo boong magkakaanak sa karalitaan . . . . iah! magtiis.... gumawa. . . . siyang kalooban ng Dios! Papanaligin ninyo sila na ang kanilang pagkamatay ay siya nilang kaligtasan, na ang kanilang paggawa ay siyang ikagiginhawa ng kanilang tahanan! Magtiis.... gumawa,.... iAn6ng Dios iyan? — Isang Dios na lubhang matapat, ginoong Simoun — ang sag6t ng pari; — isang Dios na nagpaparusa sa kakulangan natin sa pananalig, sa ating masasamang hilig, sa munting 23

- 354 — pagpapahalaga natin sa karangalan, sa ating pagkamamamayan.... Pinababayaan natin at tayo'y nagiging katulong ng masnmang hilig, kung minsan pa'y ating pinupuri ang gayon; kaya't dapat, lubhang nararapat na batabin natin ang ibubunga at batahin din naman ng ating mga anak. Ang Dios ng kalayaan, ginoong Simoun, na siyang nag-uutos sa ating ibigin ito, at ginagawang magi'ng mabigat sa atin ang pasanin; isang Dios ng kaawaan, ng pagpapantaypantay, na sabay sa pagpaparusa sa atin ay pinabubuti tayo, at ang binibigyan lamang ng mabuting kalagayan ay yaong nararapat bigyan dahil sh kaniyang pagsusumakit; ang paaralan ng pagtitiis ay nakapagpapatibay, ang kaparangan ng tunggalian ay nakapagpapalakas sa mga kaluluwa. Hindi ko ibig sabihin na ang ating kalayaan ay tuklasin sa talas ng sandata; ang espada ay di lubhang kagamit.an sa mga bagong kabuhayan, nguni't, oo, ating tutuklasin sa pamagitan ng karapatan, sa pamagitan ng pagpapataas ng uri ng katwiran at ng karangalan ng tao, na ibigin ang tapat, ang mabuti, ang dakila, hanggang sa mamatay ng dahil dito, at kapag ang isang bayan ay nakasapit na sa gayong kalagayan, ang Dios ay nagbibigay ng sandata, at lumalagpak ang mga diosdiosan, lumalagpak ang mga maniniil na wari'y mga kastilyong baraha at kumikinang ang kalayaan na kasabay ng unang liwayway! Ang ating kasamaan ay sa atin din buhat, huwag nating sisihin ang kahi't sino. Kung nakikita ng Espana na tayo'y hindi lubbang masunurin sa pagpapahirap, at handa sa pakikipagtunggali at pagtitiis ng dahil .^a atiog mga karapatan, ang Espana ay siya nang unaunang magbibigay sa atin ng kalayaan, sapagka't kapag ang bunga ng paglilihi ay dumating na sa pagkahinog ay ikahabaghabag ang inang magtangkang doo'y lumunod! Subali't samantalang ang bayang pilipino ay wala pang sapat na katigasang loob upang ipahayag, na mataas ang noo at lantad ang dibdib, ang kaniyang karapatan sa pamamayan at patibayan ito sa pamagitan ng mga paghihirap, ng kaniyang sariling dugo; samantalang nakikita natin ang ating mga kababayan, sa kanilang sariling pamumuhay ay magdamdam hiya sa sariling kalooban, madingig ang sigaw ng kaniyang budhi na nagbabalikwas at tumututol, at sa lantarang pamumuhay ay hindi umimik, makisama sa pumapaslang upang kutyain ang pinaslang; samantalang

— 355 — nakikita nating naninirahan sa labis na paglingap sa sarili at pinupuri sa tulong ng pilit na ngiti ang lalong mahahalay na kagagawan, at nagmamakaawang himhingi, sa pamagitan ng tingin, ang isang bahagi ng napala

— 356 — ngamon, mga kabinataan, na magtataglay ng lakas ng buhay na tumanan na sa aming mga ugat, ang kalinisan ng mga pagknkurd na nadungisan sa aming mga kaisipan at ang lagablab ng sigaho na namatay na sa aming mga puso?.... Inaantay namin kayo, oh mga binata, halikayo at kayo'y aming inaantay! At sa dahilang naramdamang ang kaniyang mga mata'y pinangingiliran ng biha ay binitiwan ang kamay ng mays»klt, tumindig at lumapit sa durungawan upang tanawin ang malawak na dagat. Ilang mahinang katog sa pintuan ang pumukaw sa kaniya sa gayong pag iisip . Yaon ay ang alila na nagtatan6ng kung magslsindi ng ilaw. Nang ang pari'y lumapit sa may sakit at nakita it6, sa tulong ng liwanag ng lampara, na hindi kumikilos, nakapiklt ang mga mata, ang kamay na pumigil sa kaniyang kamay ay nakabuka at nalalahad sa gilid ng hihigan, ay inakala niyang natutulog; nguni't nang maramdamang hindi humihinga, ay marahan niyang hinipd at saka pa lamang nahalatang patay: unti-unti nang lumalamig. Nang magkagayo'y lumuhod at nanalangin. Nang tumindlg at pinagmasdan ang bangkay na sa mukha'y nababakas ang isang matinding hapis, an sakit ng isang boong buhay na walang kabuluhan, na tinaglay hanggang sa dako pa roon ng kamatayan, ay nangilabot ang matanda at bumulong na: — iKaawaan nawa ng Dios ang mga nagliko sa kaniya ng daan! At samantalang ang mga alilang tinawag niya ay nangagsisiluhod at nangagdadasal ng patungk61 sa namatay, mga alilang maurira at nangah'libang sa pagtingin sa hihigan at inuulit-ulit ang mga sunod sun6d na requiem, ay kinuha ni P. Florentino sa tataguan ang bantog na takbang bakal na kinalalagyan ng malaking kayarnanan ni Simoun. Ilang sandaling nag-alinlarigan . datapwa'y biglang pumanaog sa hagdanang dala ang takba, na may tangka nang gagawi'n, tinungo ang batong laging inuupan ni Isagani upang siyasatin ang kailaliman ng dagat. Tumingin si P. Florentino sa dako ng kaniyang paanan. Sa ibaba'y nakikita ang paghampas sa mga ukab ng bato ng mga maiitlm na alon ng Pasipiko, na lumilikha ng ma

— 357 — uugong na kulog, na sabay sa pagniningning na wart'y apoy ng mga alon at mga bula, dahil sa tama ng sinag ng buwan, na wari'y dakotdakot na brillante na inihahagis sa hangin ng isang gawi ng kailaliman. Tumanaw sa boo niyang paligid . Nag-iisa siya. Ang ulilang baybayin ay nagtatapos sa malayo na wari'y isang paguulap, na pinapawi unti-unti ng buwan hanggang sa makiisa sa lalong malayong dako na abot ng tanaw- Ang kagubatan ay bumubulong ng mga tingig na walang linaw. Sa gayo'y inihagis ng matanda na itinapon sa dagat ang takba, sa tulong ng kaniyang malalakas na bisig.. Umikit na makailan at matuling tumungo sa kailaliman na gumuhit ng pabalantok at naglarawan sa sa kaniyang makinis na ibabaw ng ilang malamlam na sinag ng buwan. Nakita ng matanda ang pagtilampon ng mga patak, nakadingig ng isang buluwak at naghilorn ang tubig matapos malamon ang kayamanan. Nag-antabay ng ilang sandali upang tingnan kung may isasauli ang kailaliman, ngunikt muling naghilom ang mga alon na mahiwagang gaya ng dati, at hindi naragdagan ng isa mang kuton ang kaniyang kulot na ibabaw, na waring sa nilapadlapad ng dagat ay walang nahulog kundt isang munting bato lamang. — iltago ka ng Kalikasan sa kailaliman na kasama ng mga korales at mga perlas ng kaniyang walang pagkapawing mga dagat! — ang sabi ng klerigo na iniunat ang kamay. — Kapag sa isang banal at mataas na layon ay kakailanganin ka ng mga tao, ay matututuhan kang kunin ng Dios sa sinapupunan ng mga alon.... Samantala, diyan ay hindi ka makagagawa ng kasamaan, hindi rao ililiko ang katwiran, hindi ka mag-uudyok sa kasakiman! . . . . Wakas ng "Ang Filibusterismo11.

INDICE. P&h. Alaala 5 I. — Sa Gubierta 7 II. — Sa silong ng Cubierta 18 III. — Mga alamat 27 IV. — Si Kabisang Tales ... 33 V. — Ang "Noehe buena" ng isang kotsero 44 VI — Si Basilio 50 VII. — Si Simoun 57 VIII.— iMabuting Pasko! ' 70 IX.— Si Pilato 74 X. — Kayamana't karalitaau 76 XI.— Los Banos 88 XII.— Plaeido Penitente 104 XIII. — Ang aralan ng Pisiea 113 XIV. — Isang tahanan ng mga nag-aaral 125 XV. -Si G. Pasta 137 XVT.— Ang mga kapighatian ng isang insik 146 XVII.— Ang periya sa Kiyapo 158 XVIII.— Mga kadayaan 163 XIX.— Ang lambal 172 XX — Ang nagpapalagay 184 XXI.— Mga ayos Maynila 1^4 XXII.— Ang palabas 207 XXIII. — Isang bangkay . 223 XXIV. — Mga pangarap 281 XXV. — Tawanan-Iyakan • 143 XXVI.— Mga paskin 252 XXVII. — Ang prayle at ang pilipino . 258 XXVIII.— Tatakut 270 XXIX.— Mga huling salitang ukol kay kapitan Tiago . . . 279 XXX.— Huli i 283 XXXI. — Ang mataas na kawani . . 294 XXXII. — Mga ibinunga ng mga paskin 300 XXXIII. — Ang hulmg matuwid 305 XXXIV. — Ang kasal 314 XXXV — Ang pista .318 XXXVI.— Mga kagipitan ni Ben-Zayb 328 XXXVII — Ang hiwaga 334 XXXVIII.— Kasawian 339 XXXIX.— * 345

The text on this page is estimated to be only 4.00% accurate

\